Кіріспе

Қарағайдың түрі Pinus heldreichii (синонимі P. leucodermis; Pinaceae тұқымдасы), боснийлік қарағай немесе Гелдрейх қарағайы, Балқан және Оңтүстік Италияның таулы аймақтарына тән қарағай түрі.

Сипаттама

Бұл - биіктігі [мәнді қосу керек] дейін, ал діңінің диаметрі [мәнді қосу керек] дейін жететін мәңгі жасыл ағаш. Бұл қатты қарағайлар тобына жататын, Pinus subgenus Pinus-қа жатады, жапырақтары ("тұқымдық жапырақтар") екі жапырақтан тұратын шоғырларда (будақтарда) орналасқан, және олардың қабықшасы түсіп қалмайды. Олардың ұзындығы [мәнді қосу керек], ал қалыңдығы [мәнді қосу керек]. Қоңыздардың ұзындығы [мәнді қосу керек], олардың қабықшалары жұқа және сынғыш; пісіп жетілмегенде олар қара-көк түсті, ал тозаңданудан кейін 16-18 ай өткен соң пісіп, қоңыр түске айналады. Ұзын тұқымдарында қанатшасы бар, және олар жел арқылы таралады.

Ұзақ өмір сүру

2016 жылы Солтүстік Грекияда 1075 жылдық ағаш анықталды. Еуропадағы ең ескі тірі ағаш деп саналатыны Италияның оңтүстігіндегі Поллино ұлттық паркінің шалғай таулы аймағында табылды. Бұл – шамамен 1230 жылдық Хелдрейх қарағайы. Оның көп бөлігі шаңға айналған, бірақ оның әлі тірі екенін растайтын жаңа өсімді бар.

Номенклатура

Түр алғаш рет 1863 жылы швейцариялық ботаник К. Херманн Кристос Олимп тауынан жиналған үлгілер негізінде Теодор фон Хелдрейхтің құрметіне Pinus heldreichii деп сипатталды, содан кейін 1864 жылы екінші рет P. leucodermis деп сипатталды; екінші сипаттаманың авторы (австриялық ботаник Ф. Антуан оны Черногориядағы Котор шығанағының үстіндегі Оржен тауынан тапты) Кристостың бұған дейін жариялағандығын білмеген. Екі сипаттама арасында шағын морфологиялық айырмашылықтар бар екендігі айтылды (осыған байланысты кейбір ботаниктер оларды жеке таксондар ретінде қарастырды), бірақ түрдің қазіргі зерттеулері мұны растамайды, екі атау да бір таксонды білдіреді. Сипаттамалардағы келіспеушіліктерге негізінен Кристостың конус үлгілерінің жетілмегендігі және шілдеде жиналғандықтан (жетілуге төрт ай қалғанда) кептіруден кейін қысқаруы себеп.

Тарату

Ол Босния және Герцеговина, Черногория, Хорватия, оңтүстік-батыс Болгария, Албания, Солтүстік Македония, Косово, Солтүстік Грекияның (Валия Калда, Смоликас және Василица, Олимп тауы және басқа биік таулар) мен Италияның оңтүстігінде (Поллино ұлттық паркінің символы) тауларда өседі. Бұл аймақтарда альпілік ағаш шегіне дейін жетіп, биіктікте өседі.

Өсіру және пайдалану

Босниялық қарағай – саябақтар мен үлкен бақтарда танымал сәндік ағаш, кең аумақта сенімді, тұрақты, бірақ тез емес өсімділікке ие және өте әдемі, конустық тәжге ұқсайды. Ол әсем күлгін түсті шоқтарымен де ерекшеленеді. ‘Smidtii’ және ‘Compact Gem’ сорттары Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргендері сыйлығымен марапатталған. Ол кем дегенде -23°C температураға төзімді және күшті желге шыдамды. Көптеген өсімдіктер Pinus leucodermis немесе Pinus heldreichii var. leucodermis деген атпен өсіріледі. P. heldreichii өте қиын экологиялық жағдайларға бейімделе алады және жақсы таралуға қабілетті. Ол күкірт диоксиді, фторлы сутек, азот диоксиді және озон ластануына төзімді, сондай-ақ желге, мұзға және ауыр қарға шыдамды. Бұл қасиеттері оны кең құрғақ және биік таулы аймақтарды қайта ормандыруға қолайлы етеді. Италияның оңтүстігінде басқа қарағай түрлеріне қарағанда зиянкестерге аз бейімделгендіктен отырғызылады.