Кіріспе

Иерархиялық қатынастарды көрсету үшін құрылған тізім. Сызба, сондай-ақ иерархиялық сызба деп аталады, иерархиялық қатынастарды көрсету үшін құрылған тізім және ағаш тәрізді құрылымның бір түрі. Сызба белгілі бір тақырыптың негізгі ойларын (сөйлемдер түрінде) немесе тақырыптарын (терминдер) ұсыну үшін қолданылады. Сызбадағы әрбір элемент қосымша тармақтарға бөлінуі мүмкін. Егер сызбадағы ұйымдық деңгейді тармақтау қажет болса, онда кемінде екі кіші тармақ болуы керек, бірақ үшінші және төртінші деңгейлерде бір кіші тармаққа рұқсат етіледі, бұл қазіргі қолданыстағы негізгі стильдік нұсқаулықтарда ұсынылғандай. Сызба құжатты дайындау құралы ретінде немесе құжаттың мазмұнын немесе бүкіл саланың білімін қорытындылау ретінде пайдаланылуы мүмкін. Оны "жоспар" терминінің жалпы мағынасымен шатастырмау керек, яғни тақырыптың ауызша немесе жазбаша түрде берілген қысқаша мазмұны немесе шолуы (мысалы, "Тарихтың айнасы" төменде сипатталатын сызба түріне жатпайды). Осы мақалада сипатталған сызбалар – тізімдер және олардың бірнеше түрлері бар. Сөйлемдік сызба – эссе, мақала, кітап немесе тіпті энциклопедия сияқты құжатты дайындауға арналған құрал. Бұл бөлімдер бойынша ұйымдастырылған фактілерді немесе ойларды тізімдеуге арналған тізім. Тақырыптық сызбалар тақырыптың кіші тақырыптарын деңгейлер бойынша тізімдейді және олар құрастырманы жоспарлау үшін қолданылса да, көбінесе мазмұн тізімі немесе колледж курсының оқу жоспарындағы тақырыптар тізімі сияқты қорытынды ретінде қолданылады. Сызбалар қолданылған индекс префиксінің болуы немесе болмауы бойынша да ерекшеленеді. Көптеген сызбалар сызбадағы әрбір жазбаның алдында сандық немесе әріп-сандық префиксті қамтиды, бұл әрбір элемент үшін нақты жол көрсетуге және тізімделген жазбаларға сілтеме жасау мен талқылауды жеңілдетуге мүмкіндік береді. Әріп-сандық сызба жазбаларды белгілеу үшін әріптер мен сандарды кезектестіреді. Ондық сызба префикс ретінде тек сандарды қолданады. Префиксі жоқ сызба "жай сызба" деп аталады. Сызбалардың арнайы қолданылуы да бар. Кері сызба – бұл қолданыстағы жұмыстан жасалған сөйлемдер немесе тақырыптар тізімі, ол түзету құралы ретінде қолданылады; ол құжаттың толық еместіктерін көрсетуге және жұмыстың құрылымын және ағынын жақсарту үшін сөйлемдерді немесе тақырыптарды қайта реттеуге көмектеседі. Интегралды сызба – ғылыми жұмыстарды жазуға арналған құрастыру құралы, онда жазу процесінде сілтеме жасауды жеңілдету үшін көздер мен жазушының көздерден алған жазбалары сызбаға біріктіріледі. Сызбаларды өңдеуге арналған бағдарламалық қамтамасыз ету "сызба құрастырушы" деп аталады.

Контурлардың түрлері

Контурлар стилімен, префикстердің болуымен және арнайы мақсатымен ажыратылады. Қолмен жазылған контурлар мен цифрлық контурлар да бар, мысалы, контур құрастырушы бағдарламасындағыдай.

Стил бойынша

Контурдың екі негізгі түрі бар: толық сөйлеммен жасалған контурлер және тақырыптық контурлер.

Тақырыптың контурлық нұсқасының үлгісі: Адам білімінің контурлық нұсқасы

Пропедия – «Британника энциклопедиясының» 1974 жылғы 15-шы басылымында жеке томда иерархиялық «Білімнің жоспары»н ұсынуға жасаған тарихи әрекеті. «Білімнің жоспары» – Мортимер Адлердің жобасы. Пропедия үш деңгейден тұрды: жоғарғы деңгейде 10 «Бөлім», орта деңгейде 41 «Бөлім» және төменгі деңгейде 167 «Бөлім», мысалы, «1. Материя және энергия», «1.1 Атомдар», «1.1.1. Синхротронның құрылымы мен қасиеттері».

Қолданылған префикс бойынша

Көптеген жоспарларда кездесетін мүмкіндік – префикс қою. Бөлім нөмірлері сияқты, жоспар префиксі – жоспар жазуының басына оған сілтеме жасауға көмектесетін таңба (көбінесе әріп-сандық немесе сандық).

Жарамсыз контурлар

Жай сызбалар префикстерді қамтымайды.

Альфа-цифрлық сызба

Алфа-цифрлік сызба әр тақырыптың басында анықтама ретінде префикс кіреді. Префикстер жоғарғы деңгей үшін рим цифрлары, келесі деңгей үшін үлкен әріптер (пайдаланылатын тілдің әліпбиінде), келесі деңгей үшін араб цифрлары, ал содан кейін кіші әріптер түрінде болады. Келесі деңгейлер үшін рет қайта басталады. Әрбір сан немесе әріптің артында нүкте қойылады, ал әрбір тармақ келесі үлгідегідей үлкен әріппен жазылады: I. Қазіргі жағдай: Бүгінгі таңда компаниялардың 80%-дан астамы өз қызметкерлерін бақылайды. А. Алдамшылық әрекеттерді, ұрлықты және жұмыс орнындағы басқа да құқық бұзушылықтарды болдырмау үшін. Б. Қызметкерлердің өнімділігін тиімдірек бақылау үшін. C. Қиындықтар тудыратын немесе қорлайтын хабарламаларға байланысты кез келген заңдық жауапкершілікті болдырмау үшін. II. Жұмыс орнында электрондық бақылау мен қадағалау кезінде қызметкерлердің жеке өміріне қатысты құқықтары қандай? А. Америкалық қызметкерлердің қатыгез және тыңдаушы басшылардан заңдық қорғанысы шамалы. 1. Қызметкерлерді қорғайтын федералды немесе штаттық заңдар жоқ. 2. Қызметкерлер өздерінің жеке заттарына қатысты құпиялылықты қорғауды талап ете алады. Б. Көптеген басшылар жұмыс орнында жеке өмірге құқық жоқ деп санайды. 1. Жұмыс орнындағы қарым-қатынас жұмысқа қатысты болуы керек; басқа нәрсе компания жабдықтары мен уақытын дұрыс пайдаланбау болып табылады. 2. Жұмыс берушілер қызметкерлердің қарым-қатынасын бақылап, дұрыс пайдаланбауды болдырмауға құқылы. Кейбірлер рим цифрларын «А деңгейлі тақырыптар үшін» «А бас», үлкен әріптерді «Б бас» деп атайды, және т.б. Кейбір авторлар А және Б бас арасына бос жол қоюды ұсынады, ал Б және С бас араларын біріктіріп қалдырады. Егер сызбаның көбірек деңгейлері қажет болса, кіші әріптер мен сандар, сондай-ақ бір және екі жақшалы кіші әріптер қолданылуы мүмкін, бірақ нақты реті анықталмаған және қолданылуы әртүрлі. MLA нұсқаулығы мен Purdue Online Writing Lab ұсынған схема, басқалары сияқты, жоғарыда сипатталғандай, бес деңгейді қолданады, содан кейін араб цифрлары мен кіші әріптерді жақшалармен (дөңгелек жақшалар) қоршап қайталайды: I. A. 1. a. i. (1) (a) және төменгі деңгейлерді көрсетпейді, бірақ APA жарияланымдар нұсқаулығында сызба пішімдеу туралы ештеңе айтылмаған. Чикаго нұсқаулығында ұсынылған, АҚШ Конгресінің заң жобаларын дайындау тәжірибесіне негізделген, жоғарыдан жетінші деңгейге дейін (тек көрсетілгендер) келесі реттілікті ұсынады: I. A. 1. a) (1) (a) i) – үлкен рим цифрлары нүктемен, үлкен әріптер нүктемен, араб цифрлары нүктемен, кіші әріптер бір жақшамен, араб цифрлары екі жақшамен, кіші әріптер екі жақшамен және кіші рим цифрлары бір жақшамен, бірақ курсив қажет емес). АҚШ кодексінде және басқа да заң кітаптарында қолданылғандықтан, көптеген американдық заңгерлер осы сызба форматын қолданады. Басқа да схема барлық бес деңгейді екінші бес деңгейге бір жақшамен қайталайды: I) A) 1) a) i), содан кейін үшінші бес деңгейге екі жақшамен қайталайды: (I) (A) (1) (a) (i). APA Publication Manual-дан басқа, AP Stylebook, NYT Manual, Fowler, The Guardian Style Guide және Strunk & White сияқты көптеген жиі сілтеме жасалатын стильдік нұсқаулықтар бұл тақырыпта үнсіз. Осы сызбалау стильдерінде рим цифрларын және үлкен әріптерді қолданудың бір салдары – көптеген әліпбилерде «I» жоғары (А бас) және екінші (Б бас) деңгейлерде бір элемент бола алады. Бұл әдетте қиындық тудырмайды, өйткені төменгі деңгейдегі элементтерге әдетте иерархиялық түрде сілтеме жасалады. Мысалы, екінші тармақтың төртінші тармағының үшінші қосалқы тармағы – II. D. 3. Сонымен, бірінші тармақтың (I) тоғызыншы қосалқы тармағы (I әрпі) – I. I., ал тек ең жоғарғы деңгейдегісі – I.

Арнайы мақсат бойынша

Арнайы контур түрлеріне кері контурлар және интеграцияланған контурлар кіреді.

Кері контур

Кері контур – бұл дайын жұмыстан жасалған жоспар. Кері контур құжатты кері инженерлеуге ұқсайды. Негізгі ойлар немесе тақырыптар жұмыстан шығарылып, олардың берілу ретімен, бөлімдер бойынша жоспарға орналастырылады. Аяқталғаннан кейін, жоспарды толықтырып, құжаттың жаңа, жақсартылған нұсқасын жасау үшін қайта құруға болады.

Біріктірілген сызба

Интегралды сызба ғылыми мақалаларды (әдебиеттерді шолу, ғылыми еңбектер, диссертация немесе дипломдық жұмыс) ұйымдастыру және жазу процесіндегі пайдалы қадам болып табылады. Толыққаннан кейін интеграцияланған сызбада сызбаның әр бөлімі үшін қатысты ғылыми дереккөздер (автордың тегі, жарияланған жылы, егер сілтеме болса, бет нөмірі) қамтылады. Әдетте, зерттеуші ғылыми еңбекке қолданылатын әдебиеттерді жинап, оқып, игергеннен кейін интегралды сызба дайындалады. Shields және Rangarajan (2013) жаңа ғалымдар мұны іске асыру үшін жүйе құруды ұсынады. Бұл жүйенің бір бөлігі ғылыми дереккөздерге жүйелі түрде жазбалар жасауды қамтуы керек. Осы жазбаларды интегралды сызба арқылы мақаламен байланыстыруға болады. Осылайша ғалым жазуды бастамас бұрын барлық әдебиетті қарастырады. Интегралды сызба жазу қиындықтарын бастан өткергендер үшін пайдалы құрал болуы мүмкін, өйткені мақаланың мазмұны жазу алдында ұйымдастырылып, анықталады. Құрылымы мен мазмұны біріктірілген, автор бір уақытта шағын бөлімдерді жаза алады. Процесс оңайырақ болады, себебі оны басқаруға болатын шағын бөліктерге бөлуге болады. Алғашқы нұсқаны кішірек уақыт кезеңдерінде жазуға болады.

Қолжазба және компьютерлік

Салыстыру үшін төмендегіні қараңыз.

Қолданбалар

Жоспарлар құрастыру, мазмұндау, сондай-ақ дамыту және сақтау ортасы ретінде қолданылады.

Құрамы

Merriam Webster's manual for writers and editors (1998, p. 290) мақаланың бөлім тақырыптары жеке-жеке оқылғанда, мақала мазмұнының жоспарын құру үшін біріктірілуі тиіс деп ұсынады. Гарсон (2002) "стандартты жоспарды", реттелген мазмұн сияқты ұсынылған, "иерархиялық жоспар" сияқты күрделі ағаштан ажырата отырып, "мысалы, мақсат таксономиялық болғанда (көрінген құбылыстарды санаттардың толық жиынтығына жіктеу) мұндай жоспар қолайлы болуы мүмкін" дейді. Сандық жазуда иерархиялық жоспарлар сирек кездеседі, сондықтан зерттеушіге, егер маңызды себептер болмаса, стандартты жоспарды ұстану кеңес беріледі. Джон Франклин сияқты көркем және шығармашылық жазушылар сюжеттік желіні, кейіпкерлерді дамытуды және оқиғаның драмалық ағысын анықтау үшін жоспарларды пайдалана алады, кейде еркін жазумен бірге. Жоспар дайындау – ғылыми зерттеу жұмысын, әдебиеттер шолуын, дипломдық жұмысты немесе диссертацияны жазу процесінің аралық кезеңі. Жоспардың ерекше түрі (біріктірілген жоспар) жазу басталғанға дейін ғылыми дереккөздерді жоспарға енгізеді.

Қорытынды

Конспектілер жобалау кезінде құрастыру құралы ретінде қолданылатынмен қатар, оларды жариялау форматы ретінде де пайдалануға болады. Конспектілер жұмыстың мазмұны ретінде берілуі мүмкін, сонымен қатар жұмыстың негізгі бөлігі ретінде де қолданылуы мүмкін. "Британ энциклопедиясының" 15-шы басылымындағы "Білімнің контуры" осыған мысал. "Википедияда" пәндерді қорытындылайтын контурлер бар (мысалы, Шахмат контуры, Марс контуры және Білім контурын қараңыз). Профессорлар көбінесе семестр басында студенттеріне курс бойында қарастырылатын тақырыптардың қысқаша тізімін, яғни тақырыптық конспект түрінде ұсынады. Бұл сондай-ақ, кеңейтілген курс синопсисінің бір бөлігі ретінде де қосылуы мүмкін. Конспектілер сонымен қатар сөз сөйлеу немесе лекцияның негізгі ойларын қысқаша баяндау үшін де қолданылады.

Жеке ақпаратты басқару

Сипаттамалар, әсіресе контур құралында қолданылатындары, жоспарлау, кестелеу және тіркеу үшін пайдаланылуы мүмкін.

Контурлық кестелер

Контурлаушы (немесе "контурлық процессор") – контурларды қарау, жасау, құру, өзгерту және сақтау үшін қолданылатын мәтін өңдеушінің арнайы түрі. Бұл компьютерлік бағдарлама немесе оның бір бөлігі, контурдың ағаш құрылымындағы иерархиялық түрде орналастырылған мәтінді көрсету, ұйымдастыру және өңдеу үшін пайдаланылады. Мәтіндік ақпарат "түйіндер" деп аталатын дискретті бөлімдерде сақталады, олар тақырып-қостақырып (ата-бала) қарым-қатынастары бойынша орналасады, отбасылық ағаштың мүшелеріне ұқсас. Контурлаушыға жүктелген кезде контур қалаған деңгейде көрсетілуі үшін жиырылуы немесе кеңейтілуі мүмкін. Контурлар мәтіндік ақпаратты сақтау және алу үшін қолданылады, оларға терминдер, тіркестер, сөйлемдер немесе абзацтар тіркеледі. Сондықтан ақпарат құжат бойынша емес, тақырып немесе мазмұн бойынша ұйымдастырылады. Контурда қалағанша көп тақырыптар болуы мүмкін. Бұл жеке құжаттар қажеттілігін жояды, себебі контурлар ағашқа қосымша контурларды оңай қамтуы мүмкін. Қолмен жазылған контур мен цифрлық контурдың басты айырмашылығы – біріншісі көбінесе жоспарланған құжаттың қорытындысы немесе жобасымен шектеледі, ал екіншісі құжаттың барлық мазмұнын және одан да көп нәрсені оңай қамтуы мүмкін. Басқаша айтқанда, қолмен жазылған жұмыс ретінде контур – жазу құралы, бірақ компьютерде ол – білімді құрылысынан бастап соңғы қолданылуына дейін қолдау көрсете алатын, күшті даму және көрсету ортасымен қамтамасыз етілген мақсатты формат. Контурлаушылар мазмұн жасауда, білімді немесе жалпы мәтіндік ақпаратты жинау, ұйымдастыру, өңдеу және көрсету үшін жалпы мәтін өңдеушілердің орнына қолданылуы мүмкін. Контурлаушылар тізімдерді басқару, фактілер мен идеяларды ұйымдастыру және компьютерлік бағдарламаларды жазу үшін өте ыңғайлы. Олар сондай-ақ мақсаттар мен міндеттерді басқаруда (жеке ақпаратты басқару және жобаларды басқаруды қоса), кітаптар мен киносценарийлерді жазуда қолданылады. Контурлық сызбалардың графикалық әріқарай дамуы – ой карталары.