Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори халқының музыкасы
Music of the Māori people
Дәстүрлі маори музыкасы, немесе пуоро маори, Жаңа Зеландияның түпкілікті халқы – маорилардың туындысы болып табылады және әртүрлі халықтық музыка стилдерін қамтиды, олар көбінесе поэзия мен бимен үйлеседі. Осы дәстүрлер мен музыкалық мұраға қоса, 19 ғасырда Жаңа Зеландияның еуропалық отарлау кезінен бастап, маори музыканттары мен орындаушылары көптеген импортталған батыс музыкалық стильдерін қабылдап, өңдеді. Қазіргі заманғы рок-н-ролл, соул, регги және хип-хоп музыкасында да көптеген белгілі маори орындаушылары кездеседі.
Traditional Māori music, or pūoro Māori, is composed or performed by Māori, the indigenous people of New Zealand, and includes a wide variety of folk music styles, often integrated with poetry and dance. In addition to these traditions and musical heritage, since the 19th century European colonisation of New Zealand, Māori musicians and performers have adopted and interpreted many of the imported Western musical styles. Contemporary rock and roll, soul, reggae, and hip hop all feature a variety of notable Māori performers.
Ваиата
Әндер (вайата) жеке орындалады, бір дауыста немесе октава бойынша айтылады. Ән түрлеріне жұбату әндері (ориори), махаббат әндері (вайата аруха) және азартты әндер (вайата танги) жатады. Дәстүр бойынша, барлық ресми сөздер спикер мен оның қолдаушылар тобы орындаған вайатамен аяқталады. Кейбір кішкентай үрмелі аспаптарға да ән оқылады, ал поидың (жіпке ілген раупо добы) дыбысы вайата поиге ырғақты қосымша береді.
Songs (waiata) are sung solo, in unison, or at the octave. Types of songs include lullabies (oriori), love songs (waiata aroha), and laments (waiata tangi). Traditionally all formal speeches are followed by a waiata sung by the speaker and their group of supporters. Some of the smaller wind instruments are also sung into, and the sound of the poi (raupō ball swung on the end of a flax cord) provides a rhythmic accompaniment to waiata poi.
Қаранға
Каранга – бұл pōwhiri (қосымша рәсімі) басталғандағы ресми, салтанатты шақыру мен жауап беру. Каранга көбінесе мараеде кездеседі және оны тек әйелдер ғана маори тілінде орындайды. Бұл ерекше міндет және әрбір pōwhiri протоколына сәйкес, каранганы орындауға ең лайықты кімдер екендігі туралы белгілі бір ережелер бар. Шақыруды орындайтын әйелдер kaikaranga деп аталады, шақыруды үй иелері тобы да, қонақтар тобы да жасайды, ал қонақтар тобынан шақыруды жасайтын адам kaiwhakautu деп аталады. Шебер kaikaranga топ туралы және сапардың мақсаты туралы маңызды ақпаратты білдіреді.
A karanga is a formal, ceremonial call and response at the start of a pōwhiri (welcome ceremony) and is common on a marae. Karanga are carried out almost exclusively by women and in the Māori language. It is a special role and there are guidelines around who is best placed to carry out the karanga that are dependent on the protocols of each pōwhiri. Woman performing the call are called kaikaranga, the call comes from the host group and also from the visitor group, a name for the person from the visitor group is also kaiwhakautu. Skilled kaikaranga encapsulate important information about the group and the purpose of the visit.
Таунга пуоро (маоридің дәстүрлі музыкалық аспаптары)
Жел, соққы және айналдырылатын аспаптардың бай дәстүрі бар, олардың барлығы таңға пүоро деген ортақ атаумен белгілі. Ричард Нуннс, Хирини Мельбурн және Брайан Флинтофф сияқты зерттеушілер мен әуесқойлардың жұмысы осы аспаптардың дыбыстары, тарихы және әңгімелері туралы мол білім мен ақпарат ұсынды, оларға түрлі флейталар, ағаш трубалар, соққы аспаптары және бұқа дауыстырғыштары кірді.
There is a rich tradition of wind, percussion and whirled instruments known by the collective term taonga pūoro. The work of researchers and enthusiasts such as Richard Nunns, Hirini Melbourne and Brian Flintoff has provided a wealth of knowledge and information around the sounds, history and stories of these instruments, which included various types of flutes, wooden trumpets, percussion instruments and bull roarers.
Дәстүрлі музыканың қайта жаңғыруы
20 ғасырдың басында маори музыкасы мен мәдениетін жаңғырту мақсатында Әпирана Нгата "қимыл әнін" (waiata a ringa) ойлап тапты, онда стилденген дене қимылдары, олардың көптегені стандартталған мағынаға ие, әнмен үйлеседі. Ол, Туини Нгавай және Роторуаның туристік концерттік топтары бүгінгі таныс өнер көрсетуді қалыптастырды, оған әнмен кіру, пои, хака ("соғыс биі"), таяқ ойыны, ән, ежелгі ән және/немесе қимыл әні, сондай-ақ әнмен шығу кіреді. Мұны орындайтын топ – капа хака деп аталады, ал соңғы онжылдықтарда iwi (тайпалар) және діни ұйымдар арасындағы аймақтық және ұлттық жарыстар олардың өнер деңгейін жоғарылатты. 1964 жылы маори музыкасының дамуын ынталандыру мақсатымен Полинезия фестивалі (кейіннен Aotearoa дәстүрлі маори өнер фестивалі болып, қазір Те Мататини деп аталады) құрылды.
As part of a deliberate campaign to revive Māori music and culture in the early 20th century, Āpirana Ngata invented the "action song" (waiata a ringa) in which stylised body movements, many with standardised meanings, synchronise with the singing. He, Tuini Ngawai and the tourist concert parties of Rotorua developed the familiar performance of today, with sung entrance, poi, haka ("war dance"), stick game, hymn, ancient song and/or action song, and sung exit. The group that performs it is known as a kapa haka, and in the last few decades, competitions within iwi (tribes) and religious denominations regionally and nationally, have raised their performances to a high standard. In 1964, The Polynesian Festival (which became the Aotearoa Traditional Māori Performing Arts Festival and is now known as Te Matatini), was founded with the express purpose of encouraging the development of Māori music.
Қазіргі заманғы маори музыкасы
Гитара қазіргі кезде маори өнерпаздарының сүйемелдеуінде жиі қолданылатын құралға айналғанмен, мұның тарихы 20-шы ғасырдың ортасынан басталады. Алдыңғы орындаушылар піано немесе скрипканы пайдаланған. Кейбір заманауи әртістер, мысалы, Хиневехи Мохи, Тики Таане, Мейсей Рика және Тайша Тари дәстүрлі аспаптарды қайта жаңғыртуға атсалысты. Нгата және Туини Нгавай маори халқының мақтанышын арттыру және 1939 жылдан бастап елде және соғыста маорилердің рухын көтеру мақсатында еуропалық мелодияларды пайдаланып көптеген әндер жазды. "Hoki mai e tama mā" және "E te Hokowhiti a Tū" ("In the Mood" мелодиясымен) сияқты әндер бүгінге дейін орындалып келеді. Соңғы жылдары джаз, свинг және рок сияқты шетелдік стильдер де енгізілді. 1980 және 1990 жылдары Хирини Мельбурн дәстүрлі стильдің өңделген түрін жасады (мысалы, His Tīhore mai te rangi әні көбінесе үлкен үшінші интервалдан аспайды, ал Ngā iwi e әні төртінші интервалдан аспайды), ал Herbs тобы реггидің маори стилін құрды. Қазіргі маори қоғамдарында дәстүрлі хеви-метал кең таралған, гитараның қолданылуы Blues Rock стиліндегі тартымды орындауға ұқсас. "Te Reo Metal" жанрының бір мысалы – Alien Weaponry тобы. 1970 жылдары маори музыкасы Жаңа Зеландия радио хабарларында аз орын алды. 1973 жылы Жаңа Зеландия радиосында аптасына бар болғаны 15 минут маори музыкасы ойнатылды. 1980 жылдары Те Рео тілінде орындалған бірнеше әндер Жаңа Зеландияда хитке айналды, олардың ішінде Диан Варетинидің "The Bridge" (1981), Consorts тобының "Maoris on 45" (1982) және Принс Туи Теканың "E Ipo" (1982) әндері бар. Олардың арасында ең танымал ән – Pātea Māori Club тобының орындаған "Poi E" әні, ол 1984 жылдың ең үздік синглі атанды. 1986 жылы Уайтанги трибуналында (Wai 11) өткен Те Рео маори талаптарында маори тілі – Жаңа Зеландия үкіметі қорғауы тиіс құндылық (taonga) екені дәлелденді. Осыдан кейін маори музыкасы мен тіліндегі хабар тарату маори тілі мен мәдениетін насихаттау құралы ретінде қолданыла бастады. Ән Жаңа Зеландиядағы синглдер тізімінде екінші орынға ие болды. 2019 жылы Хиневехи Мохидың те рео тілінде орындаған ұлттық әнұранына арналған 1999 жылғы Регби әлем чемпионатының жартылай финалының 20 жылдығын белгілеу үшін Мохи 11 жаңазеландиялық музыканттың әндерін те рео маори тілінде жазған Waiata / Anthems альбомын шығарды, оған Six60, Stan Walker, Benee, Drax Project және Bic Runga да қатысты. Альбом коммерциялық сәттілікке жетіп, Жаңа Зеландияның ресми музыка чартында бірінші орынға шықты және 2019 жылдың ең табысты альбомдарының біріне айналды. Жобаның табысынан кейін Waiata / Anthems жыл сайынғы жобаға айналды, онда түпнұсқа әндер мен те рео маори тілінде қайта жазылған әндер Те Wiki o te Reo Māori кезеңімен сәйкес жарық көреді. 2021 жылғы ең сәтті әндердің бірі – Роб Руханың қатысуымен Ka Hao тобының "35" және Six60 тобының "Pepeha" әні болды. 2021 жылдың ортасында Recorded Music NZ Жаңа Зеландияда те рео маори тілінде орындалатын ең танымал әндердің тізімін жариялай бастады.
While the guitar has become an almost universal instrument to accompany Maori performances today, this only dates from the mid 20th century. Earlier performers used the piano or violin. Some modern artists such as Hinewehi Mohi, Tiki Taane, Maisey Rika and Taisha Tari have revived the use of traditional instruments. Ngata and Tuini Ngawai composed many songs using European tunes, to encourage Māori pride and, from 1939, to raise morale among Māori at home and at the war. Many, such as "Hoki mai e tama mā" and "E te Hokowhiti a Tū" (to the tune of "In the Mood") are still sung today. More recently, other styles originating overseas, including jazz, swing and rock have been incorporated. In the 1980s and 1990s, Hirini Melbourne composed prolifically in an adapted form of traditional style (His Tīhore mai te rangi seldom ranges outside a major third, and Ngā iwi e outside a fourth) and groups like Herbs created a Māori style of reggae. Traditional heavy metal is prevalent in Māori societies today with the heavy guitar usage similar to Blues Rock style of string picking. One example of "Te Reo Metal" is the Thrash metal band, Alien Weaponry. By the 1970s, Māori music had become a very minor part of New Zealand broadcasting. In 1973, only 15 minutes of Māori music was played on New Zealand airways per week. In the 1980s, a number of sungs sung in te Reo became hits in New Zealand, including "The Bridge" (1981) by Deane Waretini, "Maoris on 45" (1982) by the Consorts and "E Ipo" (1982) by Prince Tui Teka. The largest of these was "Poi E" performed by the Pātea Māori Club, which became the top single of 1984. After the 1986 Te Reo Māori claim at the Waitangi Tribunal (Wai 11), which argued that Māori language was a taonga (treasure) that the New Zealand Government was obliged to protect, Māori music and Māori language broadcasting became used as a means to promote Māori language and culture. The song reached number two on the New Zealand singles chart. In 2019, to mark the 20th anniversary of the 1999 Rugby World Cup semi final where Hinewehi Mohi performed the national anthem in te reo, Mohi created Waiata / Anthems, an album where 11 New Zealand musicians re recorded songs into te reo Māori, including Six60, Stan Walker, Benee, Drax Project and Bic Runga. The album was a commercial success, debuting at number 1 on the Official New Zealand Music Chart, and became one of the most successful albums of 2019 in New Zealand. Due to the success of the project, Waiata / Anthems became an annual project, where original songs and songs re recorded in te reo Māori would be released, coinciding with Te Wiki o te Reo Māori. Some of the most successful songs from 2021 included "35" by Ka Hao featuring Rob Ruha, and "Pepeha" by Six60. In mid 2021, Recorded Music NZ began publishing a chart of the top songs sung in Te Reo Māori in New Zealand.
Маори әнші-күйшілері
1950 жылдары Жаңа Зеландия мен Австралияда маори шоу-топтары құрылды. Топтар әртүрлі музыкалық жанрларда, би стильдерінде және кабаре өнерінде өнер көрсетті, өз өнерлерін маори мәдениетінен тікелей алынған комедиямен байытты. Кейбір маори шоу-топтары өнерлерін маорилердің дәстүрлі киімдерін киіп бастап, кейін костюмдер мен тілтілдік көйлектерге ауыстыратын. Билли Т. Джеймс көп жылдар бойы Маори Вулканикс тобынан бастап, шетелде шоу-топтарында өнер көрсетті. Хауард Моррисон квартеті 1950 жылдардың ортасында құрылды. 1959 жылы шыққан "The Battle of New Orleans" әнінің "The Battle of the Waikato" пародисы олардың ең танымал хиттерінің бірі болды, ал "My Old Man's a Dustman" әнінің "My Old Man's an All Black" пародисы 1960 жылы Оңтүстік Африкаға апартеидтік саяхатқа маори ойыншыларына рұқсат берілмегеніне байланысты өзекті мәселе болды. 1965 жылы квартет тарады, ал Моррисон жеке мансабында табысқа жетті. 1950 жылдары Веллингтонда танымал болған Маори Хай Файв тобы көптеген стильдерде ойнап, үлкен сұранысқа ие болды. Топ Австралияға, содан кейін АҚШ-қа барып, клубтар мен казиноларда жұмыс істеді. Принц Туи Тека 1968 жылы Сиднейдегі Маори Вулканикс тобына қосылды. 1972 жылы ол жеке мансабын бастап, Жаңа Зеландияға оралды.
Māori show bands formed in New Zealand and Australia from the 1950s. The groups performed in a wide variety of musical genres, dance styles, and with cabaret skills, infusing their acts with comedy drawn straight from Māori culture. Some Māori show bands would begin their performances in traditional Māori costume before changing into suits and sequinned gowns. Billy T. James spent many years overseas in show bands, beginning in the Maori Volcanics. The Howard Morrison Quartet was formed in the mid 1950s. Their 1959 parody of "The Battle of New Orleans" called "The Battle of the Waikato" became one of their biggest hits and a parody of "My Old Man's a Dustman" called "My Old Man's an All Black" was topical because of the controversy over Māori players not being allowed to tour apartheid South Africa with the 1960 All Blacks in South Africa. The quartet disbanded in 1965 and Morrison went onto a successful solo career. After establishing a reputation in Wellington in the 1950s, the Maori Hi Five played numerous styles and proved very popular. The band went to Australia and later to the United States where they worked in clubs and casinos. Prince Tui Teka joined the Maori Volcanics in Sydney in 1968. In 1972 he began a solo career, returning to New Zealand.
Марапаттар
Аотеароа музыкалық марапаттары 1982 жылы жылдың полинезиялық жазбасын марапаттауды бастады. 1992 жылы бұл номинация «Aotearoa Music Award for Best Māori Artist» аталымын алды; бастапқыда 1992 және 1993 жылдары «Ең жақсы маори альбомы» ретінде танылды. 1996 мен 2003 жылдар аралығында екі марапат табысталды: маори музыкасын көрсететін туындылар үшін «Ең жақсы Мана Маори альбомы» және маори тілінде орындалған туындылар үшін «Ең жақсы Рео Маори альбомы». 2003 жылы APRA марапаттары қазіргі заманғы маори музыкасындағы үздік туындыларды марапаттау үшін «Maioha» сыйлығын беруді бастады. 2008 жылы алғашқы «Waiata Māori Music Awards» марапаттау рәсімі өтті, ол қазіргі заманғы және дәстүрлі жанрларды мойындады.
The Aotearoa Music Awards began awarding the Polynesian record of the year in 1982. In 1992, this category developed into the Aotearoa Music Award for Best Māori Artist; initially as Best Maori Album in 1992 and 1993. Between 1996 and 2003, two awards were released: Best Mana Maori Album for works embodying Māori music, and Best Reo Maori Album for works sung in te reo Māori. In 2003, the APRA Awards began awarding the Maioha Award, to recognise excellence in contemporary Māori music. The first Waiata Māori Music Awards were held in 2008, acknowledging both contemporary and traditional genres.