Кіріспе

Геологиялық құрылым. Геологияда дике (немесе бөгет) – бұрыннан бар тау жынысы денесінің жарылысында қалыптасқан тау жынысының қабатты формасы. Дикелердің пайда болуы магмалық немесе шөгінді болуы мүмкін. Магмалық дикелер магма жарыққа енгенде және қабаттарды кесіп өтіп немесе біртұтас тау жынысы массасынан өтіп қатып қалғанда пайда болады. Шөгінді дикелер бұрыннан бар жарықтарға шөгінділердің толуынан қалыптасады.

Магматикалық бөгеттер

Магмалық бөгет – бұл ескі тау жыныстарының қабаттарын кесіп өтетін магмалық тау жынысы. Ол магманың ескі қабаттардағы жарықтарды толтырып, содан кейін суып, қаттығу нәтижесінде пайда болады. Бөгеттің тау жынысы әдетте қоршаған тау жынысына қарағанда ауа райына төзімдірек болып келеді, сондықтан эрозия бөгетті табиғи қабырға немесе қырқа ретінде ашыққа шығарады. Олар сонымен қатар Жер қыртысының кеңеюінің ежелгі эпизодтарын көрсетеді, себебі Жер қыртысы тектоникалық күштермен тартылған кезде көптеген бөгеттер (бөгет шоғырлары) пайда болады. Бөгеттер кеңею бағытын көрсетеді, өйткені олар кеңеюдің ең жоғары бағытына перпендикуляр түзіледі, ал қарама-қарсы қабырғалары шамамен параллель болады, сондықтан бөгеттің қалыңдығы көбінесе тұрақты болады. Әртүрлі бөгеттердің қалыңдығы бірнеше миллиметрден жүздеген метрге дейін жете алады, бірақ көбінесе шамамен бір метрден бірнеше он метрге дейін болады. Көлденеңі кеңдігі ондаған шақырымға жетеді, ал бірнеше ондаған метр немесе одан да қалың бөгеттер 100 км-ден астам қашықтыққа созылуы мүмкін. Көптеген бөгеттер тік құламалы болып келеді, яғни дерлік тік бағытта орналасқан. Кейінгі тектоникалық деформация бөгеттің көлденеңге айналуына себеп болатын қабаттардың тізбегін бұруы мүмкін. [[Файл:Жыртықты тау жынысы эшелоны бөгеті. Жагд Рок, Аризона, АҚШ-тағы эшелондық бөгеттің қарапайым картасы. Бөгеттің жалпы ұзындығы шамамен 1,45 км. және мұхиттың орталық бөлігіндегі бөгеттер. Құрамы базальттықтан риолиттікке дейін өзгереді, бірақ көпшілігі базальттық. Текстурасы әдетте жер бетінде атылған базальттан сәл ірілеу болып келеді, бұл диабаз деп аталатын тау жынысы түрін құрайды. Дәннің мөлшері бөгет бойында жүйелі түрде өзгереді, ең ірі дән әдетте бөгеттің ортасында орналасқан. Төменгі тереңдікте пайда болған бөгеттерде әдетте шыны немесе ұсақ дәнмен салқындатылған жиектері болады, бұл магманың суық қоршаған тау жынысымен тікес жанасуынан шапшаң салқындауының нәтижесінде пайда болады. Төменгі бөгеттерде әдетте жиектерге перпендикуляр бағаналы жарылымдар кездеседі. Мұнда бөгеттің тау жынысы суып, жиырылғанда бағаналарға бөлінеді. Бұл әдетте 5-6 жақты болады, бірақ 3-4 жақты бағаналар да жиі кездеседі. Олар бір бөгеттің ішінде біркелкі мөлшерде, бірақ әртүрлі бөгеттерде бірнеше сантиметрден 0,3 метрге дейін, ал кең бөгеттерде қалың болады. Ірі бағаналар, көбінесе, баяу салқындаудың салдары болып табылады. Бөгеттің тау жынысы әдетте тығыз болып келеді, онда көпіршіктер (мұздатылған көпіршіктер) жоқ, бірақ бөгеттің ең терең емес бөлігінде көпіршіктер кездесуі мүмкін. Көпіршіктер болған жағдайда, олар қабырғаларға параллель жолақтар түзеді және ағын бағытында созылады. Сол сияқты, бөгеттің жиектеріндегі фенокристалдар (ірі кристалдар) ағын бағытында бағытталған. Қатты тау жынысының қабаттарын кесіп өтетін бөгеттерден айырмашылығы, сіл – бұл қабаттардың арасында және оларға параллель орналасқан тау жынысының енуі.

Құрылу

Мафикалық магма (кремнийі аз сұйық магма) әдетте жарықтар арқылы жер бетіне жетіп, диктерді құрайды. Диктер үйірлері (кейде дик кешендері деп те аталады) Гавайи жанартауларының эрозияға ұшыраған жарылыс аймақтарында көрінеді. Басқа магмалық диктер сияқты, бұл да лаваның жер бетіне жеткен жарықтар болды. Үйірлердің ені әдетте 2,5–5 км, ал жеке диктердің ені шамамен 1 метрді құрайды. Диктер үйірлері жанартау шыңдарынан радиалды бағытта таралып, жанартау қалқанының ұзын осіне параллель өтеді. Кешендерде кейде силлдер мен стоктар кездеседі. Олар шыңдық кальдералардың шеттерінде күрт тоқтатылады. Әдетте, жарылыс аймағының ортасында бір километрге 50–100 дикке дейін болады, бірақ тығыздығы бір километрге 500-ге дейін жете алады, онда диктер тау жынысы көлемінің жартысын құрайды. Тығыздық жарылыс аймағының ортасынан алшақтағанда 5–50 дикке дейін төмендейді, содан кейін күрт азайып, өте аз диктерге дейін жетеді. Бөгеттердің саны тереңдікпен бірге артуы мүмкін, мұхит түбі деңгейінде шамамен 300–350 дикке жетеді. Бұл диктер үйірлері Атлант мұхитының ашылуына дейінгі су тасқынынан пайда болған Шотландияның батысындағы диктерге ұқсас. Диктер көбінесе орталық жанартаудан немесе интрузиядан радиалды үйірлер түрінде қалыптасады. Шотландияның Арднамурчан түбегінде сақина тәрізді диктер мен конус тәрізді жапырақтардың жақсы мысалдары табылды.

Кластикалық бөгеттер

Кластикалық бөгеттер (сондай-ақ шөгінді бөгеттер деп те аталады) – басқа тау жыныстары қабаттарын кесіп өтетін шөгінді тау жыныстарының тік денелері. Олар екі түрлі жолмен қалыптасады:
Біріншіден, егер таяз, біріктірілмеген шөгінді ірі дәнді және су өткізбейтін саз қабаттарынан тұрса, литостатикалық жүктеме салдарынан ірі дәнді қабаттар ішіндегі сұйық қысымы шекті мәнге жетеді. Сұйық қысымының әсерімен шөгінділер жоғарыдағы қабаттарды бұзып, бөгет түзеді. Екіншіден, топырақ мәңгі тоңған жағдайда, кеуекті су толығымен қатып қалады. Мұндай тау жыныстарында жарықтар пайда болғанда, олар үстінен төгілген шөгінділермен толады. Соның нәтижесінде көлденең қабаттарды кесіп өтетін тік шөгінді денесі – бөгет пайда болады.