Кіріспе

Голландиядағы кейбір дәріханалардың дүкендерінде жиі қолданылатын фигуралардың түрі – гапер (голландияша айтылуы: [ɣaːpər]). Бұл тас немесе ағаштан жасалған бас фигурасы, көбінесе мавр, мұсылман немесе Солтүстік Африка адамын бейнелейді. Бұл бас фигурасы алғаш рет 16 ғасырдың соңында Нидерландыдағы дәріханалардың алдындағы белгі ретінде пайда болды. "Гапер" сөзінің мағынасы ағылшын тілінде де сол – фигура әрқашан аузы ашық бейнеленеді, кейде тілінде таблетка болады. Ашық тілі дәрі ішуді, ал қимылы дәрінің ащы дәмін көрсетеді. Гапер фармацевт практикасының немесе дәрілік құрамының шығу тегін символдайтын әртүрлі түрінде кездеседі. Кейбір әңгімелерде гапер – дәріханашының саяхатшы "қақпақ" немесе көмекшісінің символы ретінде сипатталған. Соңғы кезде гапер бас фигуралары дүкендерден ұрланып немесе алынып тасталды. Қазір Амстердам қаласында олардың көптегені жұрт көзіне көрінбейді. Мұражай коллекцияларын есептемегенде, ғимараттарда 50-ден аз гаперді көруге болады. Кейбіреулері өз аттарын кафелерге берді, мысалы Амстердамдағы De Vergulde Gaper.

Шығу тегі

Түрік модасы, жапондық және қытайлық өнерлер гаперлерді жасауға шабыттандырған деседі. Гапердің тегі, көбінесе оңтүстік немесе экзотикалық, дәріханадағы дәрілерде қолданылатын ингредиенттердің шығу тегін көрсетеді. 17 ғасырда Батыс Еуропаның Азия және Африка сияқты континенттермен саудасы алыс және беймәлім жерлерден жаңа дәмдеуіштерді әкелді. Көптеген экзотикалық медициналық құраулар Осман империясымен сауда арқылы Еуропаға келді. Еуропалықтар Османмен сенна жапырақтары, опиум, шафран, куркума, түрлі шайырлар, иіс сулар мен минералдар, құндақ, мирра және битум саудаласты. Дәмдеуіштер мен ингредиенттер Еуропаға әкелініп, кейін кептіріліп, дәріханада сатылды.

Дизайн, стиль және символика

Әр қақпақ тас немесе ағаш негізге қолмен кесіліп, боялады. Олар көбінесе аузы ашық немесе тілі сыртқа созылып бейнеленеді. Жақындағы зерттеулерге сәйкес, аузы ашық болуының себебі – дәріхана клиенттерінің ішіндегі экзотикалық заттарды көріп таңғалуынан туындаған. Қақпақтардың бет-әлпетінен әдемілікке дейін, тіпті қайғылы көріністерге дейін алуан түрлі эмоцияларды көрсетеді. Әр қақпақ өзінің ерекшелігімен көзге түседі, дизайны дәріхананың мамандануына байланысты жасалған. Шығыс қақпақтары екі түрге бөлінеді: мұсылман және мавр, екеуі де Солтүстік-Батыс Африкадағы Магриб аймағынан шыққан халықтарды көрсетеді. Қара қоңыр немесе қара түсті қақпақтар маврларды бейнелеу үшін қолданылған. Ал ауру немесе науқасты көрсететін қақпақтар көбінесе шашы бар немесе түймелі бас киім киеді. 1830 жылы студенттер тобы бір қақпақты ұнтақпен толтырып, көше ортасында жарып жіберген. 1895 жылы Heiligeweg 42 мекенжайындағы қақпақтың аузына үлкен шұжық салынған. 2008 жылы осы мекенжайдағы қақпақ жоғалып кетті, оның қайда кеткені әлі анықталған жоқ. Ұрлықтың себебі мен оны әзілге байланыстыру да түсініксіз. Кейбір зерттеушілер ауа райының салдарынан жоғалып кеткен болуы мүмкін деп болжайды. Қақпақтар дүкендердің сыртына ілінеді және ұзақ уақыт жаңбырға ұшырайды. Бұл көптеген ағаш қақпақтардың шіруіне немесе жарылуына себеп болды. Мұражай қорындағы сақталған кейбір қақпақтардың жағдайы осыны көрсетеді. Шіру немесе жарылу салдарынан қақпақ толығымен бұзылып қалуы мүмкін. Кейбір қақпақтар бояудың үстіне қорғасын қоспасы мен зығыр майымен қапталып, қорғалған. Ал кейбіреулерінің бас киіміне қорғасын пластина орнатылып, жаңбыр тікелей ағашқа тимейтіндей етілген. Кейбір қақпақтар екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кетті. Мидделбургтегі Lange Delft көшесінде ілінген қақпақ 1940 жылы бомбалау кезінде жоғалып кеткен. 1693 жылы жасалған ол Голландиядағы ең көне сақталған қақпақ еді. Горинхемдегі Gasthuisstraat көшесінің бұрышында тұрған қақпақ соғыс жылдары бір күні таңертең жоғалып кеткен. Ол соғыс олжасы ретінде немесе біреудің пешіне отын ретінде алынған болуы мүмкін. Қақпақтың шығу тегі мен тарихи мағынасы әлі де даулы. Халық аңызында, жаман рухтарды қорғау үшін тілдерін сыртқа созып, ғимараттарға іліп қоятын екен. Кейбір зерттеушілер қақпақты ортағасырлық фольклорлық әңгімелермен байланыстырады. Дегенмен, нақты дәлелдер әлі де жеткіліксіз, себебі белгілі бір типтегі қақпақтар неліктен бейнеленген және қақпақ дәріханалардың дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуінің символына айналған.

Қорғау

Қазір бұл қапшық тарихи коллекциялық затқа айналды. Амстердамдағы Корольдік археологиялық қоғам 1882 және 1883 жылдары екі қапшық алды. Ал Гроннингендегі Көне заттар мұражайы 1891 және 1892 жылдары қапшықтармен қамтамасыз етілді. 1925 жылға дейінгі үлгілер сақталған.