Фелим Руа О’Нилл: Ирланд саяхатшы және әскери қолбасшы

Кіріспе

Ирландиялық саясаткер және әскер (1604–1653)
20 ғасырдың саясаткері

Кинардтық сэр Фелим Ро О'Нилл (ирланд тілінде: Sir Féilim Rua Ó Néill na Ceann Ard; 1604–1653) – ирландиялық саясаткер және әскер, ол 1641 жылғы 23 қазанда Ольстерде ирландиялық көтерілісті бастады. 1642 жылы Ирландия католик конфедерациясына қосылып, Үш патшалық соғыстарында өзінің туысы Оуэн Ро О'Ниллдің басшылығымен Конфедерациялық Ольстер армиясында күресті. Ирландияны Кромвель басып алғаннан кейін О'Нилл жасырынған, бірақ ұсталды, сотталып, 1653 жылы өлім жазасына кесілді.

Туған жері

Фелим 1604 жылы туған, ол Турлоу О'Нилл мен оның әйелі Кэтрин О'Ниллдің үлкен ұлы. Оның әкесі О'Ниллдің Кинард тармағының мүшесі болды, олар Кинардтың Шейн О'Ниллінің, Конн Баккач О'Ниллдің жартылай бауырының ұрпақтары еді. Оның әкесі мен әкесінің әкесі 20 маусымда 1608 жылы О'Доэрти көтерілісі кезінде Кинардты көтерілісшілерден қорғағанда қаза тапты. Бұл әкесі, сэр Генри Ог О'Нилл, өзінің екінші туысы және қайын атасы, Тирон графы Хью О'Нилл үшін Тоғыз жылдық соғыста соғысқан, бірақ кешірім алып, Тиранни мен Минтерберндегі жерлерінде бекітілген. Оның екінші арғы атасы, Конн Бакаштың ағасы Шон, кем дегенде 1514 жылы Клуан Дабхал деп аталатын кіші ауданға Тьянн еншісіне қоныстанған. Фелимнің ирланд тіліндегі аты оның әкесінің шежіресін көрсетеді: "Felim mac Turlogh mac Henry Óg mac Henry mac Seán mac Conn Mór Ó Néill" (Конн Бакач О'Ниллдің әкесі). Фелимнің анасы – О'Ниллдің Фьюс тармағының басшысы Турлоу МакГенри О'Ниллдің қызы Кэтрин. Фелимнің әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол жақында ғана ағылшын тегінен шыққан католик Роберт Ховенденге қайта үйленді. Оның анасының екінші некесінен екі жартылай бауыры болды: Роберт Ховенден және Александр Ховенден. Соңғысы 1644 жылы Фелим үшін соғысып, капитан ретінде қаза тапты.

Ерте өмір

Фелим ағасы Турлоумен бірге 1621 жылдың маусымында Лондонның Король қонақ үйіне оқуға түсті, себебі сол кездегі жер иелері үшін заң білімі маңызды деп есептелді. Ол католиктік дінге қайтқанға дейін қысқа мерзімге протестантизмге өтті. Ол үш рет үйленді. 1629 жылы Айвегтің 3-ші виконты Магеннис, Артур Магеннистің қызына үйленді. Оның аты белгісіз. 1639 жылдың 17 наурызында Дублинде О'Ниллді Томас Вентворт, лорд-депутаты, туысы Антрим графының ықпалымен рыцарь атағына ие етті. Көтеріліске дейін О'Нилл Кинард маңындағы кейбір ирландиялық шаруаларын қуды да, олардың орнына жоғары жалдама төлейтін британдық қоныс аударушылар отбасыларын орналастырды. 1641 жылдың жазында О'Нилл 1640-1649 жылдардағы Ирландия Парламентіне қосымша сайлауда Тирон округінің Дунганнон округінен депутат болып сайланды. Ол өкіметте қайтыс болған Томас Мэдденнің орнына сайланды. Оның бірінші әйелі 1641 жылдың қыркүйегінде, көтеріліске аздай уақыт қалғанда қайтыс болды. Ол екінші рет Томас Престонның қызы Луизаға үйленді, ол 1-ші виконт Тара және 5-ші виконт Горманстонның кіші інісі болды.

Көтеріліс

Көптеген ирландтық католиктер сияқты, әсіресе гэльдік ирландтық католиктер, О'Нилл Ирландияның протестант ағылшын үкіметінен қорқыныш сезінді. Атап айтқанда, олар католиктердің мемлекеттік қызметке қабылдамауы және католиктерге тиесілі жерлердің үнемі тартылып алынуына наразы болды. Фелимнің үлкен қарызы болғаны да оны қаһарлы әрекетке итермеледі.

Сюжет

Бұл қорқыныш 1630-шы жылдардың аяғы мен 1640-шы жылдардың басында, Чарльз I-нің Лорд-орынбасары Томас Уэнтворттың кең ауқымды жаңа плантациялар құруды жоспарлап отырғаны белгілі болған кезде, ең жоғары деңгейге жетті. 1641 жылы шотландтық Келісімшілер мен ағылшын Ұзақ Парламенті Ирландияға басып кіріп, ондағы католицизмді толықтай басып тастаумен қорқытқанда, жағдай шиеленістің шегіне жетті. Осы қорқыныш пен күдік атмосферасында Фелим О'Нилл, Ольстерден келген ирландтық католиктердің Дублинді басып алу және Ирландияның басқа да маңызды қалаларын жылдам түрде иелену жоспарына қатысты. Одан кейін олар король атынан католиктерге толық құқықтар мен ирландтықтардың өздерін-өздері басқаруын талап етуді жоспарлады. О'Ниллдің міндеті елдің солтүстігіндегі қалалар мен бекіністерді басып алу болды, ал Магуайрге Дублин қамалын басып алу тапсырылды. О'Нилл 1641 жылдың қыркүйек айының басында лорд Магуайрдың шақыруымен бұл жоспарға қосылды. 1641 жылдың 23 қазанында ол Шарлемонт фортында лорд Кольфилдты күтпеген шабуылға ұшыратты. О'Нилл көтерілістің көптеген саяси мақсаттарын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды және Ольстер көтерілісінің жетекшісі болды.

Аурудың басталуы

Алайда, Дублинді басып алу жоспары екі қастандықшы, Магуайр мен МакМахонның қатыстығымен сәтсіз аяқталды, олар билік органдарына түсіп қалды. О’Нилл солтүстікте көтеріліс бастады, маңызды Шарлемонт бекінісін басып алды, бірақ өсірген ирландтық католик шаруаларын бақылай алмайтынын тез сезді. Олардың көпшілігі Ольстер плантациясы кезінде қоныс аударған болатын, 5 ай бойы шотланд және ағылшын протестант қоныс аударушыларына әртүрлі деңгейде шабуыл жасады. О’Нилл басшылық қызметін атқарғандықтан, осы қырғындарға қатысқандығы немесе бақылаудың жетіспегендігі үшін айыпталды, оның мән-жайлары әлі де қызу пікірталас тудырып отыр. 1641 жылдың 24 қазанында О’Нилл Дунганнон жарлығын жариялады, онда корольдің тәжді және католик дінін қорғауға рұқсат бергенін мәлімдеді. 1641 жылдың 4 қарашасында О’Нилл Рори Магуайрмен бірге Ньюриде бұл талаптарды қайталады және Англия королі Чарльз I-нің 1 қазандағы жарлығын оқыды, онда оған: «Біздің корольдігіміздегі барлық бекіністерді, қамалдарды және қорғаныс орындаларын, Біздің адал және сүйікті поддандыларымыз – шотландтардың орындарын, тұлғаларын және мүліктерін қоспағанда, басып алуға; сондай-ақ, аталған корольдіктегі барлық ағылшын протестанттарының мүліктерін, иеліктерін және тұлғаларын тұтқындап алуға және Біздің пайдамызға иеленуге. Осы Біздің қалауымыз бен ризашылығымызды орындауға сендердің қамқорлықтарыңа және жедел орындауларыңа сеніп, Біз сендердің әдеттегі міндеттерің мен Бізге деген адалдықтарыңды қабылдаймыз және уақыты келгенде сыйлаймыз» делінген. Бұл О’Ниллдің күштеріне заң шегінде әрекет ететіні туралы ой келтірді. Кейін Чарльз бұл жарлықты бергенін жоққа шығарды. Қараша айында О’Нилл бірнеше рет Лисбернге шабуыл жасады, бірақ оны басып ала алмады. Басқа көтерілісшілердің басшылары сияқты, О’Нилл де әскерінің тәртібін сақтауда қиындыққа тап болды, бұл оның салыстырмалы түрде төмен әлеуметтік статусымен күшейді. Осы жағдайды жақсарту үшін О’Нилл өзін Таллихогтың тарихи орнында Тирон графы деп жариялауды жоспарлады. Налсон өзінің «Ирландиядағы жалпы көтерілістің тарихы» еңбегінде О’Ниллді былай сипаттады: «Сэр Фелеми Ро О’Нилл, барлық көтерілісшілердің бас капитаны және О’Нилл, О’Хаган, О’Квинс, О’Меллан, О’Ханлон, О’Корр, Маккан, Маккоуэлл, МакЭнали, О’Гормели және Тирон және Ардмах округтеріндегі қалған ирланд руларының басшысы».

However, the plan to take Dublin was bungled by two conspirators, Maguire and MacMahon, who were captured by the authorities. O'Neill went ahead and started the rebellion in the north, capturing the important fort of Charlemont but quickly found that he could not control the Irish Catholic peasantry he had raised. These people, many of whom had been displaced during the Plantation of Ulster, began attacking the Scottish and English Protestant settlers with varying intensity over a period of 5 months. Being in command, O'Neill has been blamed for complicity or lack of oversight in these massacres, the detail of which is still a matter of contentious debate. On 24 October 1641 O'Neill issued the Proclamation of Dungannon in which he claimed to have the King's authorisation to rise in defence of the Crown and the Catholic religion. On 4 November 1641 O'Neill repeated these claims in his proclamation alongside Rory Maguire at Newry and read out a commission from Charles I of England dated 1 October, commanding him to seize: " all the forts, castles, and places, of strength and defence within the kingdom, except the places, persons, and estates of Our loyal and loving subjects the Scots; also to arrest and seize the goods, estates, and persons of all the English Protestants, within the said kingdom to Our use. And in your care and speedy performance of this Our will and pleasure We shall rely on your wonted duty and allegiance to Us which We shall accept and reward in due time." This gave O'Neill's forces the impression that they were acting within the law. Charles later denied having issued the commission. In November O'Neill attacked Lisburn several times but failed to take it. Like other rebel leaders, O'Neill had difficulty with the discipline of his troops, which was compounded by his comparative lack of social status. In an effort to improve this O'Neill planned to have himself declared Earl of Tyrone at the historic site of Tullyhogue. Nalson, in his "History of the General Rebellion in Ireland", described O'Neill as: "Sir Phelemy Roe O Neill, captain generall of all the rebels, and chieftain of the O Neills, O Hagans, O Quyns, O Mellans, O Hanlons, O Corrs, McCans, McCawells, Mac Enallyes, O Gormelys, and the rest of the Irish septs in the counties of Tyrone and Ardmagh."

Конфедерация

Көтеріліс тез арада Ирландияның қалған бөліктеріне тарады. 1642 жылдың көктеміне қарай, Дублин, Корк және Дерри маңындағы бекітілген протестанттық анклавтар ғана қарсы тұра алды. Король Чарльз I Ирландияға үлкен армия жіберді, егер Англияда азамат соғысы болмағанда, бұл көтерілісті басуға мүмкін еді. Нәтижесінде, ирландтық католиктердің жоғарғы топтары Ирландия католик конфедерациясын құруға мүмкіндік алды, ол 1649 жылға дейін Ирландияның де-факто тәуелсіз үкіметі ретінде әрекет етті. Фелим О'Нилл Конфедерацияның Бас Ассамблеясының мүшесі болды, бірақ ирландтық католиктердің басшылығында бай жер иелері оны ығыстырды. О'Нилл сонымен қатар әскери жағынан да ығыстырылды. 16 шілдеде 1642 жылы Донегал графтығындағы Рафое қаласының жанындағы Гленмакин шайқасында Сэр Роберт Стюарт басқарған протестанттық Лагган армиясынан күйрегеннен кейін, оның туысы Оуэн Ро О'Нилл, кәсіби әскери, испандық Нидерландыдан келді және Конфедерацияның Ольстер армиясының генералы болып тағайындалды. Фелим О'Нилл оның астында кавалерия командирі болды және келесі алты жылдың көп бөлігін Ольстерге қонған шотландтық ковенант әскеріне қарсы күресте өткізді. Ол 1646 жылдың 5 маусымында Бенбурб шайқасындағы армияның жеңісіне қатысты. Конфедерация саясатында О'Нилл орташа көзқараста болды, Англия Парламенті мен Шотландия ковенанттарына қарсы соғысты жеңу үшін Чарльз I және ирландтық және ағылшын роялистерімен келісім жасауды жақтады. 1648 жылы ол мұндай келісімге, Екінші Ормонд бейбітшілігіне дауыс берді, Оуэн Ро О'Ниллмен арасы ажырасып, Ольстер армиясының көп бөлігі қарсы болды. Ол және Александр МакДоннелл, Антримнің 3-ші графы және Артур Магеннис, Виконт Ивег сияқты басқа да бірнеше орташа көзқарастағы адамдар қатаң ұстанымдармен келіспеушіліктеріне байланысты Ольстер армиясын тастап кетті. Сол жылдың жазында Конфедерация армиялары осы мәселе бойынша өзара соғысты, нәтижесінде роялистер жеңіске жетті. Алайда, бұл 1649-53 жылдары Оливер Кромвельдің Жаңа үлгідегі армиясының Ирландияны басып алуына тоқтату жеткіліксіз болды. Жақсы жаттықтырылған және жабдықталған парламентарийлер Конфедерация мен роялистердің барлық қарсылығын жеңіп, ирландтық католиктерге қатал шарттар таңды.

The rebellion quickly spread to the rest of Ireland. By the spring of 1642 only fortified Protestant enclaves, around Dublin, Cork and Derry, held out. King Charles I sent a large army to Ireland, which would probably have put down the rebellion, had the English Civil War not broken out. As it was, the Irish Catholic upper classes had breathing space to form the Irish Catholic Confederation, which acted as a de facto independent government of Ireland until 1649. Phelim O'Neill was a member of the Confederate's General Assembly, but was sidelined in the leadership of Irish Catholics by wealthier landed magnates. O'Neill was also sidelined on the military side. After his disastrous defeat on 16 July 1642 at Glenmaquin near Raphoe in County Donegal against the Protestant Laggan Army led by Sir Robert Stewart, his kinsman, Owen Roe O'Neill, a professional soldier, arrived from the Spanish Netherlands and was made general of the Confederate's Ulster army. Phelim O'Neill served as cavalry commander under him and spent most of the next six years fighting against the Scottish Covenanter army that had landed in Ulster. He fought in the army's victory at the Battle of Benburb on 5 June 1646. In Confederate politics, O'Neill was a moderate, advocating a deal with Charles I and the Irish and English Royalists as a means of winning the war against the English Parliament and the Scottish Covenanters. In 1648, he voted for such a deal, the Second Ormond Peace, splitting with Owen Roe O'Neill, who opposed it along with most of the Ulster army. He and several other moderates such as Alexander MacDonnell, 3rd Earl of Antrim and Arthur Magennis, Viscount Iveagh left the Ulster army because of their dispute with the hard liners. In the summer of that year, the Confederate armies fought among themselves over this issue, with the pro Royalists prevailing. However, this was not enough to stop Ireland from being conquered by the New Model Army of Oliver Cromwell in 1649–53. The well trained and supplied Parliamentarians crushed all Confederate and Royalist resistance and imposed a harsh settlement on Irish Catholics.

Үшінші неке

1649 жылдың қараша айында О'Нилл, 1638 жылдың 14 маусымында қайтыс болған Страбэйннің 2-ші бароны Клод Гамильтонның әйелі, Жан Гордонға үйленді.

Скарриффолистегі жеңіліс және Шарлемонның берілуі

О'Нилл 1650 жылы Скарриффолис шайқасында Ольстер армиясы құрамында шайқасты, онда оны Касл Каффтың 2-ші баронеті Чарльз Кут жеңді. О'Нилл шайқастан қашып, Ольстер армиясының қалған бөлігімен Шарлемонт бекінісіне шегінді. Ол өгей ұлы Джеймс Гамильтонмен, Страбэйннің 3-ші бароны Гамильтонмен бірге Кутке қарсы бекіністі ұстап тұрды, Шарлемонт қоршауында ағылшын әскерлеріне ауыр шығын келтірді, бірақ 6 тамызда 1650 жылы белгілі шарттар бойынша тапсырды. Оның қалған әскері Францияға келіп қызмет етуі күтілді, бірақ О'Нилл жасырынуды ұйғарып шешті.

Сот және өлім жазасы

1641 жылғы көтеріліске қатысы бар әркім протестант азаматтарының қырғыны үшін жауапты деп танылып, өлім жазасына кесілді. О'Нилл 1652 жылғы Ирландияны реттеу жөніндегі Кромвельдік актіде жетекшілердің бірі ретінде нақты айтылды, демек ол ешқандай рақым күтпеді. Оның басына 100 фунт сыйлық белгіленді. О'Нилл 1653 жылдың 4 ақпанында Уильям Колфилд, 1-ші виконт Шарлемонт тарапынан Роуган лагунасындағы (жасанды арал) Роуган қамалының жанындағы Ньюмиллсте тұтқындалды, ол онда паналаған болатын. Ол Дублинге жеткізіліп, сотқа берілді. 1653 жылдың 10 наурызында мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп танылып, асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінді. О'Нилл 1641 жылғы көтеріліске қатысқандығы туралы Карл I-нің өкімхаты бар екенін куәлік берсе, өлім жазасынан құтылуы мүмкін еді, өйткені парламентарийлер сол кезде осылай мәлімдеген. Бірақ О'Нилл одан бас тартты. Оның Гордон О'Нилл деген кем дегенде бір баласы қалды, ол Уильям соғысы кезінде якобит әскерлерінде полковник болып қызмет етті. Ескерме: оның туған күні белгісіз болғандықтан, оның жасы да белгісіз. Тарихи ақпаратты көрсету үшін курсив қолданылды. Жасы Күні Оқиғасы 1604 Туылды 20 маусым 1608 О'Дорти көтерілісі кезінде әкесі мен атасы көтерілісшілер тарапынан өлтірілді. 1621 маусым Корольдік құқық мектебіне қабылданды және құқық тануды оқыды. 27 наурыз 1625 Джеймс I-ге мұрагер болып, Карл I таққа отырды. 1629 Тұрмысқа шықты, Артур Магеннистің 3-ші виконт Ивегтің інісі Томас Магеннистің қызы. 17 наурыз 1639 Дублинде Ирландияның лорд-орынбасары Томас Вентвортпен рыцарь атағын алды. 28 қазан 1641 Шарлемонт қамалын күтпеген жерден басып алды. 28 қараша 1641 Лисбернды басып алуға сәтсіздікке ұшырады. 6 шілде 1642 Гленмакин шайқасында жеңіліске ұшырады. 5 маусым 1646 Бенбурб шайқасында шайқасты. 30 қаңтар 1649 Карл I-нің басы кесілді. 1649 қарашада 3-ші әйелі Жан Гордонға үйленді, ол Клод Гамильтонның жесірі, Страбейннің 2-ші бароны болды. 21 маусым 1650 Скарриффолис шайқасында шайқасты. 6 тамыз 1650 Шарлемонт қамалын Маунтраттың 1-ші графы Чарльз Кутке тапсырды. 10 наурыз 1653 Сатқындық үшін асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінді.

Фелим О'Нилл әдебиетте

О'Нилл бірнеше кітапта тарихи тұлға ретінде бейнеленген. Annraoi Ó Liatháin-нің «Dún na Cinniúna» романы 1651 жылы Тирон округіндегі Шарлемонт бекінісінің қоршауына арналған. Даррах О Сколаидің «An Cléireach» романында О'Ниллдің 1642 жылғы Гланмакин шайқасындағы жеңілісі сипатталған. Кейбір адамдар «П. О'Нилл» псевдонимін Уақытша ИРА-ның ресми мәлімдемелерінде Фелим О'Ниллге сілтеме ретінде қарастырады.