Кіріспе
Эгон Эрвин Киш (1885 жылғы 29 сәуір – 1948 жылғы 31 наурыз) – австриялық және чехословакиялық жазушы және журналист, неміс тілінде жазған. Ол әлемнің шалқар бұрыштарына саналы сапарлар жасағаны және салыстырмалы түрде қысқа мерзімде көптеген мақалалар жазғаны үшін (Hetzjagd durch die Zeit, 1925) өзін "Der Rasende Reporter" ("Жылдам репортер") деп атады. Киш әдеби репортажды дамытуымен, Адольф Гитлердің нацистік режиміне қарсылығымен және коммунистік көзқарастарымен танылды.
Egon Erwin Kisch (29 April 1885 – 31 March 1948) was an Austrian and Czechoslovak writer and journalist, who wrote in German. He styled himself Der Rasende Reporter (The Racing Reporter) for his countless travels to the far corners of the globe and his equally numerous articles produced in a relatively short time (Hetzjagd durch die Zeit, 1925), Kisch was noted for his development of literary reportage, his opposition to Adolf Hitler's Nazi regime, and his Communism.
Өмірбаян
Киш Прагада, сол кезде Австро-Венгрия империясының бір бөлігі болған, бай, неміс тілінде сөйлейтін сефард еврей отбасында дүниеге келді. Ол журналистік мансабын 1906 жылы Прагадағы неміс тіліндегі «Bohemia» газетінде репортер ретінде бастады. 1910 жылы «Bohemia» Киштің эсселерінен тұратын апталық бағанасын жариялай бастады. «Прага шабуылдары» бір жылдан астам уақыт бойы жарық көрді және бірнеше қайта басылған және түпнұсқа материалдарды қамтитын кітаптармен бірге Кишті жергілікті танымал тұлғаға айналдырды. Ол қала туралы «шағын романдар» деп атаған бұл фельетондар түрмелерге, жұмыс үйлеріне және Праганың кедей халқының өміріне деген қызығушылықты көрсетеді. Оның стилі Ян Неруда, Эмиль Зола және Чарльз Диккенстің «Боз эскиздері» арқылы қалыптасты. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол Альфред Редльдің шпиондық ісін ашып, сол кезде анонимді түрде жариялады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Киш әскери қызметке шақырылып, австрия армиясында капрал болды. Ол Сербия мен Карпаттардағы майдан даласында соғысты, ал соғыс кезіндегі тәжірибесі кейіннен «Schreib das auf, Kisch!» («Жазып қой, Киш!») (1929) кітабында жазылды. 1916 жылы ол австрия армиясының соғыс жүргізу саясатын сынаған майданнан келген хабарларын жариялағаны үшін қысқа мерзімге қамауға алынды, бірақ кейіннен Франц Верфель және Роберт Мусил сияқты жазушылармен бірге армияның баспасөз қызметінде жұмыс істеді.
Коммунистік
Соғыс Кишты радикалдыландырды. Ол 1918 жылғы қазанда соғыс аяқталар тұсында дезертирлік жасап, сол жылғы қарашада Венадағы сәтсіз солшыл төңкерісте жетекші рөл атқарды. Верфельдің «Барбара немесе ізгілік» (1929) романы осы кезеңдегі оқиғаларды бейнелейді және Киш романның кейіпкерлерінің біріне шабыт берді. Төңкеріс сәтсіз аяқталғанына қарамастан, 1919 жылы Киш Австрия Коммунистік партиясына мүше болып, өмірінің соңына дейін коммунист болып қалды. 1934 жылғы оқиғасы кейін «Австралияға қону» (1937) кітабында баяндалды. Оңшыл австралиялық үкімет Кишке Ұлыбританиядан бұрын шығарылғаны үшін «Стратхейрд» кемесінен Фримантль мен Мельбурнда кіруге рұқсат бермеді. Содан кейін Киш мәселені өз қолына алды. Ол кеме палубасынан 5 метр биіктіктен Мельбурн портындағы құрылысқа секіріп түсіп, аяғын сындырды. Оны қайтадан кемеге мінгізді, бірақ бұл драматикалық әрекет Австралияның солшыл күштерін Кишті қолдауға жұмылдырды. «Стратхейрд» Сиднейге келген кезде капитанға қарсы сот процесі басталды, себебі ол Кишті заңсыз ұстап отырды. Сот судьясы Х.В. Эват Кишті босатуға бұйырды. 1901 жылғы Иммиграциялық шектеу заңына сәйкес, келушілер егер кез келген еуропалық тілде диктант сынағынан өте алмаса, кіруден бас тартуға болады. Киш босатылғаннан кейін қайтадан тұтқындалды және ол сынақтан өткен санаулы еуропалықтардың бірі болды; оған шотланд гаэль тілінде сынақ тапсырылды, себебі басқа еуропалық тілдерде сынақ тапсырса, өте алады деп есептелді. Оны сынаған офицер Шотландияның солтүстігінде өскен, бірақ шотланд гаэль тілін жетік білмеді. Жоғары соттағы R v Wilson; ex parte Kisch ісінде, сот шотланд гаэль тілі Заңның әділ мағынасына кірмейтінін анықтады және Киштің заңсыз иммигрант екендігі туралы айыптауларын жоққа шығарды. 1935 жылғы 17 ақпанда Киш 18 мың адам жиналған Сиднейдегі Доменде Гитлердің нацистік режимінің, тағы бір соғыстың және концлагерьлердің қаупі туралы ескертті.
Испания, Франция, АҚШ және Мексика
1937 және 1938 жылдары Киш Испанияда болды, онда бүкіл әлемнен солшылдар Испания Азамат соғысына тартылған еді. Ол елді аралап, республикалықтардың мүддесін қорғап сөз сөйледі, ал майданнан жіберген хабарлары кеңінен жарияланды. 1938 жылғы Мюнхен келісімінен кейін және одан кейінгі алты айда Богемияның нацистер тарапынан оккупациялануынан соң Киш туған жеріне қайта орала алмады. Соғыс басталғаннан кейін, ол 1933 жылдан бері негізгі үйі болған Париж де, туған жері жоқ болғандықтан, ашық пікір білдіретін еврей коммунисі үшін қауіпті болып кетті. 1939 жылдың соңында Киш жұбайы Гизэламен бірге Нью-Йоркке кемемен аттанды, бірақ бастапқыда оған кіруге рұқсат берілмеді. 28 желтоқсанда ол Эллис аралына жетті, бірақ тек транзит визасы болғандықтан 1940 жылдың қазан айында Мексикаға көшті. Ол келесі бес жыл бойы Мексикада болды, Еуропалық коммунист босқындарының қатарында, олардың ішінде Анна Зегерс, Людвиг Ренн және неміс-чех жазушысы Ленка Рейнерова болды. Ол жазуын жалғастырып, Мексика туралы кітап және «Сенсация жәрмеңкесі» (Marktplatz der Sensationen) (1941) атты естелік шығарды. Шет елде жүрген кезеңде Киштің туындылары жиі Прагаға және оның еврей тамырларына оралып отырды, ал 1946 жылдың наурыз айында (Чехословакия визасын алудағы қиындықтардан кейін) ол туған жеріне оралуға мүмкіндік алды. Оралғаннан кейін ол дереу елді аралап, қайтадан журналист ретінде жұмыс істей бастады.
Мұра
Киш коммунистік партия билікті толық қолға алғаннан кейін көп ұзамай, Прагаға оралғаннан екі жыл өткен соң инсульттан қайтыс болды. Киш Прагадағы Винограды зиратында жерленген. Ол қайтыс болғаннан кейін Киштің өмірі мен шығармашылығы ГДР-де үлгі ретінде көрсетілді. Батыс Германияда оның коммунистік көзқарастарына байланысты оған деген қатынас күрделірек болды. Дегенмен, 1977 жылы "Stern" журналы неміс журналистикасы саласындағы беделді сыйлықты құрғанда, оны оның құрметіне "Егон Эрвин Киш сыйлығы" деп атады. Киштің жазушы және коммунистік журналист ретіндегі еңбегі австралиялық солшыл зиялылар мен жазушыларға, соның ішінде Кэтрин Сусанна Причард, Э. Дж. Брэйди, Вэнс және Нетти Палмер, сондай-ақ Луис Эссонға әсер етті. Бұл топ кейіннен Жазушылар лигасының ядросын құрады, Эгон Киштің репортажға берілген журналистік адалдығынан үлгі алды. Киш австралиялық авторлардың романдарының кейіпкері ретінде де пайда болды. Оның есімін атамай, Австралияға жасаған сапары, кемеден секіруі және тіл білу деңгейін тексеруге қатысты сот процесі Кайли Теннанттың "Жұмыссызға саяхат" (1943) романында айтылады. Ол Фрэнк Хардидің "Даңқсыз билік" (1950) романындағы екінші дәрежелі кейіпкер, ол 1976 жылы телефильмге түсірілді, ал Николас Хаслуктің "Біздің агент К" (1999) романында, болғанымен ойдан шығарылған, бірақ маңызды рөлді ойнайды. Ол Сулари Джентиллдің "Жаңа жол төсеу" (2012) детективтік романында Нэнси Уэйк және Юнити Митфорд сияқты тарихи тұлғалармен бірге кездеседі.