Кіріспе

Американдық ерлі-зайыпты моравиялық миссионерлер дуэті, Орталық Алясканың юпик халқына қызмет еткен Джон Генри Кильбак (15 мамыр 1861 – 1922 жж.) және оның әйелі Эдит Кильбак (туған есімі Ромиг; 16 сәуір 1865 – 1933 жж.) – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Оңтүстік-Батыс Аляскадағы моравиялық миссионерлер болды. Джон Х. Кильбак моравиялық пастор болып бекітілген алғашқы ленапи тайпасынан шыққан адам еді. Олар юпиктерге қызмет етті, өздерінің тілін аймақтағы моравиялық шіркеуде қолданды және юпик тілі үшін жазу жүйесін жасауға көмектесті. Джон Делавэр (Ленапе) бас қолбасшысы Гелелемендтің шөбересі болды, ол 1778 жылғы Форт-Пит шартына қол қойған. Бұл жаңадан құрылған Америка Құрама Штаттарымен жасалған алғашқы үндістермен жасалған шарт еді. Канзас штатында туған Джон Генри Кильбак Пенсильвания штатындағы Бейтлехемде моравиялықтармен білім алды, содан кейін семинарияға түсті. Эдит Канзастағы моравиялық миссионерлердің қызы және немересі болды.

Өмірбаян

Джон Килбак 1861 жылғы 15 мамырда Канзас штатының Франклин округінде, Ленапе (Делавэр) христиан Мунзи тобының отбасында дүниеге келді. Оның анасы Махикан, оған жақын алгонкин тайпасы. Килбак әкесі арқылы Америка Құрама Штаттарымен келісімге қол қойған алғашқы американдық үнді, Ленапе тайпасының басшысы, Керепақ руының Гелелемендінің шөбересі болды. Дәстүр бойынша, Ленапе тайпасында аналық туыстық жүйе болған, онда тектілік және мүлік аналық желі арқылы анықталған. 1821 жылға дейін көптеген Мунзи тайпасы Огайо мен Индианадан Канзас Үндістан аумағына көшіп келді, олар орталық батыстағы бұрынғы жерлерінен қоныс аударушылардың үнемі қысымымен шығарылды. АҚШ Миссисипи өзенінің шығысындағы барлық американдық үндістерді көшіруге тырысты және батыста жерлерді ұсынды. Канзастағы моравиялық миссионерлер Килбак өте жас және зерек екенін байқады. Олар оны Білім алу үшін шығысқа, Пенсильвания штатындағы Бейтлехемдегі моравиялық орталыққа баруға ынталандырды, бірінші кезде Назарет ұлдар мектебінде, кейін Моравия колледжі мен семинариясында оқыды. 1884 жылы Килбак Моравия шіркеуінің пасторы болып тағайындалған алғашқы Ленапе болды. Эдит Ромиг 1865 жылғы 16 сәуірде, сондай-ақ Канзас штатының Франклин округінде, Оттавадағы Мунзи тайпасы арасында қызмет еткен моравиялық пастор Джозеф Ромиг пен оның әйелінің қызы болып дүниеге келді. Оның анасының ата-анасы Леви Риксеккер мен оның әйелі болды. Риксеккер Канзастағы Мунзи тайпасына миссионерлік қызмет атқарған Ромигтің алдағысы болды. Риксеккер де, Ромиг те сол кезеңдегі Мунзи тайпасы туралы маңызды тарихи мәліметтерді сақтап қалды. Эдит Ромиг миссионерлік мектепте сабақ беріп жүргенде, Канзасқа оралған Джон Килбакпен кездескенде 19 жаста болды.

Неке және отбасы

1885 жылы Джон Генри Кильбак (23 жаста) мен Эдит Ромиг (19 жаста) үйленді. Екі жыл бұрын, Джон семинарияда оқып жүрген кезде, Шелдон Джексон Моравия шіркеуін Аляскаға миссионерлер жіберуге шақырған болатын. Бірақ 1885 жылы ғана Килбактардың жаңа үйленген жұбайлары, Джонның досы және сыныптасы Уильям Вайнланд пен оның жаңа әйелі Ханс Торгерсенмен бірге Аляскаға бет алды. Олар Кускоквим өзені бойындағы маңызды қалаға айналған Бетел деген алғашқы Моравия миссионерлік станциясын құрды. Килбактар ересек өмірінің көп бөлігін Аляскада миссионерлер және педагогтар болып қызмет етті. Олардың төрт баласы, барлығы Бетел миссиясында дүниеге келді. 1775 жылы ата-бабалары, бас Гелелемендтің өмірін сақтап қалған майор Уильям Генриді құрметтеу үшін, барлығы Килбактардың дәстүрлі орта аты Генри болып берілді. Джон мен Эдит Кильбақтың төрт баласы: Кэтрин Генри (1886 ж.т.), Уильям Генри (1887 ж.т.), Джозеф Генри (1889 ж.т.) және Рут Генри (1891 ж.т.). Төрт бала да өмірінің алғашқы жылдарын Аляскада ата-аналарымен бірге өткізіп, содан кейін Солтүстік Каролинадағы Моравия мектептеріне оқуға барып қайтты.

Аляскадағы мансап

Килбактар Аляскаға миссионерлердің алғашқы тобының құрамында келіп, болашақта Бетел аталған жерде миссионерлік бекініс құрды. Олар ересек өмірін Алясканың оңтүстік-батысында Юпик халқы арасында миссионерлер мен ұстаздар болып өткізді. 1896 жылы Эдиттің інісі Джозеф Ромиг пен оның әйелі Элла оларға қосылды. Килбактар шамамен 1900 жылдар шамасындағы кезеңде ең ықпалды миссионерлердің бірі болды. Олар Юпик тілін тез меңгерді. Джон миссионерлік жұмысын Гренландия мен Лабрадордағы моравиялық миссионерлер жасағандай, жеке миссионерлік станциялар құрудың орнына, бар Юпик ауылдарының негізінде жүргізді. Ол Аляскадағы Моравия шіркеуінің тілі ретінде Юпик тілін қабылдады, бұл саясат Юпик тілінде сөйлейтін аймақтарда бүгінге дейін сақталуда. Килбактардың күнделіктері 1800 жылдардың соңындағы Юпик өмірі туралы көптеген мәліметтерді береді. Алясканың оңтүстік-батысындағы Килбак таулары олардың құрметіне аталған. Тағы бір миссионер, Джон Хинц, Киелі кітапты және басқа материалдарды рим (латын) әріптерімен жазылған Юпик тіліне аударуды бастады. Уякук, жергілікті "көмекші", соңынан миссионер болған ол, осы мәтіндердің бір бөлігін Югтун тілінде жазу үшін өзі жасаған әріптермен аударды. Хинц пен Килбактар осы екі бастаманы да қолдады. Хинц әрпі 1970 жылға дейін Юпик тілінде жазудың стандартты түрі болды. Кейін ол Аляска университетіндегі Юпик тілінде сөйлейтін халық өкілдері мен тіл білімі мамандарының тобы жасаған жазу жүйесімен алмастырылды. Джон Генри Килбак 1922 жылы Аляска штатының Акиак қаласында қайтыс болды. Эдит 1933 жылы дүние салды.

Мұра мен құрмет

Кильбак отбасылық стипендиясы жыл сайын Аляска немесе Орегон штатынан келген американдық студентке тағайындалады. Джон мен Эдит Кильбактардың күнделіктері мен хаттары 19 ғасырдың соңындағы юпиктердің өмірі туралы көптеген құнды мәліметтерді ұсынады. Энн Файнуп Риорданның "Нағыз адамдар және Күннің балалары" кітабы олардың миссионерлік қызметі мен юпик халқы туралы айтады. Аляска штатының Бетел қаласындағы Кильбак таулары мен Кильбак бастауыш мектебі олардың құрметіне аталған.