Кіріспе
Жаматхана немесе Жамат Хана ( جماعت خانه , сөзбе-сөз "қоғамдық орын") – араб тіліндегі "жамаа" (жиналыс) сөзі мен парсы тіліндегі "хана" (үй, орын) сөздерінен құралған ұғым. Бұл термин әлемдегі кейбір мұсылман қауымдастықтары, әсіресе суфилер, жиналатын орынды атау үшін қолданылады. Кейбір мұсылман қауымдастықтарында бұл термин араб тіліндегі "мусалла" сөзімен синоним ретінде қолданылады (ол мәсжід ретінде ресми түрде қасиеттенбеген немесе мұсылманның уақытша ғибадат ететін орны). Низари исмаили қауымы өздерінің ғибадат орындарын "Жамаат Хана" деп атайды.
Jamatkhana or Jamat Khana (from جماعت خانه , literally "congregational place") is an amalgamation derived from the Arabic word jama‘a (gathering) and the Persian word khana (house, place). It is a term used by some Muslim communities around the world, particularly sufi ones, to a place of gathering. Among some communities of Muslims, the term is often used interchangeably with the Arabic word musallah (a place of worship that has not been formally sanctified as a masjid or is a place that is being temporarily used as a place of worship by a Muslim). The Nizārī Ismā'īlī community uses the term Jama'at Khana to denote their places of worship.
Жаматхана - жиналу және дұға ету орны
Мәсжид (әдеби мағынасы: мұсылманның Аллаға жасаған саждасының орны) немесе мешіт (ағылшын тілінде) – Құранның салат (ұжымдық мұсылман дұғалары) үшін арналған негізгі кеңістікті атау үшін қолданатын термині. Дегенмен, бүгінгі мұсылман әлемінде ислами ұжымдық мақсаттарға арналған кеңістіктердің алуан түрлерін кездестіруге болады. Олардың кейбіреулері белгілі бір географиялық аймақтарда шоғырланған, ал кейбіреулерін нақты қауымдастықтар пайдаланады. Олардың арасында: итна ашари шии қауымдастықтары қолданатын хусайния (Иранда ашурхана, имамбара, матам немесе таких деп те аталады); мистикалық бағыттағы мұсылман қауымдастықтары, көбінесе суфилер деп аталатындар қолданатын ханқа, рибат, такия және завия; түрік алевилерінің цемэви; күрд алевилерінің цемханесі; друздардың мәжілісі мен Халват әл-Байдасы. Низари исмаилилер үшін діни және әлеуметтік жиын өткізудің негізгі орны – Джаматхана. Сондай-ақ, Мұстағли Исмаили қауымының түрлі тармақтары, оның ішінде Давуди Бохралар мен Алави Бохралар да бар. Чисти суфи тарикасы джаматханаларды пір немесе ұстазбен әңгімелесу және кеңес алу үшін кездесу орны ретінде пайдаланады. Шии Бохра Исмаили қауымдастықтары бұл терминді әлеуметтік жиынға және ұжымдық тамаққа арналған кеңістікті белгілеу үшін қолданады. Джаматхана деп аталатын кеңістіктерді Моғол кешендерінде де кездестіруге болады, мысалы, Аградағы Тадж-Махал сияқты.
Низарийлік исмаилдіктегі жаматхана
Низарий исмаили дәстүрінде жаматхананың нақты пайда болуы әлі күнге дейін толық анықталған жоқ. Дегенмен, ұжымдық естелік, ауызша дәстүрлер және жеке Жиннандар (индо-мұсылман діни өлеңдері) Пир Шамс (өмір сүрген шақтары 13-15 ғасырлар) және Садр әл-Дин (өмір сүрген шақтары 14 ғасыр) – Персиядағы исмаили имамдары тағайындаған және дін қызметі үшін Оңтүстік Азияға жіберілген елшілер – өз өмірлерінде Синд, Пенджаб, Кашмир және Қытайдағы жаңадан құрылған Низарий исмаили қауымдары үшін алғашқы осындай орындарды құрғандығын айтады. Сайид Имамшах (1473 жылдан кейін қайтыс болған) жазған, «грант» деп аталатын және Жиннандар жанрына жататын ұзақ шығарма – Жаннатпури, осы жаматханалардың ең ертегілерінің бірін Кодда деген жерде деп көрсетеді, ол қазіргі Пәкістанның Синд аймағында орналасқан деп есептеледі. Сол шығармада сондай-ақ, ауыл басшысы, мухи (санскрит: мукхья) жаматханамен тығыз байланыста болған ресми тұлға екендігі де айтылады. Кейіннен бұл орындар келесі онжылдықтар мен ғасырларда Үндістанның көптеген исмаили қауымдары тарапынан қабылданып, қолданысқа енді. Бұл әртүрлі топтардың әрқайсысының өз тарихы, ерекшелігі және әлеуметтік құрылымы болды. Олар өздерін Момин (немесе Мумна), Шамси, Хожа және Гупти сияқты түрлі аттармен таныстырды. Бұл қауымдардың барлығы бірлесіп Сатпант (мағынасы – «тура жол») жолын ұстанды, бұл сол кездегі Субконтиненттегі шиит исмаилизмінің атауы болды және жаматханадағы ұжымдық жиналыстарды қамтыды. Бұл термин Сатпанти діни жиындарының орнын белгілеу үшін кейінірек қолданылған сияқты, мүмкін 18-шы ғасырдың соңында немесе 19-шы ғасырдың басында ғана пайда болды. Низарий исмаили Жинналарында осы орындарды атау үшін ең көп қолданылатын термин – гат.
Жаматхананың дамуы
XIX ғасырдың ортасына қарай Низари Исмаили қауымдастықтары қалалар мен ауылдардан Үнді мұхитының жағалауындағы қалалық орталықтарға көшіп барған кезде, хана жеке құрылыста орналасқан, әдетте, Сатпанти сенушілерінің мохалласы немесе анклавы ішінде орналасқан еді. Джамматханалардың ең көне сақталған мысалдары осы кезеңге жатады. Дегенмен, олардың көпшілігі кейіннен жаңартылып, оларға қызмет ететін джаматтардың (қауымның) өзгеретін функционалдық қажеттіліктері мен діни амалдарына қарай толықтырылған. Осы қалалық құрылыстардың ең көнелерін Гвадар (қазіргі Пәкістан), Занзибар және Бомбей (қазіргі Үндістан) сияқты жерлерде кездестіруге болады. Бұл кезеңнен қалған қарапайым мысалдарды Кутч аймағының барлық жерінде және Синдтің ішкі аймағындағы Джеррукта табуға болады, осы жерде Ага Хан I Оңтүстік Азияға келген кезде тұрған. Бұл кеңістіктердің архитектурасы мен ұйымдастырылуы Джаматхананың бір ғана архитектуралық үлгісі немесе моделі болмағанын, керісінше, әрқайсысы орналасқан жері, мәдени ортасы, сол кезеңдегі архитектуралық тәжірибелер және қолда бар ресурстар сияқты бірқатар жағдайларға байланысты салынғанын көрсетеді. Бір жаматханадан екіншісіне болатын айырмашылықтар да амалдардың сипаты, кеңістікті пайдалану мен бөлу және әлеуметтік қарым-қатынастардың сипаты мен функциясы туралы мәлімет береді. Олардың кейбіреулері жаматханалар орналасқан мәдени ортаға байланысты болса, ал басқалары ізгілік пен діни мәдениеттің жалпы дәстүрлерін ұстанды, бұл өз кезегінде осы кеңістіктердегі әдеп пен этикет ережелерін анықтады. 1870 жылы Бомбейдің Қадак қаласындағы Джаматханасы алғаш рет қарахана деп тағайындалды. Бұл термин бастапқыда имамның бас резиденциясын белгілеу үшін қолданылған. Алайда, кейінгі жылдары ол ұлттық контекстегі басты Джаматхананы білдіретін болды. Бүгінде Низари Исмаили дәстүріндегі Дархана Джаматханалары сегіз елде бар. Оларға Үндістан, Танзания, Кения, Уганда, Канада, Пәкістан, Англия және Португалия кіреді.
Джаматхана Низари исмаили практикасының орталығы ретінде
Жаматхана бастапқыда Сатпанти қауымдарына тән жиналатын орын ретінде пайда болған, бірақ кейіннен географиялық, мәдени және тілдік жағынан әртүрлі, сондай-ақ тарихи тәжірибесі бар Исмаили қауымдары да оны қабылдады. Бұрын олар әртүрлі бағыттар мен атаулары бар орындарда жиналатын. Сыр Сұлтан Мұхаммед Шах, Ага Хан III (1957 жылы қайтыс болған) имаматының жеті онжылдығында Тәжікстан, Ауғанстан, Қытай, Пәкістанның Солтүстік аймақтары, Парсы және Сириядағы Исмаили қауымдарымен ресми қарым-қатынастар күшейді. Пәкістанның Солтүстік аймақтарындағы – атап айтқанда Читрал, Гизир, Гилгит, Хунза, сондай-ақ Қытайдың шекаралық аймақтарындағы Исмаилилер, Жаматхананы өздерінің діни ғұрыптарына енгізген алғашқы қауымдардың бірі болды. Бірақ саяси шектеулерге байланысты бұл Жаматханалар басқа Жаматханалар сияқты ашық кеңістіктер емес еді, сонымен сенушілер белгіленген үйлерде жиналып, барлық рәсімдерді орындады. Олар өз дінін жасырын түрде өмір сүрді, яғни оларды «гупти қауымы» деп атады. Бұл институттардың негізі 1923 жылы, III Ага Хан Рамазанали Сабзали (1938 жылы қайтыс болған) есімді миссионерді осы қауымдарға жіберген кезде қаланды. 1940 жылдары Сирияда да Жаматханалар енгізілді. Дегенмен, қазіргі Исмаилилердің имамы, оның билігіндегі Принц Карим Ага Хан (1936 жылы туған) осыған ұқсас кеңістіктер Иранға (1960-шы жылдар), Ауғанстанға (1960-шы жылдар және 2001 жыл) және Тәжікстанға (2009 жыл) енгізілгенін айтады. Иранның кейбір аймақтарында Жаматханаға дейін «хане йе колон» және «ханкха» деп аталатын орындар болған.
Низарий Исмаили орталықтары
1979 жылы Лондонның Оңтүстік Кенсингтон ауданында алғашқы «Исмаили орталығының» құрылысы басталды. 1985 жылдың сәуір айында Премьер-министр Маргарет Тэтчер (1925–2013; басқару мерзімі 1979–1990) Әзіреті Ага Ханның қатысуымен ашылған бұл жоғары беделі бар ғимарат Еуропада исмаилилердің жаңа дәуіріндегі маңызды кезең болды. Бірнеше айдан кейін, тамыз айында Ванкувердің Бернаби ауданында (Канада) премьер-министр Брайан Малрони (1939–2024; басқару мерзімі 1984–1993) тағы бір Исмаили орталығын ашты. Әрқайсысы сәулеттік ерекшеліктерімен көзге түсетін, халықаралық тұтасқа танымал сәулетшілермен салынған бұл орталықтар өз қалаларында маңызды орындарды иеленеді және орталық намаз залынан өзге, зияткерлік және әлеуметтік жиындарды өткізуге арналған кеңістіктер, кездесу бөлмелері, білім беру мекемелері, кітапханалар, бақтар мен су нысандары бар. Бұл ғимараттар Исмаили қауымының Англия мен Канададағы символдық белгісі ғана емес, сонымен қатар оларға басқа дін өкілдерімен және азаматтық қоғам ұйымдарымен қарым-қатынастарды дамытуға және нығайтуға көмектесетін достық көпір ретінде қызмет етуі тиіс болды. 1998 жылы Лиссабонда (Португалия) үшінші «Исмаили орталығы» ашылды. Орталық Гранададағы Альгамбра сияқты аймақтық сәулеттік мұрадан, сондай-ақ Үндістанның Фатехпур Сикри сияқты басқа да мұсылмандық мәдени нысандардан шабыт алды. Атап айтқанда, сыртқы және ішкі кеңістіктердің үйлесімділігі мен өзара әрекеттесуі ғимаратқа екі онжылдық бұрын салынған басқа Исмаили орталықтарынан өзгеше эстетикалық түс пен сезім сыйлады, бұл уақыт пен кеңістіктің қазіргі заманғы Исмаили діни сәулетіне қалай әсер ететінін көрсетті. Таяу Шығыстағы алғашқы Исмаили орталығы 2008 жылдың 26 наурызында Дубайда, Біріккен Араб Әмірліктерінде, Ага Ханның қатысуымен және Дубайдың билеуші отбасының аға мүшелерінің куәлігінде ашылды. 1982 жылы Дубай билеушісі шейх Мохаммед бин Рашид әл-Мактум бұл жерді сыйға тартқан орталық Таяу Шығыстағы осындай алғашқы орталық болып табылады. Ғимарат өзінің шабытын Каирдің Фатимид сәулеттік мұрасынан алды, бұл династияны Ага Ханның ата-бабалары мен 10-ғасырдағы Низарий Исмаили қауымының бұрынғы имамдары құрған. Парсы тілді мұсылман әлемінде орналасқан Тәжікстанның астанасы Душанбедегі Исмаили орталығы Орталық Азия мен айналасындағы аймақтарда исмаилилердің ғасырлар бойғы қатысуын көрсетеді және бейнелейді. 2009 жылдың 12 қазанында Республика Президенті Эмомали Рахмон мен Ага Хан ашқан оның сәулеті аймақтың қолөнер және шеберлік дәстүрлерінің алуан түрлілігін біріктіреді және Өзбекстандағы Самарқанд пен Хиваның аулаларынан, сондай-ақ 10-ғасырғы Саманид мақбарасынан шабыт алды. Техникалық жаңалықтарға жер сілкінісіне төзімді жабын, құрылымдық жүктемені қабылдайтын, су көздеріне негізделген жылу беру және ауа баптау жүйесі, сондай-ақ энергия тиімділігін арттыру үшін жылуды қалпына келтіру дөңгелегі кіреді. Канадада салынған екінші Исмаили орталығы – Торонтодағы Исмаили орталығы 2014 жылы Торонтоның Дон Миллс ауданында ашылды және бұрынғы ғимараттардың үлгісін ұстана отырып, Еуропа мен Солтүстік Америкадағы Исмаили қауымдастықтарының болуын функционалды және символдық тұрғыдан көрсетеді. Торонтодағы Исмаили орталығы ағылшын тілді әлемдегі ең ірі орталық болып табылады. Торонто Исмаили орталығы Ага Хан мұражайымен бірлесіп орналасқан, екеуі де Ага Хан саябағында орналасқан. Таяу арада дамып келе жатқан басқа Исмаили орталықтары да бар: Техас штатының Хьюстон және Калифорния штатының Лос-Анджелес қалаларында орталықтар құрылысын жоспарлап жатыр.