Кіріспе
Гомеопатиялық емдердің артындағы жоққа шығарылған теория. Су жады – судың бұрын еріген заттардың есін сақтау қабілеті, тіпті олар сериялы түрде көп рет сұйылтылғаннан кейін де. Бұл гомеопатиялық емдердің қалай жұмыс істейтінінің механизмі ретінде айтылған, тіпті олар бастапқы заттың молекуласы қалмау үшін сұйылтылған кезде де, бірақ оны түсіндіретін ешқандай теория жоқ. Су жады – жалған ғылымның мысалы және физикалық химияның ғылыми түсінігіне қайшы келеді, сондай-ақ ғылыми қауымдастық тарапынан қабылданбайды. 1988 жылы Жак Бенвенист және оның әріптестері Nature журналында судың есте сақтау әсерін қолдайтын зерттеу жариялады, оқырмандарды нәтижелер расталғанға дейін «шешімді кейінге қалдыруға» шақырып. Жарияланғаннан кейін Бенвенистің командасы, АҚШ Қорғаныс министрлігі, BBC-дің «Горизонт» бағдарламасы тарапынан бірнеше бақыланатын тәжірибелер жүргізілді. Осы мақсатта Бенвенист және оның командасы Ұлттық денсаулық және медициналық зерттеулер институтында (INSERM, Ұлттық денсаулық сақтау және медициналық зерттеулер институты) адам антиденелерінің ерітіндісін суда осыншалықты сұйылтып, ерітіндіде антидененің бір ғана молекуласының қалуы мүмкін емес еді. Дегенмен, олар адамның базафилдері ерітіндіге бастапқы антиденеге (аллергиялық реакцияның бір бөлігі) тапқандай реакция жасағанын хабарлады. Бұл әсер ерітінді сұйылтылған кезде күшті шайқағанда ғана байқалды. Бенвенист: «Бұл өзенге кілт тастап, бірнеше шақырымға ағып, бірнеше тамшы су алып, содан кейін машинаны осы сумен іске қосуға ұқсайды», – деді. Ол кезде Бенвенист бұл әсерді теориялық тұрғыдан түсіндірмеді, ал кейін зерттеуді баяндаған журналист оны «су жады» деп атады.
Water memory is the purported ability of water to retain a memory of substances previously dissolved in it even after an arbitrary number of serial dilutions. It has been claimed to be a mechanism by which homeopathic remedies work, even when they are diluted to the point that no molecule of the original substance remains, but there is no theory for it. Water memory is an example of pseudoscience and contradicts the scientific understanding of physical chemistry and is generally not accepted by the scientific community. In 1988, Jacques Benveniste and colleagues published a study supporting a water memory effect amid controversy in Nature, urging readers to "suspend judgement" until the results could be replicated. In the years after publication, multiple supervised experiments were made by Benveniste's team, the United States Department of Defense, BBC's Horizon programme, To that end, Benveniste and his team at Institut National de la Santé et de la Recherche Médicale (INSERM, French for National Institute of Health and Medical Research) diluted a solution of human antibodies in water to such a degree that there was virtually no possibility that a single molecule of the antibody remained in the water solution. Nonetheless, they reported, human basophils responded to the solutions just as though they had encountered the original antibody (part of the allergic reaction). The effect was reported only when the solution was shaken violently during dilution. Benveniste stated: "It's like agitating a car key in the river, going miles downstream, extracting a few drops of water, and then starting one's car with the water." At the time, Benveniste offered no theoretical explanation for the effect, which was later coined as "water memory" by a journalist reporting on the study.
Салдары
Бенвенисттің зерттеуі гомеопатиялық препараттардың қалай әрекет ететінін түсіндірсе де, бұл механизм физикалық химияның ғылыми түсінігіне қайшы келді. Кейбір екіншілік дереккөздер су жадының ықтималсыздығымен байланысты сутегі байланысы динамикасы туралы мақалаға сілтеме жасайды.
Nature журналында жарияланды
Бенвенист өзінің зерттеулерін көрнекті Nature ғылыми журналына жариялауға жіберді. Nature журналының редакциялық кеңесі материал жарияланған жағдайда, нәтижелері қайталанбаса да, гомеопаттарға сенімділік сыйлайды деген алаңдаушылық танытты.
Жарияланғаннан кейінгі бақыланатын эксперименттер
Мэддокс пен оның командасының қадағалауымен Бенвенист пен оның зерттеушілер тобы бастапқы зерттеудің әдістемесін орындады және алғашқы жарияланған деректерге ұқсас нәтижелер алды. Дегенмен, Мэддокс тәжірибе кезінде зерттеушілердің қай сынақ түтіктерінде антиденелер болғанын және қайсысында жоқ екенін білгенін атап өтті. Бенвенистің командасы екінші, «көру қабілетінен тыс» эксперименттік серияны бастады, ал Мэддокс пен оның командасы қос соқырландыруды жүзеге асырды: күнделіктер суретке түсірілді, зертхана бейнеге түсірілді, құтылар жонглирленді және жасырын кодталды. Рэнди тіпті жабдықтардың таңбаларын газетке орап, конвертке салып, төбеге жабыстырды. Бұл Бенвенист пен оның командасы оларды оқудан қорғау үшін жасалды. «Су жады» әсері «көру қабілетінен тыс» эксперименттік серияда байқалған жоқ. Мэддокс тобы бақыланған эксперименттер туралы есепті Nature журналының келесі санында (1988 жылдың шілдесі) жариялады. Мэддокс тобы «анти-IgE жоғары концентрацияда (10120 факторына дейін) биологиялық белсенділігін сақтайды деген мәлімдемеге ешқандай маңызды негіз жоқ және судың өткен ерітінділердің «жадын» сақтай алатындығы туралы гипотеза, қиялға берілгеннен гөрі артық» деген қорытындыға келді. Мэддокс командасы бастапқыда зертханадағы біреу «Бенвенисті алдап отыр» деген болжам жасады. Nature журналына жауап жазғанда және кейінірек «Quirks and Quarks» бағдарламасында Бенвенист әсіресе Стюарттан шағымданды, ол олардың барлығы алаяқтардай әрекет етіп, оларға немқұрайлылықпен қарады, оның «барлығын білгіш» мінез-құлқына наразылық білдірді. Nature хатында Бенвенист сондай-ақ Рэндидің тәжірибелік жүргізілімді сиқырлы трюктермен бұрмалауға тырысқанын, «қадағалауға жауапты техниктердің назарын аударуға» тырысқанын айтты. «Quirks and Quarks» бағдарламасында ол кешірім сұрады, Рэнди туралы айтқандарын оның команданы әзілдерімен көңіл көтеріп, оның қатысуына риза болғанын білдірді. Ол сондай-ақ, оның командасының екі мүшесіне гомеопатиялық компания төлегені рас болғанымен, сол компания Мэддокс командасының қонақ үйі үшін де төлегенін атап өтті. Мэддокс кешірім сұрамады, «Біз қызықтырақ нәрсе таппағанымызға өкінеміз» деді. Сол «Quirks and Quarks» бағдарламасында ол Бенвенистің шағымдарын жоққа шығарды, гомеопатия қауымдастығы нәтижелерді тым жоғары бағалауы мүмкін болғандықтан дереу қайта тексеру қажет екенін айтты. Тәжірибелердің сәтсіздігі бастапқы нәтижелердің тәжірибешінің әсерінен туындауы мүмкін екенін көрсетті. Ол сондай-ақ Бенвенист кейінірек шағымданған барлық тәжірибелік процедура барлық тараптармен бұрыннан келісілгенін атап өтті. Тек тәжірибе сәтсіз аяқталғаннан кейін ғана Бенвенист оның дұрыстығына күмән келтірді. Талқылау Nature журналының хаттар бөлімінде бірнеше нөмір бойы жалғасты, содан кейін редакциялық алқа тоқтатты. Бұл оқиға француз баспасөзінде де біраз уақыт бойы жалғасты, ал қыркүйекте Бенвенист британдық «After Dark» теледидарлық бағдарламасында Рэнди және басқалармен тікелей эфирде пікір алмасты. Қайта тексерулер туралы барлық дау-дамайларға қарамастан, бұл Мэддокс алаңдаған нәрсені тоқтатуға көмектеспеді: тіпті тәжірибелердің сәтсіздігіне қарамастан, олар әлі де гомеопатияның жұмыс істейтінін «дәлелдейтін» эксперименттер ретінде қолданылып жатыр. Nature мақаласының авторларының бірі, Фрэнсис Бове кейінірек «көру қабілетінен тыс» эксперименттік сынақтар әдетте «дұрыс» нәтижелер бергенін (яғни ультрадилюцияланған үлгілер биологиялық белсенді, бақылаулар емес) мәлімдеді, ал «көру қабілетінен тыс» үлгілердің нәтижелері көбінесе кездейсоқ болып, күтілетін нәтижелерге сәйкес келмейтінін, кейбір «бақылаулар» белсенді болса, ал кейбір «белсенді» үлгілер биологиялық жүйеге әсер етпегенін айтты.
Кейінгі зерттеулер
Салқын синтез немесе полису дауларында көптеген ғалымдар бірден репликация жұмыстарын бастады, себебі негізгі теориялар ғылыми қағидаларға тікелей қайшы келмеді және оларды аз түзетулермен қабылдауға болады. «Табиғат» дау-дамайынан кейін Бенвенист, паранормальдық құбылыстарға ашық көзқарасымен танымал, Нобель сыйлығының лауреаты, физик Брайан Джозефсонның қолдауын алды. Тәжірибелер сол бағытта жалғасты, нәтижесінде 1997 жылы телефон желілері арқылы әсерді таратуға болатыны туралы мақала жарияланды. Бұдан кейін 1999 жылы екі қосымша және 2000 жылы тағы бір мақала жарық көрді, олар қашықтықтан тарату туралы мәлімдеді, сондай-ақ бұл әсердің Интернет арқылы да жіберілуі мүмкін екенін көрсетті. 1999 жылы «Time» журналында физик Роберт Парктің күмәндануына жауап ретінде Джозефсон Америка Физикалық Қоғамына (APS) Бенвенистің тәжірибесін бақылауды ұсынды. Бұл сынақ «гомеопатиялық түрлендірілген ерітінділердің қасиеттерін Интернет арқылы беру қабілетін» анықтау үшін «рандомизацияланған, қос соқыр сынақ» болуы керек еді. [Бенвенистің] соңғы теориясы және ағымдағы даудың себебі – гомеопатиялық ерітіндідегі судың «жады» электромагниттік «сигнатураға» ие. Оның сөзіне қарағанда, бұл сигналды мыс ораммен тіркеп, цифрлық форматқа ауыстырып, сым арқылы немесе, тіпті, Интернет арқылы қарапайым суға жіберуге болады, осылай ол гомеопатиялық ерітіндіге айналады. APS бұл ұсынысты қабылдап, сынақ шығындарын өтеуге келісті. Бұл туралы естіген Рэнди паранормальдық құбылыстарды дәлелдегені үшін ұзақ жылдардан бері беріліп келе жатқан 1 миллион долларлық сыйлықты ұсынды, ал Бенвенист: «Бізге бұл жарайды» деп жауап берді. «DigiBio NewsLetter» басылымында. Кейін Рэнди Бенвенист пен Джозефсонның сынаққа қатысудан бас тартқандарын, олардың үнсіздігін жоғалған адамдарға теңеп, әжуалады. 2000 жылы қашықтықтан тарату экспериментіне тәуелсіз сынақ АҚШ Қорғаныс министрлігінің қаржыландыруымен АҚШ-та жүргізілді. Бенвенист командасы қолданғандай тәжірибелік құралдар мен орналасуды пайдаланғандарына қарамастан, олар экспериментті жүргізген кезде ешқандай әсерді анықтамады. Бірнеше «оң» нәтижелер тіркелді, бірақ тек Бенвенистің зерттеушілерінің біреуі жабдықты басқарғанда ғана. «Біз пипеттеу айырмашылықтары, ластану немесе соқырлау және рандомизация ережелерін бұзу сияқты Бенвенист зерттеушісінен түсіндірілетін жүйелі әсерлерді байқамадық. Алайда, біздің байқауларымыз осы мүмкіндіктерді жоққа шығармайды». Бенвенист өзі де мұны байқағанын мойындады. «Ол кейбір адамдардың үнемі цифрлық эффекттер алатынын, ал басқаларының ешқандай эффекттер алмайтынын немесе оларды жоятынын айтты». Бенвенист экспериментін қайталауға жасалған үшінші тараптың әрекеттері осы күнге дейін тәуелсіз түрде қайталанатын оң нәтижелер берген жоқ. 1993 жылы «Nature» журналында осыған ұқсас әсерді таба алмаған бірнеше тәжірибелерді сипаттайтын мақала жарияланды, ал 1992 жылы «Experientia» журналында жарияланған тәуелсіз зерттеуде ешқандай әсер көрсетілмеді. 1999 жылы Белфаст Король университетінің Мадлен Эннис басқарған халықаралық команда Бенвенист нәтижелерін қайталады деп мәлімдеді. Содан кейін Рэнди 1 миллион долларлық сынақты BBC «Horizon» бағдарламасына Эннистің тәжірибелік процедурасын қолданып, «су жады» теориясын дәлелдеу үшін жіберді. Осыған жауап ретінде эксперименттер Корольдік қоғамның вице-президенті Джон Эндербидің қатысуымен жүргізілді. «Horizon» командасы сынақты есте сақтау эффектін анықтамай аяқтады. Гомеопатия туралы мақала үшін ABC телеарнасының «20/20» бағдарламасы да Эннистің нәтижелерін қайталауға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Эннис бұл сынақтар оның тәжірибелік хаттамаларына сәйкес келмегенін мәлімдеді.
Басқа ғалымдар
2003 жылы Лозанналық химик Луи Рей литий мен натрий хлориді ерітінділерінің гомеопатиялық рецепттер бойынша дайындалған мұздатылған үлгілері сәулеленуге ұшырағаннан кейін таза сумен салыстырғанда әртүрлі термолюминесценция шыңдарын көрсеткенін хабарлады. Рейдің айтуынша, бұл гомеопатиялық ерітінділердегі сутекті байланыстардың желілері өзгеше екенін білдіреді. Бұл нәтижелер ешқашан қайталанбаған және қалыпты жағдайда қабылданбаған, тіпті Бенвенист оларды сынға алды, олардың жасырын сынақтан өтпегенін атап өтті. 2009 жылдың қаңтар айында адам иммунодефициті вирусын (АИТВ) ашқан топты басқарған Нобель сыйлығының лауреаты вирусолог Люк Монтанье (өзі құрған журналда жарияланған, бұл журнал дәстүрлі рецензиялаудан қашқан сияқты, өйткені мақала жариялануға үш күннен кейін қабылданды) патогенді бактериялар мен вирустардың ДНК-сы сумен үлкен мөлшерде сұйылтылғанда радио толқындар шығаратынын мәлімдеді. Бұл сигналдарды анықтауға қолданылатын құрылғыны Жак Бенвенист жасады, және ол АҚШ Қорғаныс ғылыми-зерттеу жобалары агенттігінің сұрауы бойынша Бенвенист тобының қатысуымен тәуелсіз сынақтан өтті. Аталған тексеруде құрылғы арқылы цифрлық сигналдардың әсері қайталанбады. 2010 жылы 78 жасында Монтанье Шанхай қаласындағы Цзяотун университетінде жаңа ғылыми-зерттеу институтының басшылығын қабылдайтынын жариялады, онда ол осы жұмысты жалғастыруды жоспарлап отыр. Ол бұл нәтижелердің "жақсы қайталанатынын және басқа зертханалардың растауын күтудеміз" деді, бірақ "Science" журналына берген сұхбатында: "Еуропада осы тақырыпқа қатысты белгілі бір қорқыныш бар. Кейбіреулер Бенвенистің нәтижелерін қайта жасаған, бірақ оны түсінбеген адамдардың зихи қорқынышынан жариялауға батыл болмайды екен" деді. Монтанье Бенвенисті "заманауи Галилей" деп атады, бірақ мәселе "оның нәтижелері 100% қайталанбағандығында" еді.
Гомеопатиялық сақтандыру
Көптеген ғалымдар үшін "судың жады" дегені – жете қарастыруға тұрарлық мәселе емес; жалғыз дәлел – Бенвенистің кемшіліктері бар жұмысы. Керісінше, гомеопаттар арасында "судың жады" ұғымы қастерленеді. Олар үшін бұл олардың кейбір препараттарының қалай әрекет ететінін түсіндіруге көмектеседі. "Судың жады" мәселесін қарастыратын арнайы шығарылым "Гомеопатия" журналында жарияланды. "Гомеопатия" журналының редакторы Питер Фишер редакциондық мақаласында Бенвенистің бастапқы әдісінің қайталана нәтиже бермейтінін мойындап, "судың жады – нашар жад: ол гомеопатияға ұзақ көлеңке түсіреді және көптеген ғалымдар гомеопатияның ғылыми зерттеулері туралы еске түсіргенде, оны нашар немесе тіпті жалған ғылыммен байланыстырады" деді. Бұл шығарылым су жадының әртүрлі, өте әртүрлі теорияларын ұсынатын мақалалар арқылы осы ұғымға сенімділікті қайтаруға жасалған әрекет болды, мысалы, молекулалар арасындағы ақпараттың электромагниттік алмасуы, уақыт симметриясының бұзылуы, термолюминесценция, жаңа кванттық теориямен сипатталған байланыс, сутек пероксидінің пайда болуы, клатраттардың қалыптасуы және т.б. Ұсынылған механизмдердің кейбіреулері 20 ғасыр физикасының көп бөлігін күштен шығаруды талап етеді.