Кіріспе

1690 жылы Ирландиядағы Вильям-жакобыт соғысының шайқасы – Бойн шайқасы (Cath na Bóinne) 1690 жылы тақтан түсірілген король Джеймс II және король Уильям III әскерлері арасында болды. Оның әйелі, королева Мэри II (оның туысы және Джеймстің қызы) 1689 жылы Англия мен Шотландия тақтарына отырды. Шайқас Ирландия Корольдігінің, қазіргі Ирландия Республикасының Дрогеда қаласының жанындағы Бойн өзені бойында өтті және Уильямның жеңісімен аяқталды. Бұл Джеймстің британдық тәжді қайтаруға жасаған әрекетіне тосқауыл қойды және Ирландиядағы протестанттардың үстемдігін сақтауға көмектесті. Шайқас 1690 жылдың 1 шілдесінде О.С. бойынша өтті. Уильямның әскері көбінесе жаңа ғана жиналған Джеймстің әскерін жеңді. Ирландиядағы Вильям соғысы 1691 жылдың қазан айында Лимерик шартына қол қойылғанға дейін жалғасты, бірақ Джеймс Бойн шайқасынан кейін Францияға қашып кетіп, енді қайта оралмады.

Өмірбаян

Бұл шайқас Джеймс Англия мен Шотландия тақтарын қайтаруға жасаған тытысының маңызды бір бөлігі болды. Оның себебі – «өлмескел жеті» ағылшын пэрлерінің Вильям мен оның әйелі Мэриге протестантизмді қорғау үшін таққа отыруға шақыруы. Бірақ бұл қақтығыстың Еуропалық геосаяси тамыры тереңдеп, Аугсбург лигасы мен Францияның католик Людовик XIV-нің экспансиялық мүдделеріне, немесе Бурбон үйінің Габсбург үйіне қарсы Ұлы Альянсқа байланысты болды. Егер шайқасты Ұлы Альянс соғысының бір бөлігі деп қарасақ, Папа Александр VIII Вильямның одақтасы, ал Джеймстің жауы еді. Папалық мемлекеттер де Ұлы Альянстың құрамында болды және Францияның католик Людовик XIV-не қарсы болды. Ол сол кезде Еуропада үстемдік орнатуға тырысып, Джеймстің одақтасы еді. Алдыңғы жылы Вильям Ирландия жорығын басқаруға Шомберг герцогін жіберген. Ол 75 жастағы кәсіби әскер болды және Даңқты революция кезінде Вильяммен бірге болған. Ол 20 мыңнан астам сарбазбен Бангорға келді. Оның басшылығымен жағдай өзгермеді, көп нәрсе істелмеді. Себебі ағылшын әскері қатты қызбадан зардап шекті, ал әскердің оңтүстікке жылжуына якобит күштері кедергі келтірді. Екі тарап та қыста лагерь құрды. Осы мақсатта Ричард Талбот, Тайрконнелдің 1-ші графы басшылығымен, олар Даңқты революциядан кейін Джеймс II-ні таққа қайта орнату үшін әскер жинады. Сэр Джеймс Фитц Эдмонд Коттер Корк, Керри, Лимерик және Типперри округтеріндегі Джеймс корольдің барлық күштерінің бас қолбасшысы болды. 1690 жылға қарай олар Дерри мен Эннискилленнен басқа Ирландияның барлық аймақтарын бақылады. Керісінше, Ирландиядағы Вильямдықтар үшін соғыс Ирландиядағы протестанттық үкіметті сақтау туралы болды. Джеймс пен оның католик жақтастары билікке келсе, өмірі мен мүлкі үшін қорқып, толеранттылық туралы уәдеге сенбеді. Олар католицизмді жалғыз мемлекеттік дін ретінде қайта орнату үшін жасалған амал деп ойлады. Джеймс әрекеттерімен ағылшын протестанттарын ашуландырған еді. Олар 1641 жылғы Ирландия көтерілісінің қайталануынан қорқып, оның нәтижесінде көптеген адамдар өлтірілген. Осы себептерге байланысты протестанттар Вильям Оранский үшін жаппай соғысты. Бойн шайқасындағы Вильям әскерлерінің көп бөлігі, оның ішінде өте тиімді жалдамалы атты әскер, өздерін «Эннискиллиндер» деп атаған және замандастары «шотландиялық ирландтар» деп атаған Ульстер протестанттарынан құралды. Бұл «Эннискиллиндер» негізінен ағылшын-шотланд шекарасындағы рейдерлердің ұрпақтары еді. Олардың көпшілігі Фермана графтығындағы Эннискилленнің маңына қоныстанған.

Командирлер

Соғыстағы қарсыластар әскерін Англия мен Ирландияның (Шотландияның VII) Рим католик патшасы Джеймс II басқарды және оған қарсы оның немере інісі және күйеу баласы, протестант патшасы Уильям III ("Оранж Уильям") болды, ол Джеймсті бір жыл бұрын тақтан ығыстырған еді. Джеймстің жақтастары Ирландияның көп бөлігін және Ирландия Парламентін бақылап отырды. Джеймс сондай-ақ Англия тағында өшпенде патшаны көргісі келмейтін Луи XIV-нің қолдауын алды. Луи ирландтық якобиттерді қолдау үшін 6 000 француз әскерін Ирландияға жіберді. Вильгельм Нидерландының штадхольдері болғандықтан, Голландиядан және Еуропаның одақтас елдерінен, сондай-ақ Англия мен Шотландиядан әскер шақыруға мүмкіндігі болды. Алайда, соңғы кездегі тарихшылар оның қысымға ұшырағанда үрейленуге бейім екенін және асығыс шешімдер қабылдағанын айтады, мұның себебі Стюарт әулетімен байланысты нашар денсаулық болуы мүмкін деген болжам бар. Вильгельм тәжірибелі қолбасшы болғанымен, әлі ірі шайқаста жеңіске жете қоймаған. Вильгельмнің француздарға қарсы жетістіктері күшпен емес, тактикалық маневрлер мен тиімді дипломатияға байланысты болды. Еуропадағы француз агрессиясына қарсы тұру үшін көпұлттық коалиция құрылды. Вильгельмнің пікірінше, Англияда билікті басып алуы және Ирландиядағы келесі науқан – Францияға, әсіресе Людовик XIV-ке қарсы соғыстың тағы бір майданы еді. Джеймс II-нің бағынышты қолбасшылары: Ирландияның Лорд-депутаты және Джеймстің Ирландиядағы ең ықпалды қолдаушысы Ричард Талбот, Тирконнеллдің 1-ші графы; Корк, Керри, Лимерик және Типперри округтеріндегі якобит күштерінің бас бригадир генералы, Джеймс II-нің жақын досы Сер Джеймс Фитц Эдмонд Коттер; және француз генералы Лаузун. Вильгельмнің бас қолбасшысы – Шомберг герцогы. Германияның Хайдельберг қаласында дүниеге келген Шомберг бірнеше ел үшін соғысқан және бұрын Франция маршалы болған, бірақ гугенот болғандықтан, 1685 жылы Нант эдиктының жойылғандығына байланысты Франциядан кетуге мәжбүр болды.

Әскерлер

Уильямның Бойн шайқасындағы әскерінің саны 36 000-ға жуық болды, олар көптеген елдерден құралған әскерлерден тұрды; олардың жартысы ғана британдықтар еді. 1689 жылдан бері Ирландияда шамамен 20 000 әскер болды, оларға Шомберг басшылық етті. Лаубрикленд әскердің шашыраған бөлімшелерінің жиналу ортасы болды. Ол 1690 жылдың маусымында тағы 16 000 адаммен бірге сол жерге келді. 30 маусымда Уильям Лоут графтығының оңтүстік шекарасына жақын төбеге жетті. Даниялық жаяу әскерге генерал Эрнст фон Теттау басшылық етті. Сонымен қатар, Вильяммен күрескен француз гугеноттарының ірі (3000) тобы болды. Джеймстің туы Бойн өзенінің қарсы бетіндегі Донор қаласында көтерілді. Алайда, негізінен шаруалардан тұратын ирланд жаяу әскері жаттығудан өтпеген. Олар асығыс оқытылған, жабдығы нашар болған және олардың аз бөлігі ғана қолданылатын мылтықпен қаруланған. Шындығында, олардың кейбіреулері Бойн шайқасында тек ауыл шаруашылығы құралдарын, мысалы, орақтарды ғана алып жүрген. Сонымен қатар, атыс қаруы бар якобит жаяу әскерінің барлығы ескірген шұңғымалы мылтықпен жабдықталған. Шайқас 1 шілдеде (жаңа стиль бойынша 11 шілдеде) Дрогеда маңындағы Олдбридж ауылының солтүстік-батысындағы Бойн өзеніндегі броды бақылау үшін өтті. Уильям диверсиялық тактика ретінде өзінің әскерінің төрттен бірін таңғы тұманның арасынан Донордан батысқа қарай және Олдбриджден оңтүстік-батысқа қарай Роугрэнджде өзеннен өту үшін жіберді. Шомберг герцогінің ұлы Майнхардт бұл өтуге жетекшілік етті, бірақ Нил О'Нилл басқаратын ирланд драгуннарының шағын тобы қарсылық көрсетті. Джеймс өзін айналып өтуі мүмкін деп ойлап, өзінің әскерінің үлкен бөлігін, соның ішінде ең жақсы француз әскерлерін және көп бөлігін артиллериясын осы әрекеттің алдын алу үшін жіберді. Екі тараптың ешқайсысы Роугрэнджде терең, батпақты шатқал бар екенін білмеді. Осы шатқалдың салдарынан қарсыластар бір-бірімен қақтығыса алмады, бірақ артиллерия шабуылдағанда әрекетсіз күйінде отырды. Вильям әскерлері ұзақ айналма жолмен жүріп өтті, ол күнінің соңында Наул ауылында якобиттердің шегінуін кесіп тастауға жақын болды. Олдбридж маңындағы негізгі бродыда Голландияның элиталық Көк гвардиясы Солмс басшылығымен Уильямның жаяу әскері өзенді кесіп өтті, олар өздерінің басым оттық күшін пайдаланып якобит жаяу әскерін баяу кері шегіндірді, бірақ Джеймс II-нің ұлы Джеймс Фитц Джеймс, Бервик герцогы басқарған якобит атты әскерінің қарсы шабуылынан шегінуге мәжбүр болды. Олдбридж ауылын басып алғаннан кейін Вильям жаяу әскері жазалау атысымен якобит ирланд атты әскерінің шабуылдарын тоқтатуға тырысты, бірақ Көк гвардиядан басқа көптеген әскерлер шашырап, өзенге айдалып кетті. Вильям голланд гвардиясының жау жағында оқшауланғанын және табиғи кедергілерден қорғанышсыз екенін көргенде, куәгердің айтуынша, қатты алаңдады: Көк гвардия үш жеке алаңға жиналды және взводтық ату арқылы якобит атты әскерін ығыстыра алды. Вильямның атты әскері өзеннен өтіп, әсіресе гугеноттар қатты зардап шеккеннен кейін, якобит атты әскерін ұстап тұруға тырысқанша, олар алға жылжуды жалғастыра алмады. Осы шайқастың кезінде Вильямның оң қолы Шомберг герцогы мен Джордж Уокер қаза тапты. Даниялық жаяу әскері Вюртемберг басшылығымен және Годерт де Гинкель басқарған атты әскер (11-12 эскадрилья) өзеннен төмен өтіп, оларға жақындағанда ирландтық атты әскер ақырына жеңілді. Якобиттер жақсы тәртіппен шегінді. Вильям Дуликтегі Нэнни өзенінен шегінетін кезде оларды тұзаққа түсіруге мүмкіндігі болды, бірақ оның әскерлері сәтті артқы күзет әрекетімен тоқтатылды. Голланд корольдігінің хатшысы Константин Гюйгенс-кіші шайқас пен оның салдары, соның ішінде жеңімпаз әскерлер жасаған қатыгездіктер туралы толық сипаттама берді (голландия тілінде). Шайқастағы қаза тапқандардың саны осындай ауқымды шайқас үшін өте аз болды - шамамен 50 000 қатысушының арасында 2000-ға жуық адам қаза тапты. Вильям шайқастан екі күн өткен соң Дублинге жеңіспен кірді. Якобит әскері қаланы тастап, Шаннон өзенінің арғы жағындағы Лимерикке қарай жол тартты, бірақ олар сәтті қоршаудан шыға алмады. Шайқастан кейін көп ұзамай Вильям Финглас декларациясын жариялады, ол қарапайым якобит сарбаздарына толық кешірім берді, бірақ олардың басшыларына емес.

Салдары

Ұлыбританияда бұл шайқас алдыңғы күні француздардың ағылшын-голландия флотын Бичи-Хед шайқасында жеңуімен көлеңкеге түсірілді, бұл жағдай қысқа мерзімде әлдеқайда маңызды оқиға болды; бірақ континентте Бойн шайқасы маңызды жеңіс ретінде қабылдалды. Оның маңыздылығы Аугсбург лигасының – Ватикан мен протестант елдері арасындағы алғашқы одақтың – тұңғыш жеңісі болды. Бұл жеңіс Францияның Еуропаны басып алу қаупінен құтылуына және одаққа көбірек елдердің қосылуына ықпал етті. Бойн шайқасы Англия мен Ирландия үшін де стратегиялық маңызы бар еді. Ол Джеймстің әскери күшпен тәжін қайтару үмітінің аяқталуының бастауы болды және «Даңқты революцияның» жеңісін қамтамасыз етті. Шотландияда осы жеңіліс туралы жаңалық Якобит көтерілісін қолдаған таулы аймақтарды уақытша үнсіздікке мәжбүр етті, оған бұрын Бонни Данди басшылық еткен, ол шілде айында Килликранки шайқасында қаза тапқан еді. Шайқаста Вильгельм жеңіске жетті. Жоғарыда айтылған саяси жағдайға байланысты Вильгельмнің континенттік одақтастары арасындағы католиктік институттар оның жеңісін қоңыраулармен тойлады. Бұл шайқас Якобиттерді Вильгельм әскерлері басып алған Дублин қаласын қырғынсыз тастап кетуге мәжбүр етті. Жеңіске деген үмітін жоғалтқан Джеймс II Дунканнонға қашып, Францияға эмиграцияға кетті, бірақ оның армиясы шайқас алаңынан салыстырмалы түрде аз шығынмен шықты. Джеймстің қайратсыздығы мен шайқастан жылдам қашуы оның ирландтық жақтастарының наразылығын тудырды және оған ирланд тілінде «Séamus a' chaca» («Джеймс, бәлекет») деген лақап қойылды. Дегенмен, Ирландиядағы соғыс аяқталған жоқ. Франко-ирландтық Якобит армиясы Лимерикте қайта жиналып, тамыз айының соңында Вильгельмнің қалаға жасаған шабуылын тойтарды. Олардың күштері келесі жылы Аугрим шайқасында жойылды, ал Лимериктің тағы бір қоршауынан кейін Вильгельмнің генералы Годар де Гинкельге бас иді. Ирландиядағы соғыс 1691 жылы Лимерик шартымен ресми түрде аяқталды. Бұл шарт Патрик Сарсфилд басқаратын 14 мыңнан астам ирланд сарбазына Францияға кетуге және Вильгельм Оранжға адалдық серт берген жағдайда көптеген ирландтық католик жер иелеріне жерлерін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Алайда, протестанттар басымдығы бар Ирландия Парламенті бұл шарттарды қабылдамады, 1697 жылға дейін келісімді ратификацияламады – тіпті толыққанды емес – және көптеген жылдар бойы ирландтық католиктер наразылық білдірген қатал «Жаза кодексін» енгізді.

"Он екінші" Солтүстік Ирландияда бүгінгі күні

Бойн шайқасы Солтүстік Ирландияда бүгінгі күнге дейін даулы мәселе болып қалып отыр. Кейбір протестанттар оны католиктерге қарсы үлкен жеңіс ретінде еске алады, бұл Парламент пен протестант монархиясының тәуелсіздігіне жол ашты. Соңғы онжылдықтарда "Он екінші күнді" жиі қақтығыстармен атап өтеді, себебі Оранж орденінің мүшелері осы күнді дәстүрлі маршруттары деп санайтын жерлер арқылы шеру өткізуге тырысады. Бірақ, кейбір аймақтарда қазір ұлтшылдар басымдық құрып отыр және олар өз аймақтары деп санайтын жерлерден шерулердің өтуіне қарсылық білдіреді. Көптеген адамдар лоялист мерекелерінде от жағу салтына қарсы, әсіресе қазіргі кезде көптеген от жағу шараларына "туларды, бейнелерді және сайлау плакаттарын өртеу" кіріп кеткендігіне алаңдайды.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

Бойн шайқасы болған жер Ирландия Республикасының Дрогеда қаласынан батысқа қарай кең аумақты алып жатыр. 2000 жылға арналған округтік даму жоспарында Мет округтік кеңесі Олдбридждің шығыс шетіндегі жерді, негізгі Уильям өткелі орналасқан жерде, тұрғын үйлер салуға арналған жер ретінде қайта жарақтандырды. Мейт округі кеңесі 700-ден астам үйді салуға арналған жоспарлау өтінімін мақұлдады, бірақ бұл шешімге жергілікті тарихшылар An Bord Pleanála (Жоспарлау кеңесі) арқылы шағым түсірді. 2008 жылдың наурыз айында, ұзақ шағымдасу процесінен кейін, An Bord Pleanála жобаны жүзеге асыруға рұқсат берді. Сонымен қатар, тағы жүздеген үйлер салу және Бойн өзенінің жағажайлық жолымен байланыстыру жоспарлары ұсынылды. Олдбридж үйіндегі Бойн шайқасы келушілер орталығы Ирландия үкіметінің агенттігі – Қоғамдық жұмыстар басқармасымен басқарылады және негізгі өзен арқылы өту нүктесінің батысында орналасқан. Шайқастың басқа маңызды ұрыс алаңдары – Дулик, Донор және Платтин, якобиттердің шегіну жолы бойында туристік ақпараттық табельдермен белгіленген. 2007 жылдың 4 сәуірінде, одақтас және ұлтшыл топтар арасындағы қарым-қатынастың жақсару белгісі ретінде, Солтүстік Ирландияның жаңа сайланған бірінші министрі, құрметті Ян Пейсли, сол жылдың соңында Ирландияның премьер-министрі (Таоиш) Берти Ахерн шайқас орнын аралауға шақырды. Шақыруға жауап ретінде Пейсли: «Осындай сапар біздің қаншалықты алға жылжуға қол жеткізгенімізді көрсетуге көмектеседі, өйткені біз өткенді тойлап, одан сабақ ала аламыз, соның арқасында келесі ұрпақ оны жақсырақ түсінеді» деді. 10 мамырда сапар өтті, онда Пейсли премьер-министрге якобиттердің мылтығын сыйға тартты, ал Ахерн Сент-Эндрюс келіссөздерінде алған, осы жерден алынған ағаштан жасалған жаңғақ ыдысын сыйлады. Оқиғаны еске алу үшін екі саясаткер Олдбридж үйінің ауласына жаңа ағаш отырғызды.