Альфред Ладлам: Жаңа Зеландия саяхатшысы және қоғам қайраткері
Alfred Ludlam
Альфред Ладлам: Жаңа Зеландия саяхатшысы, фермер, парламента мүшесі және Веллингтон ботаникалық бағының негізқалаушысы. Өмірбаяны, қызметі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландия саясаткері
New Zealand politician
Альфред Людлам (1810 – 8 қараша 1877) – Веллингтон мен Хатт аңғарында жер иеленген, Жаңа Зеландияның көрнекті саясаткері, бағбаны және фермері. Жаңа Зеландияның ең алғашқы төрт парламентінің үш мүшесі болған ол, сонымен қатар қайырымды адам және Веллингтон ботаникалық бағының негізін қалаушылардың бірі еді.
Alfred Ludlam (1810 – 8 November 1877) was a leading New Zealand politician, horticulturist and farmer who owned land at Wellington and in the Hutt Valley. A member of three of New Zealand's four earliest parliaments, he was also a philanthropist and a founder of Wellington's Botanic Garden.
Ирландияда туған
Ньюри қаласында немесе оның жанында, Даун графтығы, Ирландияда туған Людлам, Жаңа Зеландияға келгенге дейін Батыс Үндістанда біраз уақыт тұрды, содан кейін өмірінің соңына дейін онда өтті, Австралия мен Англияға барып келгенін есептемегенде. (Людламның Ирландиядағы және Батыс Үндістандағы ерте кезеңдегі қызметі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Тобаго аралында жинаған жалпы игуананың сақталған нұсқасы 1845 жылғы Британ мұражайының кесірткелер каталогында тіркелген.)
Born in or near the town of Newry, County Down, Ireland, Ludlam lived for a while in the West Indies before coming to New Zealand, where he would spend the rest of his life apart from visits to Australia and England. (Little is known about Ludlam's early activities in Ireland or the West Indies but a preserved specimen of the common iguana, collected by him on Tobago, is listed in an 1845 British Museum catalogue of lizards.)
Жаңа Зеландиядағы мансап
Алфред Лудлам, 30 жаста, 1840 жылдың 12 желтоқсанында Англиядағы Грейвсендтен Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы Веллингтонға келді. Ол Жаңа Зеландия компаниясының басқаруымен келген 700 тонналық "Лондон" кемесіндегі "кабина жолаушысы" ретінде тіркелген. (Бұл компания өткен жылы Лондонда британдық қоныс аударушылардың Жаңа Зеландияны жүйелі түрде отарлауын ілгерілету мақсатымен құрылған болатын.) Ол жаңа отанында өркендеп, Веллингтон аймағының қоғамдық және мәдени өмірінде белсенді рөл атқарған, жандағы, зиялы және өте қабілетті қоныс аударушы екенін көрсетті. Ол Жаңа Зеландия соғыстары кезінде британдық отаршылдарды жергілікті маори тайпаларына қарсы қойған Төменгі Хатт милициясына көмектесті. Ол 1860 жылдың шілдесінен бастап милицияда капитан Лудлам болып қызмет етті. 1853 жылы сайлаушылар Лудлам мен Эдвард Гиббон Уэйкфилдті (бұрынғы Жаңа Зеландия компаниясы директорларының бірі) Хатт сайлау округінен Жаңа Зеландияның бірінші Парламентіне өкілдік етуге сайлады, ол келесі жылдың 24 мамырында Оклендте ашылды. Лудлам екінші және төртінші Парламенттерге де мүше болып сайланды, ол 1853–55 (9 шілдеде мандатын тапсырды), 1855–56 (16 тамызда мандатын тапсырды) және 1866–70 (зейнеткерлікке шықты) жылдары Хаттты өкілдік етті. Ол бірінші және екінші Парламенттер аяқталғанға дейін мандатын тастады. Сонымен қатар, Лудлам 1853–56 және 1866–70 жылдары Хатт аңғарынан Веллингтон провинциялық кеңесіне сайланды. Оның тікелей сөйлеуге бейімділігі саяси шеберлікке кедерілгенімен, парламенттік әріптестері мен сайлаушыларының құрметіне ие болды. Ол өзінің берік мінезі мен қатал сыртқы келбеті үшін "Ескі кірпіш" деп аталды. Орташа бойдан биік болған ол қоғамдық өмірінде қойдың шалақ шашағы мен монокл таққан. 1850 және 1860 жылдары Лудламның саяси және әлеуметтік қызметі оны әйелінің ағасы – ағылшын баронеті және бұрынғы Барбадос қант плантаторы Сэр Сэмюэл Осборн Гиббспен байланыстырды. Сэр Сэмюэл (1803–1874) белгілі масон және Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының солтүстігіндегі Вангарейде жер иесі болды. Ол 1855 жылдан 1863 жылға дейін заң шығару кеңесінің мүшесі болды, ол Лудламды ақсүйектердің қоғамға қызмет етуге деген берік сенімімен және жоғары этикалық стандарттарды жақтауымен таң қалдырды. Лудлам елеулі жер иесіне айналды. Оның иеліктері Веллингтондағы Гузни көшесіндегі жылжымайтын мүліктерді (қаланың 169 және 171 учаскелері) қамтыды, сондай-ақ Төменгі Хатттағы Вайветудағы өзен жағасындағы үлкен фермаға ие болды, онда ол қой шаруашылығымен айналысып, бау-бақша шаруашылығының сарапшысы ретінде танылды. Ол Вайвету фермасын 1840 жылдардың ортасында әріптесі Фрэнсис Моулсворттан сатып алып, оны өзінің туған қаласы Ирландияның атымен Ньюри деп атады. Лудлам 1848 жылы Ньюриде үлкен үй салып, ферманың алғашқы үйін ауыстырды. Фермада жеміс бақшасы, губернатор Сэр Джордж Грейге арналған ресми кешкі ас сияқты қоғамдық іс-шараларға жиі пайдаланылатын кең сарай және 1845 жылы Моулсворт салған тас жел тегершігі де болды. 1860 жылы Лудлам Англиядан Жаңа Зеландияға алғашқы Ромни Марш қойларын әкеліп, Ньюриде арнайы салынған тұқымдық фермада табысты қой өсіру бағдарламасын енгізді. (Оның жеңіштісі Август Онслоу Манби Гиббс осы кезеңде өзінің австралиялық қой шаруашылығында, Ярарумлада (қазіргі уақытта Канберрадағы Австралияның Үкімет үйі орналасқан) ұқсас Ромни Марш асылдандыру бағдарламасын жүргізді). Лудлам 1868 жылы Ньюриде әдемі көріктендірілген бақ ашты. Ол Австралияда өсетін, өзі зерттеген эвкалипт ағаштарына құрмет көрсету үшін оны "Жырмалар" деп атады. (Лудлам қайтыс болғаннан кейін бұл аймақ МакНабб бақшасы деп аталып, кейін Беллвью ләззат бақшасына айналды.) Лудлам Веллингтон отаршылдық мұражайын қолдады және 1869 жылы Веллингтон ботаникалық бағын құрудың бастамашыларының бірі болды, ол бақты "құру және реттеу" туралы заңды Жаңа Зеландия Парламентіне енгізді. Ол сондай-ақ Ботаникалық бақтың басқаруын Жаңа Зеландия институтына (Жаңа Зеландия Корольдік қоғамының ізашары) сеніп тапсырған парламент актісін енгізді. Бақтың құрылуына қосқан үлесі Лудлам жолы деп аталатын жаяу жүргіншілер жолы арқылы еске алынады. Ботаникалық бақ Таж гранты арқылы құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң (1869 жылдың 22 қарашасында) Лудлам Веллингтондағы маори басшысы Хониана Те Пунидің жерлеу рәсіміне табыт тасушы ретінде қатысты, оның құрметіне Төменгі Хатт қалашығы Эпуни аталып кетті.
Alfred Ludlam, aged 30, arrived at Wellington on New Zealand's North Island on 12 December 1840 from Gravesend in England. He is listed as a "cabin passenger" aboard the 700 ton emigrant vessel London, which sailed under the auspices of the New Zealand Company. (The company had formed in London the previous year with the purpose of promoting the orderly colonisation of New Zealand by British settlers.) He prospered in his new homeland, proving an energetic, intelligent and highly capable settler who proceeded to play an active role in the Wellington region's civic and cultural life. He assisted the Lower Hutt militia during the New Zealand Wars, which pitted the British colonists against the indigenous Māori tribes. He served in the militia as Captain Ludlam from July 1860 onwards. In 1853 voters elected Ludlam and Edward Gibbon Wakefield (formerly one of the directors of the New Zealand Company) to represent the electorate of Hutt in New Zealand's first Parliament, which opened in Auckland on 24 May the following year. Ludlam would also be elected as a member of the second Parliament and the fourth Parliament, representing Hutt in 1853–55 (resigned 9 July), 1855–56 (resigned 16 August) and 1866–70 (retired). He resigned his seat before the conclusion of both the 1st and 2nd Parliaments. In addition, Ludlam was elected to represent the Hutt Valley on the Wellington Provincial Council in 1853–56 and again in 1866–70. His propensity for straight talking inhibited his ability as a deft political operator but it did earn him the respect of his parliamentary colleagues and his constituents. He was nicknamed "Old Bricks" because of his solid, reliable character and stern appearance. Taller than average in height, he sported mutton chop whiskers and a monocle during his time in public life. During the 1850s and 1860s, Ludlam's political and social activities brought him into occasional contact with the uncle of his wife—the English born baronet and former Barbados sugar planter Sir Samuel Osborne Gibbes. Sir Samuel (1803–1874) was a prominent Freemason and a landed proprietor at Whangārei, in the far north of New Zealand's North Island. He was a Legislative Councillor from 1855 to 1863, impressing Ludlam with the strength of his belief in noblesse oblige community service and his advocacy of high ethical standards. Ludlam became a notable landed proprietor. His holdings included real estate in Ghuznee Street, Wellington (town sections 169 and 171), and he owned a substantial riverside farm at Waiwhetū in Lower Hutt, where he ran flocks of sheep and developed a reputation as an expert in horticulture. He had purchased the Waiwhetū farm from fellow pioneer Francis Molesworth in the mid 1840s, calling it Newry after his home town in Ireland. Ludlam built a large house at Newry in 1848, replacing the farm's first homestead. The farm also boasted an orchard, a spacious barn often used for public functions (such as an official dinner held for the governor, Sir George Grey, in 1851) and a stone windmill that Molesworth had erected in 1845. In 1860 Ludlam imported the first Romney Marsh sheep from England into New Zealand, instituting a successful ovine breeding programme at a purpose built stud at Newry. (His brother in law, Augustus Onslow Manby Gibbes, conducted a similar Romney Marsh breeding programme at his Australian sheep property, Yarralumla (the present day site of Australia's Government House in Canberra), during this same period). Ludlam also opened a beautiful landscaped garden at Newry in 1868. He called it The Gums as a tribute to Australia's native eucalyptus trees, which he had studied. (After Ludlam's death the area was renamed McNabb's Gardens and later converted into the Bellevue Pleasure Gardens.) Ludlam supported the Wellington Colonial Museum and was one of the driving forces behind the establishment of the Wellington Botanic Garden in 1869, having introduced into the New Zealand Parliament legislation to "establish and regulate" the garden. He also introduced an act of parliament which entrusted management of the Botanic Garden to the New Zealand Institute (forerunner of the Royal Society of New Zealand). His contribution to the garden's establishment is commemorated on the site by the pedestrian thoroughfare known as Ludlam Way. A year after the Botanic Garden was established by means of a Crown Grant (dated 22 November 1869), Ludlam acted as a pallbearer at the funeral in Wellington of the Māori chief Honiana Te Puni, after whom the Lower Hutt suburb of Epuni takes its name.
Австралиядағы неке
Людлам Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясына мерзімді түрде сапар шегетін. Людламның транс-Тасмандық сапарларының басты себебі – Жаңа Оңтүстік Уэльстің негізгі сауда порты, халық шоғырланған орталығы және үкімет орны болған Сидней қаласындағы іскерлік мәселелер еді. Ол іс-қимыл жасайтын кәсіпкерлердің бірі Томас Сатклиф Морт болды – өнеркәсіпші, мал өсіруші және тоңазытылған ет саудасын қалыптастырушы. Людлам Сиднейде болғанда әлеуметтік өмірге де қатысты және 1850 жылдың 1 қазанында Сиднейдің колониялық элитасына үйленді. Неке рәсімі Людламның досы, дін қызметкері және ғалым Уильям Бранвайт Кларк қатысуымен Солтүстік Сиднейдегі Сент-Томас Англикан шіркеуінде өтті, ал оның жарты Фрэнсис "Фанни" Минто Гиббс болды. Фанни (1822/23 – 1877) – полковник Джон Джордж Натаниел Гиббс пен оның әйелі Элизабеттің (туған тегі Дэвис) үшінші қызы. Лондон тумасы полковник Гиббс (1787–1873) – жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер және Наполеон соғыстарының қатысушысы болды. Ол 1834 жылдан бері Жаңа Оңтүстік Уэльс кеден қызметінің басшысы қызметін атқарды және Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығару кеңесінде Тағайындалған мүше болып табылды. Фанни Людламға үйленген кезде 20 жасқа жуық болды, ол ата-анасымен бірге Уотонга үйінде тұрды – қазіргі Адмиралтейство үйі кешенінің бір бөлігі, Сиднейдің Киррибилли-Пойнт аймағында. Ол күйеуімен бірге бал айларын Жаңа Оңтүстік Уэльстің ауылдық жерінде, Фаннидің жекжаттысы (Сэр) Теренс Обри Мюррейге тиесілі Ярарумла имениесінде өткізді. Бал айынан кейін Людламдар Австралиядан Жаңа Зеландияға көшіп, Ньюри фермасын отбасылық ошақ етті. Алайда, бұл шешім жақын уақытта қасірет әкелуі мүмкін еді: 1855 жылдың 23 қаңтарында Вайрарапа жер сілкінісі Ньюри үйін қиратты, ал Людламдар тұрған бөлмедегі кірпіш мұржасы құлап, олардың өміріне қауіп туды. Жер сілкінісінен кейін, Ньюри қалпына келтірілгенше Людламдар Жаңа Зеландия саясаткері және жер иесі (Сэр) Дэвид Монромен бірге тұруға кетті, ол Нельсон қаласындағы ферманың иесі болды. Альфред Людламның 1855 жылдың 8 наурызында Сэр Дэвидке жазған ұзақ жеке хатында жер сілкінісі мен Веллингтон аймағына тигізген зардабы туралы ерекше сипаттама сақталған. Людлам әйеліне берілген адам еді. Әдепті және көп оқыған, бірақ бейшаралық юмор сезіміне ие Фанни бірнеше тілде сөйлей білді, сонымен қатар өте жақсы суретші және музыкант болды. Ол сонымен қатар бау-бақшамен кәсіби деңгейде айналысып, күйеуіне Ньюридегі түрлі бау-бақша жобаларын аяқтауға маңызды көмек көрсетті. Людламнан оншақты жыл кіші болғанына қарамастан, ол одан бұрын, 1877 жылдың 5 наурызында ауыр "ішек тоқтауынан" көз жұмды. Ол мен Людлам Лондонда, 2 Клифтон Террасасында, Майда Вейлде болған кезде қайтыс болды, ал оның қайтысы туралы хабар Жаңа Зеландия баспасөзінде және 1877 жылғы 4 мамырдағы Сидней Морнинг Геральд газетінде жарияланды.
Ludlam was a periodic visitor to the Australian colony of New South Wales. The main reason for these trans Tasman visits of Ludlam's was to do business in the City of Sydney, which served as New South Wales' principal trading port, population centre and seat of government. One of the businessmen with whom he dealt was Thomas Sutcliffe Mort—an industrialist, pastoralist and pioneer of the frozen meat trade. Ludlam also found time to socialise while in Sydney and, on 1 October 1850, he married into Sydney's colonial establishment. The marriage was solemnised at St Thomas' Anglican Church, North Sydney by Ludlam's friend, the clergyman scientist William Branwhite Clarke, and his bride was Frances "Fanny" Minto Gibbes. Fanny (1822/23 1877) was the third daughter of Colonel John George Nathaniel Gibbes and the Colonel's wife, Elizabeth (née Davis). London born Colonel Gibbes (1787–1873) was a senior government official and a veteran of the Napoleonic Wars. He had been head of the New South Wales Customs Service since 1834 and occupied a Crown nominee's seat in the New South Wales Legislative Council. Then aged in her late 20s, Fanny was living with her parents at Wotonga House—nowadays part of Admiralty House complex on Sydney's Kirribilli Point—at the time of her marriage to Ludlam. She and her husband spent their honeymoon relaxing at a rural New South Wales property, Yarralumla, which belonged to Fanny's brother in law, (Sir) Terence Aubrey Murray. Following their honeymoon, the Ludlams left Australia for New Zealand, making the farm at Newry their marital nest. This move, however, almost proved to be a fatal mistake: on 23 January 1855, the Wairarapa earthquake destroyed Newry homestead, and the Ludlams narrowly escaped being crushed to death when a brick chimney in the living room collapsed around them. After the earthquake, as the Ludlams waited for Newry to be made habitable again, they went to live with the New Zealand politician and landowner (Sir) David Monro, who owned a farm at Nelson. Still extant is a vivid description of the earthquake and its destructive impact on the Wellington region, written by Alfred Ludlam to Sir David in a lengthy private letter dated 8 March 1855. Ludlam was devoted to his wife. Cultured and well read but the possessor of an irreverent sense of humour, Fanny could speak several languages and was an amateur artist and musician of above average competence. She also liked to garden on a serious scale, providing her husband with vital help in the completion of his various horticultural projects at Newry. Although she was a dozen or so years Ludlam's junior she nonetheless predeceased him, succumbing to a painful "stoppage of the bowel" on 5 March 1877. She and Ludlam happened to be staying in London, at 2 Clifton Terrace, Maida Vale, when she died, and her death notice was duly published in the New Zealand press and The Sydney Morning Herald of 4 May 1877.
Ақырғы ауруы, өлімі және жерлеуі
Фанни қайтыс болғаннан кейін, Лудлам мұңайып, Жаңа Зеландияға оралды. Ол созылмалы бүйрек ауруына шалдыққан еді, енді өмірінің аяқталып бара жатқанын сезініп, мұқтаж адамдарға көмектесуге және жақсылыққа қызмет етуге бойын берді. Лудлам 1877 жылғы 8 қарашада Веллингтондағы Хобарт көшесіндегі үйінде қайтыс болды және төрт күннен кейін Болтон көшесіндегі зиратқа жерленді. Оның өлім туралы куәлігінде (тіркеу нөмірі 1877/2787) өлімінің себебі "Брайт ауруы" (бұрынғы нефрит атауы) және "жедел перитонит" деп көрсетілген. Лудлам қайтыс болғанда 67 жаста болды. Өмірінің соңғы кезеңін қайырымдылыққа арнады, оның өліміне достары, таныстары және оның көмегін көргендер шын жүректен қайғырды. Оның балалары болған жоқ. Оның қабірі 1960 жылдары Веллингтон қалалық автожолының салынуы кезінде қиратылды. Оның қабір тасы басқа жерге көшіріліп, Болтон көшесіндегі шіркеуге жақын жерде сақталған. Дегенмен, оның ресми суреті Веллингтондағы Жаңа Зеландия Парламенті кітапханасының архивінде сақтаулы. Веллингтонның Ситон елді мекеніндегі Лудлам көшесі, Вайрарапа қаласының Федерстон қаласындағы Лудлам көшесі және Лоуэр-Хатттағы Лудлам жарты айы оның есімін сақтап қалды.
Following the loss of Fanny, a despondent Ludlam returned to New Zealand. He had developed a chronic kidney ailment, and sensing that his days were now numbered, devoted himself to helping needy people and supporting good causes. Ludlam died at a house in Hobart Street, Wellington, on 8 November 1877 and was buried four days later in Bolton Street Cemetery. His death certificate (registration number 1877/2787) ascribed the cause of his demise to "Bright's disease" (an old fashioned term for nephritis) and "acute peritonitis". Ludlam was aged 67 when he died. The final phase of his life had been devoted to charitable works, and his death was sincerely mourned by a wide circle of friends, acquaintances and beneficiaries. He was not survived by any children and his grave was destroyed during the 1960s by the construction of the Wellington Urban Motorway. His gravestone was relocated and can be found near the Bolton Street Chapel. An official photograph of him is preserved, however, in the archives of the library of the New Zealand Parliament in Wellington. Ludlam Street in the Wellington suburb of Seatoun, Ludlam Street in the Wairarapa town of Featherston and Ludlam Crescent at Lower Hutt perpetuate his name.