Кіріспе

Интернет желісін өнер құралы ретінде пайдаланатын өнер. "Net.art" 1994 жылдан бері интернет-өнер саласында жұмыс істейтін суретшілер тобын білдіреді. Бұл қозғалыстың алғашқы және негізгі мүшелері Вук Ćosić, Jodi.org, Алексей Шульгин, Олия Лиалина, Хит Бантинг, Даниэль Гарсия Андужар және Рейчел Бейкер болып табылады. Бұл топ Тильман Баумгертель, Жозефина Босма, Ханс Дитер Хубер және Пит Шульц сияқты жазушылардың авангардтық қозғалыстарын пародиалау мақсатымен құрылғанмен, олардың жекелеген туындыларында көп ортақ емес. "Net.art" термині сонымен қатар нет-өнер немесе интернет-өнердің синонимі ретінде қолданылады және одан да кең ауқымды көркемдік тәжірибелерді қамтиды. Бұл кеңірек анықтамада, net.art – интернетті өзінің құралы ретінде пайдаланатын және басқа тәсілмен көруге болмайтын өнер. Көбінесе net.art интернеттің өзін және оның тудырған әлеуметтік-мәдени ортасын тақырыбы ретінде қарастырады, бірақ бұл міндетті емес. Немец сыншысы Тильман Баумгертель, американдық сыншы Клемент Гринбергтің идеяларын дамыта отырып, өз еңбектерінде net.art-тың "медиалық ерекшелігін" жиі қорғайды. Оның "net.art. Materialien zur Netzkunst" кітабына жазған кіріспесінде net.art-тың ерекше қасиеттері "қосылу, жаһандық қолжетімділік, мультимедиалық мүмкіндіктер, материалдық емес сипат, өзара әрекеттесу және теңдік" екені айтылған.

Net.art қозғалысының тарихы

Желілік өнер қозғалысы Интернет өнерінің кеңінен дамуының нәтижесінде туды. Сондықтан, желілік өнер – белгілі бір жанр емес, Интернет өнері тарихындағы маңызды қозғалыс, сындық және саяси кезең. Желілік өнердің алғашқы көріністеріне халықаралық флюкс (Nam June Paik) және авангардты поп (Mark Amerika) қозғалыстары жатады. Авангардты поп қозғалысы 1993 жылдан бастап, әсіресе танымал Alt X сайты арқылы Интернет ортасында кеңінен танылды. 1995 жылы nettime ұйымдастырушысы Пит Шульц "желілік өнер" терминін Берлинде өткен көрмеге атау ретінде қолданды, онда Вук Косич және Алексей Шульгин өздерінің туындыларын көрсетті. Кейіннен бұл термин 1996 жылдың мамыр айында Триесте өткен суретшілер мен теоретиктердің "желілік өнер per se" жиналысына қатысты қолданылды және 1990 жылдардың бірінші жартысында тығыз жұмыс істеген суретшілер тобын білдірді. Осы жиналыстардың нәтижесінде net.art per se веб-сайты құрылды, ол оқиғаны "еске алуға" арналған жалған CNN веб-сайты болды. Шульгиннің электрондық хатына сәйкес, желілік өнер "техникалық қатеге байланысты электрондық поштадағы біріккен сөздерден (сан-әріптік қоқыс жиынтығы, оның жалғыз оқылатын термині 'желілік өнер')" пайда болды.

Онлайн әлеуметтік желілер

таза. суретшілер веб-хостинг пен веб-суреттерді таңдау арқылы цифрлық өнер қауымдастықтарын құрды. таза. суретшілер халықаралық және желілік байланыс арқылы өзін-өзі таныстырды, ақпарат алмасу, бірлескен және кооперативтік жұмыс істеу арқылы. Олар Rhizome, File фестивалі, Electronic Language International Festival, Nettime, Syndicate және Eyebeam сияқты бірнеше пошта тізімдерінде белсенді қатысады. Суретшілердің желілік сәйкестігі олардың цифрлық туындыларымен және цифрлық өнер қауымдастығына сын көзбен қатысуымен анықталады, мысалы, 2006 жылдың басында Nettime порталында Олия Лиалина бастаған "New Media" Wikipedia мақаласына қатысты пікірталас көрсеткендей. Jodi сияқты суретшілер мәтінді қайта өңдеу және ASCII суреті арқылы электрондық пошта артының немесе спам пошта артының ерекше түрін жасады. Желілік сыншы және желілік өнер шебері Фредерик Мадре осы сияқты пошта тізімдеріндегі бұзушылықтың барлық түрлерін сипаттау үшін "спам-арт" терминін қолданды, онда қарапайым скрипттер, онлайн-формалар немесе қолмен жазылған түсініксіз мәтіндер жасалды. Бұл Mez немесе mi ga сияқты "Codeworks" суретшілерінің электрондық поштаға араласуымен немесе электрондық поштаны талдап, оларға жауап беретін Mailia сияқты роботтармен байланыстыруға болады. "Codeworks" терминін ақын Алан Сондхайм суретшілердің жалған кодпен және орындалмайтын скрипттермен немесе таңбалау тілдерімен ойнаған мәтіндік тәжірибелерін анықтау үшін қолданды.

Тактикалық медиа желісі

net. art 1990 жылдардың басында Шығыс Еуропадағы мәдени дағдарыс аясында, Кеңес Одағының ыдырауы мен Берлин қабырғасының құлауынан кейін дамыды. net. art эксперименттеріне қатысқан суретшілер демократия идеясына қазіргі капитализмнің миф ретінде жауап беретін "әлеуметтік жауапкершілік" идеясымен байланысты. Көптеген жағдайларда демократиялық құрал ретінде дәріптелген, бірақ көбінесе жеке мүдделердің ережелеріне бағынатын Интернет, net. art суретшілерінің назарында болды. Олар "сатып алуға болатын жерде ұрлауға және таратуға да болады" деді. net. art суретшілері қоғамдық кеңістікті бөлісудің жаңа жолдарын табуға баса назар аударды. Навигация терезесі сияқты құрылымдарды сұраққа алып, олардың функционалдығын сынау арқылы, net. art суретшілері Интернет пайдаланушыларының көпшілігі үшін табиғи деп саналатын нәрселердің шын мәнінде корпорациялармен құрастырылған, тіпті бақыланатын екенін көрсетті. Netscape Navigator немесе Internet Explorer сияқты компаниялық браузерлер пайдаланушыға ыңғайлы құрылымдарды ұсынады ("навигация", "зерттеу" – әлеуметтік тәжірибелердің белгілері), пайдаланушыға таныс ортаны қамтамасыз ету үшін; net. art суретшілері осы таныстықты бұзуға тырысады. Олия Лиалина "Менің жігітім соғыстан оралды" туындысында немесе Джоди дуэті, олардың ашылатын интервенциялары мен браузерді құлататын апплеттері арқылы өз жұмыстарында навигацияның материалдығын зерттеді. Олардың тәжірибелері "браузерлік өнер" деп аталатын жаңа бағытқа жол ашты, оны британдық I/O/D ұжымының эксперименттік навигаторы WebStalker кеңейтті. Алексей Шульгин мен Хит Бантинг іздеуде сирек кездесетін, бірақ веб-сайтта URL немесе метадеректер компоненттері ретінде бар кілт сөздердің тізімдерін құру арқылы жарнамалық порталдардың құрылымымен ойнады: олар осы реляциялық деректерді жаңа мәтіндерді құру үшін навигация жолдарын өріп, байланыстырады. Пайдаланушы өзінің мағынасы мен эстетикалық мәні бар жеке өнер веб-сайтын зерттемейді, керісінше, ол әрқашан көрінбейтін әлеуметтік-экономикалық күштер мен саяси ұстанымдар жиынтығы ретінде бүкіл желіге ұшырайды. Рейчел Грин net. art-ты тактикалық медиамен, айналып өтудің бір түрі ретінде байланыстырады. Грин былай деп жазады: "Корпоративтік веб-сайттарды бұрмалау хакерлік және агитпроптық тәжірибелермен шектес, бұл көбінесе 'тактикалық медиа' деп аталатын net. art-тың маңызды саласы болып табылады". Желілік сарапшы Linux-тың traceroute командасы арқылы "Жұлдыздық соғыстар IV" тарихын көрсету үшін DNS серверлерін бұзды. Бұл терең техникалық қайта мақсаттануды сиқыр мен ойын-сауық үшін жасалған өнер көрсетімі деп қарастыруға болады. Компьютерлік құрттар бүкіл Интернетті кенеп ретінде пайдаланатын, уақытша үлкен өнер тудыру үшін қасақана түрде жақсы және оңтайлы болуы мүмкін.

Өнер әлемінің сын-пикирі

Интернеттің өркендеу кезеңінде, әсіресе жаһандық нүктелік капитализмнің қалыптасуымен бірге, «Телеполис» онлайн басылымында неміс және ағылшын тілдерінде алғашқы сын мақалалар жарияланды. Жазушы және суретші Армин Медош редакциялаған «Телеполис» сайтында американдық суретші және желі теориясының маманы Марк Американың «Amerika Online» бағаналары жарық көрді. Бұл бағаналар өзін-өзі кемсіткен желі суретшілерінің (оның ішінде өзінің) тым жоғары бағалауын сатиралық тұрғыдан көрсетті. Жауап ретінде еуропалық желі суретшілері Американың бейнесін қолданып, жасалма электрондық хаттар арқылы оның желі суретшілерінің өнер әлемінде мойынұстауға қол жеткізу үшін қолданатын маркетингтік схемаларын әшкерелеуге тырысты. «Бұл құпия хабарлардың мақсаты АҚШ-тағы адамдарды Еуропадағы электрондық суретшілер туралы хабардар ету болған, және оларда қызғаныш сезімі де болуы мүмкін» деген болжам айтылды. Көптеген желілік өнер акциялары өнерді бизнес ретінде қарастырып, Tate Modern сияқты мәдени институттарды зерттеді. «Mongrel» тобының мүшесі Харвудтың «Uncomfortable Proximity» (Tate тапсырысымен жасалған алғашқы онлайн жобасы) Tate веб-сайтының көшірмесі болып табылады, онда автор өзінің тәжірибесінен, Tate туындыларын оқуынан және Tate веб-сайтына деген қызығушылығын тудырған жарнамалық материалдардан алынған жаңа суреттер мен идеяларды ұсынады. Желі суретшілері желілік өнердің анықтамасы туралы пікірталасқа белсенді қатысты, әсіресе өнер нарығының аясында. Желілік өнер модернистік идеяны қолдады, онда өнер туындысы процесс ретінде қарастырылады, ал емес затты жасау ретінде. Александр Р. Галлоуэй «e-flux» журналындағы «Жодидің инфрақұрылымы» атты мақаласында Жодидің желілік өнерге қатысты көзқарасы, кодтауды басқаратын құрылымдарды қамтитындығының ерекше модернистік екенін айтады: өнер туындысында форма мен мазмұн бірігеді. Мұндай процесті өнер әлемінде көрсету – оны нарықта сату ма, әлде институционалдық өнер ортасында көрсету ма – интернетке арналған цифрлық туындылар үшін мәселелі. Интернет, сатуға қолайлы болғанымен де, өнердің заңды саласының идеологиялық өлшемдерімен шектелуі керек емес, өнер құндылығын заңдастыру институты, идеологиялық және экономикалық екеуі де. Aliona-ның «All for Sale» туындысы осындай мәселелерді қарастыратын алғашқы желілік өнер эксперименті болып табылады. 1995 жылы Алексей Шульгин бастамасымен құрылған WWWArt сыйлығы байқауы интернеттен табылған туындыларды «өнер сезімі» деп аталатын сыйлықпен марапаттауды ұсынады. Йоахим Шмидтің «Архив», Гибридтер немесе Ева мен Франко Маттестің «Көшірмелер» (0100101110101101.org псевдонимімен) сияқты жобалар веб-сайтта өнерге байланысты немесе құжаттамалық деректерді қалай сақтаудың мысалдары болып табылады. Клондау, плагиаттау және ұжымдық жасау, «Refresh» жобасында көрсетілгендей, балама жауаптар ретінде ұсынылады. Олия Лиалина өзінің «Teleportacia.org» веб-платформасы арқылы цифрлық кураторлық мәселесін қарастырды, бұл желілік өнер туындыларын жарнамалау және сатуға арналған онлайн галерея. Әр желілік өнер туындысының түпнұсқалығы URL мекенжайымен қорғалады, ол қайталануға және/немесе қолдан жасауға қарсы кедергі ретінде әрекет етеді. Лиалина бұл сатып алушыға туындыны өз қалауынша иеленуге мүмкіндік береді деп мәлімдеді: мекенжайды басқару арқылы туындыға қол жеткізуді бақылау. Бұл желілік өнерге экономикалық бірегейлік беруге және өнер әлемінде оны заңдастыруға жасалған әрекет болды, бірақ бұл жоба тіпті желілік өнер саласының ішінде де күмән тудырды, бірақ көбінесе сатира ретінде түсінілді. Екінші жағынан, Тео Спиллер 1999 жылдың мамыр айында Любляна қалалық мұражайына «Megatronix» веб-өнер жобасын сатты, бұл желілік өнерді сату жобасы екенін мәлімдеді. «Teleportacia.org» экстремалды цифрлық көшіру және ремикс мәдениетінің дәуірінде түпнұсқалық туралы түсінікке қатысты екіұшты экспериментке айналды. URL мекенжайымен қорғалған түпнұсқалық кепілдігіне Ева мен Франко Маттес тез қарсы шықты, олар 0100101110101101.org псевдонимімен мазмұнды клондап, желіде рұқсат етілмеген айна сайтты құрды, онда желілік өнер туындылары түпнұсқаға ұқсас және сапалы болды. «Соңғы нағыз желілік өнер мұражайы» Олия Лиалинаның осы мәселені шешуге жасаған тағы бір әрекеті. Интернеттегі әлеуметтік желілер эксперименттері, мысалы, Поэтикалық генератор, желілік өнер қозғалысынан бұрын пайда болды, оған қатысты және одан кейін де қатысы бар, желілік өнердегі сән схемасы кейбір терең теориялық сұрақтарды ұмытып кеткен болуы мүмкін.