Когнитивтік лингвистика: Тіл білімі, психология және когнитивтік ғылымдардың интеграциясы

Кіріспе

Тіл білімі, психология және когнитивтік ғылымдарды үйлестіретін сала. Когнитивтік лингвистика – когнитивтік ғылымдар, когнитивтік психология, нейропсихология және тіл білімінен алынған білім мен зерттеулерді біріктіретін пәнаралық сала. Когнитивтік лингвистиканың модельдері мен теориялық тұжырымдары психологиялық жағынан нақты деп есептеледі, ал когнитивтік лингвистикадағы зерттеулер жалпы танымды түсінуге көмектесу мақсатын қойды және адам санасына апаратын жол ретінде қарастырылады. "Когнитивтік лингвистика" терминіне қатысты ғылыми және терминологиялық пікір қақтығыстары болды; бұл терминнің нақты мағынасы бойынша бірлік жоқ.

Өмірбаян

Когнитивтік лингвистиканың бастаулары Ноам Чомскийдің 1959 жылы Б. Ф. Скиннердің «Verbal Behavior» атты еңбегіне жасаған сындық шолуында жатыр. Чомскийдің мінездік психологияны қабылдамауы және оның кейіннен мінездікке қарсы күресі психологияда эмпиризмнен ментализмге қарай назар аударуға, жаңа когнитивтік психология және когнитивтік ғылым тұжырымдарымен бірге көмектесті. Чомский 1970 жылдары лингвистиканы когнитивтік ғылымның бір саласы ретінде қарастырды, бірақ өзінің моделін трансформациялық немесе генеративтік грамматика деп атады. Лингвистикалық дауларда Чомскиймен қатысқан Джордж Лакофф 1980 жылдардың басында Рональд Лангакермен және неодарвинистік лингвистиканың басқа да жақтастарымен «Лакофф-Лангакер келісімінде» бірікті. Олар жаңа ағымдарына «когнитивтік лингвистика» деген ат бергені генеративтік грамматиканың когнитивтік ғылым ретіндегі беделін түсіру мақсатында болды. Осының салдарынан, бүгінде өзін когнитивтік лингвистиканың нағыз өкілдері санайтын үш бағыт бар. Бірі – үлкен әріптермен жазылған Lakoffian–Langackerian ағымы (Cognitive Linguistics). Екіншісі – генеративтік грамматика, ал үшінші бағытты басқа екі бағыттан тыс қалған ғалымдар ұсынады. Олар когнитивтік лингвистиканы нақты бір шеңбердің атауы ретінде емес, теориялық емес, дәлелді құндылығымен бағаланатын ғылыми зерттеулердің толық саласы ретінде қарастыру керек деп санайды. Генеративтік грамматика мінездік инстинкттерді және когнитивтік лингвистикалық алгоритмдердің биологиялық табиғатын зерттейді, есептеу-бейнелеу сана теориясын ұсынады. Практикада бұл тіл мамандарының сөйлемдерді талдауын когнитивтік құрылымдарды ашу жолы ретінде қарастыруды білдіреді. Адам миында синтаксистік құрылымдардың пайда болуына кездейсоқ генетикалық мутация себеп болғаны айтылады. Сондықтан, адамдардың тілге ие болуы оның коммуникативтік мақсатына байланысты емес. Мысалы, лингвист Ноам Чомский «Аш адам кешкі асқа тапсырыс береді» сияқты сөйлемдер өте сирек кездесетінін, сондықтан балалардың оларды естігені екіталай екенін айтты. Бірақ олар оларды жасай алады, сондықтан бұл құрылым үйренілмейді, бірақ туа біткен когнитивтік тіл компонентінен алынады делінген. Содан кейін генеративтік грамматиктер туа біткен құрылымдарды анықтауды өздерінің міндеті етіп қойды, гипотезалық тіл қабілетінің суретін жасау үшін ішкі сезімдерге сүйенді. Генеративтік грамматика сананың модулдік тұжырымын қолдайды, тілді автономды сана модулі ретінде қарастырады. Осылайша, тіл математикалық логикадан соншалықты бөлінеді, инференция тілдің пайда болуын түсіндіре алмайды. Адам санасының генеративтік тұжырымы когнитивтік психология және компьютерлік ғылымда да ықпалды.

The roots of cognitive linguistics are in Noam Chomsky's 1959 critical review of B. F. Skinner's Verbal Behavior. Chomsky's rejection of behavioural psychology and his subsequent anti behaviourist activity helped bring about a shift of focus from empiricism to mentalism in psychology under the new concepts of cognitive psychology and cognitive science. Chomsky considered linguistics as a subfield of cognitive science in the 1970s but called his model transformational or generative grammar. Having been engaged with Chomsky in the linguistic wars, George Lakoff united in the early 1980s with Ronald Langacker and other advocates of neo Darwinian linguistics in a so called "Lakoff–Langacker agreement". It is suggested that they picked the name "cognitive linguistics" for their new framework to undermine the reputation of generative grammar as a cognitive science. Consequently, there are three competing approaches that today consider themselves as true representatives of cognitive linguistics. One is the Lakoffian–Langackerian brand with capitalised initials (Cognitive Linguistics). The second is generative grammar, while the third approach is proposed by scholars whose work falls outside the scope of the other two. They argue that cognitive linguistics should not be taken as the name of a specific selective framework, but as a whole field of scientific research that is assessed by its evidential rather than theoretical value. Generative grammar studies behavioural instincts and the biological nature of cognitive linguistic algorithms, providing a computational–representational theory of mind. This in practice means that sentence analysis by linguists is taken as a way to uncover cognitive structures. It is argued that a random genetic mutation in humans has caused syntactic structures to appear in the mind. Therefore, the fact that people have language does not rely on its communicative purposes. For a famous example, it was argued by linguist Noam Chomsky that sentences of the type "Is the man who is hungry ordering dinner" are so rare that it is unlikely that children will have heard them. Since they can nonetheless produce them, it was further argued that the structure is not learned but acquired from an innate cognitive language component. Generative grammarians then took as their task to find out all about innate structures through introspection in order to form a picture of the hypothesised language faculty. Generative grammar promotes a modular view of the mind, considering language as an autonomous mind module. Thus, language is separated from mathematical logic to the extent that inference cannot explain language acquisition. The generative conception of human cognition is also influential in cognitive psychology and computer science.

Когнитивтік лингвистика (лингвистиканың негіздері)

Когнитивтік лингвистикаға қатысты тәсілдердің бірі – әріптері үлкен жазылған Когнитивтік лингвистика деп аталады, бірақ көбінесе барлық әріптері кішкентай болған когнитивтік лингвистика деп те жазылады. Бұл бағыттың бастауы 1980 жылдардың басында Джордж Лакоффтың метафора теориясы Рональд Лангакердің танымдық грамматикасымен біріккен кезде қаланды, содан кейін әртүрлі авторлардың құрылымдық грамматикасының үлгілері пайда болды. Бұл бірігу тілдік және мәдени эволюцияға екі түрлі көзқарасты білдіреді: тұжырымдамалық метафора және құрылым. Когнитивтік лингвистика генеративтік грамматикаға қарсы өзін анықтайды, тілдің мида жалпы танымдық принциптерге сәйкес жұмыс істейтінін дәлелдейді. Лакофф пен Лангакердің идеялары түрлі ғылым салаларында қолданылады. Тіл білімі мен аударма теориясынан өзге, когнитивтік лингвистика әдебиеттану, білім беру, әлеуметтану, музыкатану, компьютерлік ғылым және теология салаларында да маңызды рөл атқарады.

Тұжырымдамалық метафора теориясы

Американдық лингвист Джордж Лакоффтың пікірінше, метафоралар – тек тілдік тәсіл ғана емес, сонымен қатар ойлау жолдары. Лакофф абстракт ойлау принциптері визуалды ойлаудан және төменгі сатыдағы жануарларда кездесетін кеңістіктік қатынастарды бейнелеу механизмдерінен қалыптасқан болуы мүмкін деп болжайды. Тұжырымдама жасау білімді іске асыру негізінде құрылады, көру және қозғалысқа қатысты физикалық тәжірибеден бастау алады. Мысалы, эмоцияның «метафорасы» төмен қарай қозғалыс, ал ақыл-ойдың метафорасы жоғары қарай қозғалысқа негізделген, мысалы: «Тақырып эмоционалдық деңгейге түсті, бірақ мен оны қайтадан рационалдық деңгейге көтердім». Тіл жеке танымдық функция ретінде қалыптаспайды, керісінше, қабылдау, назар, қимыл-қозғалыс дағдылары және визуалды-кеңістіктік өңдеу сияқты басқа танымдық қабілеттерге толыққан толық сүйенеді. Когнитивтік лингвистер білімді іске асыруды модальдық схемалармен байланысты тілдік құралымдарды іздеу арқылы зерттейді. Мысалы, «Сағат онға жеті минут» деген тіркесте «to» сөзі тілде визуалды немесе сенсомоторлық «метафора» ретінде көрінетін модальдық схеманы көрсетеді.

Танымдық және конструкциялық грамматика

Грамматиканың негізгі бірліктері ретіндегі конструкциялар – тілдік эволюцияның бірліктері ретінде мемдерге ұқсас, шартты түрде қалыптасқан мағына-форма жұптамалары. Олар көп қабатты құрылым деп есептеледі. Мысалы, идиомалар – сөздерді қамтитын орта деңгейдегі конструкцияларға негізделген жоғары деңгейдегі конструкциялар, ал олар өз кезегінде морфемалардан тұратын төменгі деңгейдегі конструкцияларды қамтуы мүмкін. Адамдардың ортақ дене құрылымы тәндік түсініктемелерге ортақ негіз болғаны сияқты, конструкциялар да тілдік қауымдастықтағы біртекті өрнектерге ортақ негіз береді. Биологиялық организмдердей, конструкциялардың да тіл мамандары зерттейтін өмірлік циклы болады, немесе конструкциялардың популяциясы зерттеледі. Конструкциялар тілді игеруден бастап, корпус лингвистикасына дейін тіл зерттеулерінің барлық саласында зерттеледі.

Табиғи тіл өңдеудің танымдық көрінісі

Когнитивтік лингвистика табиғи тілдік өңдеу арқылы сананың күйін сандық түрде бағалау үшін ғылыми негізгі бағытты ұсынады. Бұрын айтылғандай, когнитивтік лингвистика грамматикаға дәстүрден өзгеше көзқараспен келеді. Дәстүрлі түрде грамматика – табиғи тілдегі сөйлемдердің, тіркестердің және сөздердің құрамын реттейтін құрылымдық ережелер жиынтығы ретінде қарастырылады. Когнитивтік лингвистика тұрғысынан, грамматика – адамның қабылдау, назар, қимыл дағдылары, визуалды және кеңістіктік өңдеу сияқты танымдық қабілеттері арқылы өмірлік тәжірибесін тиімді жеткізуге бағытталған тілдік құрылымдардың жиынтығы. Компьютерлік лингвистиканың кең құралдар мен әдістері табиғи тілдік өңдеу (НЛП) ретінде қолжетімді. Когнитивтік лингвистика НЛП-ға жаңа мүмкіндіктер жиынтығын қосады. Бұл когнитивтік НЛП әдістері бағдарламалық құралдарға ішкі сезімдік тәжірибе тұрғысынан контексті талдауға мүмкіндік береді. Осы үш әдіс НЛП техникаларында, мысалы, түбір табу (stemming) және леммалау (lemmatisation) сияқтыларды қолдану арқылы мәтіндегі «кім», «не», «қайда» және «қашан» туралы статистикалық маңызды ақпаратты алуға көмектеседі. Аталған әдістер сезімталдық талдау бағдарламалары арқылы эмоционалдық контекстің статистикалық өлшемдерін алу үшін «сөздер жинағы» (bag of words) сияқты НЛП техникаларымен де қолданылады. Сезімталдық талдау жүйесінің дәлдігі, принцип бойынша, оның адам пікірлерімен сәйкес келу деңгейімен анықталады. Сезімталдық талдауды бағалауда мамандану деңгейі арта түсуіне байланысты, әрбір жүзеге асыру үшін жеке оқу моделі мен арнайы адамдық тексеру қажет, бұл бағалаушылар арасындағы келісімділік мәселесін тудырады. Дегенмен, бұл дәлдік статистикалық немесе топтық деңгейде эмоционалдық контексті бағалау үшін қолдануға қалыпты жағдай деп есептеледі. Табиғи тілді түсінудің және интеллектуалды мінез-құлықты имитациялаудың мақсатымен мәтіндегі контекстуалдық прагматиканы түсінуге бағытталған НЛП-ның даму жолы – когнитивтік НЛП. Бұл әдіс ережелерге негізделген тәсіл болып табылады, ол сөз, тіркес, сөйлем немесе мәтіннің бөлігіне талдау жасалып жатқан бөлімге дейін және кейін ұсынылған ақпарат негізінде мағына беруді қамтиды.

Cognitive linguistics offers a scientific first principle direction for quantifying states of mind through natural language processing. As mentioned earlier Cognitive Linguistics, approaches grammar with a nontraditional view. Traditionally grammar has been defined as a set of structural rules governing the composition of clauses, phrases and words in a natural language. From the perspective of Cognitive Linguistics, grammar is seen as the rules of arrangement of language which best serve communication of the experience of the human organism through its cognitive skills which include perception, attention, motor skills, and visual and spatial processing. The broad set of tools and methods of computational linguistics are available as natural language processing or NLP. Cognitive linguistics adds a new set of capabilities to NLP. These cognitive NLP methods enable software to analyze sub context in terms of internal embodied experience. All three methods are used to power NLP techniques like stemming and lemmatisation in order to obtain statistically relevant listing of the who, what, where & when in text through named entity recognition and Topic model programs. The same methods have been applied with NLP techniques like a bag of words model to obtain statistical measures of emotional context through sentiment analysis programs. The accuracy of a sentiment analysis system is, in principle, how well it agrees with human judgments. Because evaluation of sentiment analysis is becoming more and more specialty based, each implementation needs a separate training model and specialized human verification raising Inter rater reliability issues. However, the accuracy is considered generally acceptable for use in evaluating emotional context at a statistical or group level. A developmental trajectory of NLP to understand contextual pragmatics in text involving emulating intelligent behavior and apparent comprehension of natural language is cognitive NLP. This method is a rules based approach which involves assigning meaning to a word, phrase, sentence or piece of text based on the information presented before and after the piece of text being analyzed.

Дау

Когнитивтік лингвистиканың нақты мағынасы, атаудың тиістілігі және осы саланың ғылыми мәртебесі күмәндануға түсіп отыр. Сынаптаулардың ішінде жеке бақылау деректеріне артық сену, гипотезаларды тәжірибелік жолмен тексерудің жетіспеуі және когнитивтік ғылымның басқа салаларынан алынған нәтижелердің аз интеграциялануы бар. Кейбір зерттеушілер тіпті осы саланы «танымдық» деп атаудың қате екенін айтады.