Кіріспе
Шіркеу қоңырауы – ғимараттың сыртында естілуі үшін арналған шіркеу ғимаратындағы қоңырау. Ол жеке қоңырау немесе қоңыраулар жиынтығының бір бөлігі болуы мүмкін. Олардың басты міндеті – жамағатты ортақ құлшылыққа шақыру, сондай-ақ той, немесе жерлеу рәсімі сияқты арнайы жағдайларда да соғылады. Кейбір христиан дәстүрлерінде олар сырттағы адамдарға құлшылықтың белгілі бір бөлігіне жеткенін хабарлайды. Әлемдегі христиан шіркеулерінде қолданылатын дәстүрлі еуропалық шіркеу қоңырауы (суретті қараңыз) – қоңырау тербелгенде ішкі жағына соққы беретін, ілініп тұратын шапқышы бар, тостаған тәрізді металл резонатордан тұрады. Ол шіркеудің немесе діни ғимараттың мұнарасында немесе қоңырау шалу орнында орнатылады, осылайша дыбыс кең аумаққа жетеді. Мұндай қоңыраулар бекітілген күйде ("өлі ілінген") немесе айналмалы сүйеншікке ("басқаша") ілініп, алға-артқа қозғалады. Арқан сүйеншікке бекітілген тетік немесе дөңгелектен төмен түседі, қоңыраушы арқанды тартып, қоңырауды қозғалысқа келтіреді, ал шапқыш ішкі жағына соғып, дыбыс шығарады. "Өлі ілінген" қоңыраулар әдетте дыбыс шығару бөлігіне балғамен немесе кейде ішкі шапқышты қоңырауға қарай тартатын арқанмен соққы беру арқылы соғылады. Шіркеуде бір қоңырау немесе бір-біріне үйлесімді қоңыраулар жиынтығы болуы мүмкін. Олар бекітілген күйде тұрып, дыбыс шығару арқылы, кішкентай доғамен кездейсоқ қозғалып немесе ағылшын ауыстыру қоңырауларын басқару үшін толық айналым жасап соғылуы мүмкін. Заманауи байланыс құралдары пайда болғанға дейін шіркеу қоңыраулары қауымды түрлі мақсаттарда – рухани және дүниелік істерде жинаудың кең таралған тәсілі болды. Кейбір христиан дәстүрлерінде қоңырау шалудың шайтандарды қуып шығаратынына сенеді.
A church bell is a bell in a church building designed to be heard outside the building. It can be a single bell, or part of a set of bells. Their main function is to call worshippers to the church for a communal service, but are also rung on special occasions such as a wedding, or a funeral service. In some Christian traditions they signify to people outside that a particular part of the service has been reached. The traditional European church bell (see cutaway drawing) used in Christian churches worldwide consists of a cup shaped metal resonator with a pivoted clapper hanging inside which strikes the sides when the bell is swung. It is hung within a steeple or belltower of a church or religious building, so the sound can reach a wide area. Such bells are either fixed in position ("hung dead") or hung from a pivoted beam (the "headstock") so they can swing to and fro. A rope hangs from a lever or wheel attached to the headstock, and when the bell ringer pulls on the rope the bell swings back and forth and the clapper hits the inside, sounding the bell. Bells that are hung dead are normally sounded by hitting the sound bow with a hammer or occasionally by a rope which pulls the internal clapper against the bell. A church may have a single bell, or a collection of bells which are tuned to a common scale. They may be stationary and chimed, rung randomly by swinging through a small arc, or swung through a full circle to enable the high degree of control of English change ringing. Before modern communications, church bells were a common way to call the community together for all purposes, both sacred and secular. In some Christian traditions bell ringing was believed to drive out demons.
Дұғаға шақыру
Шығыс православиелік христиандар, мысалы копттар мен үндістер, Агпея мен Шехимо сияқты дұға кітабын (breviary) күніне жеті рет, сағаттарды оқу үшін пайдаланады, бұл кезде олар шығысқа қарай бет бұрады; әсіресе монастырларда, шіркеу қоңыраулары осы жеті белгіленген дұға уақытын белгілеу үшін соғылады. Христиан дінінде кейбір шіркеулер күніне үш рет, сағат 9:00, 12:00 және 15:00-де шіркеу қоңырауларын соғып, христиан жамағатын Иеміздің дұғасын оқуға шақырады; Иеміздің дұғасын күніне үш рет оқу туралы бұйрық Дидахе 8, 2 f-де берілген, ол өз кезегінде Ескі өсиеттегі, атап айтқанда, 55-забурдың 17-аятында («кеш, таң және ортатүс») және Даниял кітабының 6:10-аятында, пайғамбар Даниялдың күніне үш рет дұға ететін яһуди дәстүріне әсер еткен. Осылайша, ерте христиандар Иеміздің дұғасын таңғы сағат 9-да, 12-де және 15-де оқыған. Көптеген католик шіркеулері күніне үш рет, таңғы 6-да, 12-де және 18-де қоңырау соғып, сенушілерді Құдайдың адам болып дүниеге келгенін еске алу үшін оқылатын Angelus дұғасын оқуға шақырады. Кейбір протестант шіркеулері уағыздан кейін, жамағат Иеміздің дұғасын оқығанда қоңырау соғып, қатыса алмайтындарды «рухта жамағатпен бірігуге» шақырады. Көптеген тарихи шіркеулерде қоңыраулар Барлық қасиеттілер күнінде, сондай-ақ Шамдар мерекесі мен Палма жексенбісі процессиялары кезінде де соғылады; шіркеу қоңыраулары соғылмайтын христиан жылдың жалғыз уақыты – Ұлы бейсенбі күнінен бастап Пасхалық күзетке дейінгі аралық. Христиандық дәстүрде қоңырау мұнарасынан қоңырау соғу, ислам дәстүріндегі минареттен азан шақырумен салыстыруға болады.
(Мұхаммед Ғ.С.)
Христиан діндерінің көпшілігі шіркеу қоңырауларын соғып, сенушілерді құлшылыққа шақырады, соның арқасында миссаның немесе құлшылық қызметінің басталуы хабарланады. Ұлыбританияда, әсіресе Англикан шіркеуінде, қызметке шамамен жарты сағат бұрын толық айналмалы мұнара қоңырауларында үздіксіз қоңырау қағудың берік дәстүрі бар. Бұл 17 ғасырдың басында қоңырау шалушылардың қоңырауды кең доғамен қоздыру арқылы, соққылар арасындағы уақытты жақсырақ бақылауға болатынын байқаған кезде пайда болды. Нәтижесінде, қоңырау толық айналыммен соғылатын болды, бұл қоңырау шалушыларға әртүрлі соққы реттілігін жасауға мүмкіндік берді, олар "өзгерістер" деп аталады.
Жын-шайтандарды қуып шығару
Христиан дінінде шіркеу қоңырауларының соғуы зұлым рухтар мен басқа да таза емес күштерді қуып шығарады деген дәстүрлі сенім бар.
Жерлеу және ескерткіш қоңыраулары
Ағылшын дәстүрінде қайтыс болғанды хабарлау үшін шіркеу қоңырауының соғылуын "өлім қоңырауы" деп атайды. Соғудың үлгісі қайтыс болған адамға байланысты болды; мысалы, Англияның Кент және Суррей графтықтарында ер адам үшін үш рет үш соққы, әйел үшін үш рет екі соққы болса, балалар үшін қолданылуы әртүрлі болды. Кейін қайтыс болған адамның жасы соғылып жарияланды. Кішкентай елді мекендерде бұл жаңадан қайтыс болған адамды анықтауға көмектесетін. Өліммен байланысты қоңырау шалудың үш жағдайы болды. Біріншісі – жақындап келе жатқан өлімді ескерту үшін "өткізу қоңырауы", екіншісі – өлімді хабарлау үшін "өлім қоңырауы", ал үшіншісі – процессия шіркеуге жақындағанда соғылатын "жанзару қоңырауы" немесе "табут қоңырауы" болды.
Санктус қоңыраулары
"Sanctus bell" термині дәстүрлі түрде ортағасырлық шіркеулерде кеменің төбесіндегі қоңырау сағанасында, ғибадатхана аркасының үстінде немесе шіркеу мұнарасында ілінген қоңырауды білдіреді. Бұл қоңырау "Sanctus" әні орындалғанда және киеленген нан мен шарап көтерілгенде, ғимараттың ішінде болмағандарға киелі ету сәтінің жеткенін хабарлау үшін соғылған. Бұл практика және термин бүгінде көптеген англикан шіркеулерінде қолданылып келеді. Шіркеу ішінде "sanctus bell" қызметін кішкентай қоңырау немесе бірнеше қоңыраулар (алталық қоңыраулар деп аталады) нан мен шарапты Мәсіхтің Денесі мен Қанына айналдыруға дейін және киеленген нан мен шарап адамдарға көрсетілгенде орындай алады. Бұл мақсат үшін Испания және оның бұрынғы колонияларындағы католик шіркеулерінде сақина тәрізді қоңыраулар немесе "Gloria дөңгелектері" жиі қолданылады.
Православ шіркеуі
Шығыс православие шіркеуінде қоңырау қағудың ұзақ және күрделі тарихы бар, мұнда әртүрлі қоңыраулар діни қызметтердің әртүрлі бөлімдерін, жерлеу салтанаттарын және басқа да жағдайларды білдіру үшін әртүрлі тәсілдермен соғылады. Бұл дәстүр әсіресе Ресей православие шіркеуінде өте дамыған. Ресей қоңыраулары көбінесе қозғалмайды, олардың ішкі жағына соққы беру үшін қоңырау тіліне бекітілген арқанды тартып дыбыс шығарылады.
Жеңісті тойлау
Еуропадағы түскі шіркеу қоңырауының нақты тарихи маңызы бар, оның бастауы 1456 жылы Османлылардың Белградты қоршауымен байланысты. Алғашқыда қоңырау соғу Белградты қорғағандардың жеңісі үшін дұға шақыру мақсатында болған. Бірақ, көптеген еуропалық елдерде жеңіс туралы жаңалық дұғаға шақыру бұйрығынан бұрын жеткендіктен, шіркеу қоңырауларының соғылуы жеңісті тойлау деп есептелді. Осының салдарынан, түскі қоңыраудың маңызы қазір Джон Хунядидің түріктерге қарсы жеңісін еске түсіру болып табылады.
Сағат белгілері
Кейбір шіркеулерде сағаттың қоңырауы болады, ол мұнаралық сағатты пайдаланып, сағатты соғу арқылы және кейде тоқсан сағатты хабарлайды. Вестминстер квартерлері – бұл танымал музыкалық соғу үлгісі. Бұл әрекет тек қоңыраулар қозғалмай тұрғанда ғана жасалады, ал сағат механизмі қоңыраулардың дыбыс доғаларының сыртына соққы беретін балғаларды іске қосады. Егер қоңыраулар әдетте басқа қоңыраулар үшін қолданылса, онда қоңырау соғылып жатқанда балғалардың жұмыс істеуіне жол бермейтін қолмен құлыптау механизмі болады.
Ескерту
Ұлыбританиядағы Екінші дүниежүзілік соғыста барлық шіркеу қоңыраулары үнсіздік сақтады, жау әскерлерінің шабуылы туралы хабар беру үшін ғана соғылатын болды. Бірақ 1942 жылы Уинстон Черчилльтің бұйрығымен бұл тыйым уақытша күшін жойды. 1943 жылдың 25 сәуіріндегі Пасха жексенбісінен бастап, 1943 жылғы «Шыбысты бақылау (қорғаныс)» (No. 2) жарлығы шіркеу қоңырауларын жексенбі күндері, Ұлы жұма және Рождество күнінде ғибадатқа шақыру үшін соғуға рұқсат берді. 1943 жылдың 27 мамырында барлық шектеулер алынып тасталды. 2021 жылғы Германиядағы су тасқынында шіркеу қоңыраулары халқына алдағы су тасқыны туралы ескерту үшін соғылғаны хабарланды. Вуппертал қаласындағы Бейенбургте Штейнхаус аббаттығының соңғы монахы басқа да жүйелер жұмыс істемей қалғаннан кейін дауыл қоңырауларын соқты. Англияда да кейбір шіркеу қоңыраулары осы сияқты мақсаттар үшін қолданылуда.
Құрылымы мен сырғалау техникасы
Христиан шіркеуінің қоңыраулары құты тәрізді металл резонатордан жасалған, жиектері кеңейтіліп, қалыңдатылған, ал ортасынан ілгері қарай бұрылатын шапшаң ілгішпен жабдықталған. Әдетте, олар шіркеудің үстіндегі қоңырау мұнарасына жоғары орнатылады, соның арқасында айналасындағы адамдар ести алады. Қоңырау бас бөлігінен арқанмен ілінген, ал бас бөлігіне дөңгелек немесе рычаг байланып, қоңырау шалушыға дейін созылады. Қоңырауды шалу үшін шалушы арқанды тартып, қоңырауды қозғайды. Бұл қозғалыс шапшаңның қоңырау жиегіне соғылуына және дыбыс шығаруына себеп болады. Кейбір қоңырауларда толық айналымды дөңгелектер болады, олар қоңырауды үлкен доғамен қозғайды, мысалы, Ұлыбританиядағы толық айналымды қоңырау салу тәжірибесінде қолданылады. Ал қозғалмайтын қоңыраулар "соғу" деп аталады, яғни олар сыртқы балғамен немесе ішкі шапшаңға бекітілген арқанмен соғылады, бұл Ресейдегі дәстүрлі әдіс.
Қоңырауларды баталау
Кейбір шіркеулерде қоңыраулар іліну алдында бата беріледі. Рим-католик шіркеуінде, кем дегенде Францияда, он бірінші ғасырдан бері шіркеу қоңырауларының рәсімдік батасына «Қоңыраудың қадірлеу рәсімі» деген ат берілген. Бұл епископтың қоңырауды киелі сумен шаюынан, содан кейін оны сыртынан «науқастар майымен», ал ішінен «миро» майымен майлауынан басталады; қоңыраудың астына құрбандық шамы (түтін шығаратын құрал) қойылады және епископ дұға етеді, осы шіркеудің қадірлеу рәсімдері қоңыраудың үні арқылы зұлым рухтарды қорқытып, дауылдардан сақтап, адалдарды дұғаға шақыруы тиіс.
Тарих
Мәсіхшілер шіркеуінде шіркеу қоңыраулары пайдаланылмас бұрын, ғибадат етушілерді шақыру үшін түрлі тәсілдер қолданылған: керней тарту, ағаш тақтайларды қағу, дауыспен шақыру немесе елші жіберу. 604 жылы Папа Сабиниан қоңырау қолдануды ресми түрде мақұлдады. Бұл тентинабулалар ұрып жасалған металдан жасалып, үлкен болмаған. Орта ғасырдың басында шіркеу қоңыраулары Еуропада кеңінен таралды. Олар алдымен солтүстік Еуропада таралды, бұл кельттердің, әсіресе ирланд миссионерлерінің әсерін көрсетеді.
Әдебиетте
Шіркеу қоңырауларының әсем дыбысы көптеген жазушыларға, өлеңдерде де, прозада да шабыт сыйлады. Мысалы, ағылшын ақыны Летиция Элизабет Лэндонның ерте туындысы, жай ғана аталатын «Ол өмірінің соңында 1839 жылы Фишердің сурет салу бөлмесіндегі кітапшасында осы тақырыпқа қайта оралды, Дж. Франклиннің суретіне поэзиялық иллюстрация ретінде «Ауылдық қоңыраулардың музыкасы қандай жұмсақ» деген өлең жазды.
Шу туралы даулар
Ғибадатхана қоңырауының дыбысы адамдардың ұйықтауын бұзып, немесе тоқтатып алатын шу тудыруы мүмкін. 2013 жылы Цюрихтегі Швейцария Федералдық Технология институтының зерттеуі көрсеткендей, "Цюрих кантонының халқының шамамен 2,5-3,5 пайызы шіркеу қоңырауының шуынан түнде кем дегенде бір рет ояды". Зерттеу қорытындысында былай делінген: "Мысалы, шіркеу қоңырауын түнгі сағат 00:00-ден таңғы 06:00-ға дейін соғуды тоқтату арқылы оянулардың саны 99 пайыздан астамға дейін азайтылуы мүмкін", немесе "қоңыраулардың дыбыстық қысымын 5 дБ-ға төмендету арқылы шамамен 75 пайызға дейін". Нидерландыда шіркеу қоңырауларының шуынан зардап шеккен жергілікті тұрғындар сотқа шағымданыпты. Шағымдар көбінесе, бірақ әрқашан емес, жаңа келген тұрғындар (немесе сол аумақта түнде демалып жатқан туристер) тарапынан түседі, олар бұл шуға күндіз де, түнде де үйренбеген болады.