Қоңыраулар ғылымы мен музыкасы

Кіріспе

Дүңгуірлердің ғылыми және музыкалық зерттеуі

Кампанология (/k//æ//m//p//ə/'/n//ɒ//l//ə//d//ʒ//i/) – дүңгуірлерді ғылыми және музыкалық тұрғыдан зерттеу. Ол дүңгуірлердің технологиясын – олардың қалай құйылуы, күйленуі және соғылуы – сондай-ақ қоңырау соғу өнерінің тарихын, әдістерін және дәстүрлерін қамтиды. Көптеген күйделген дүңгуірлерді жинап, оларды бір музыкалық аспап ретінде қарастыру қалыпты жағдай. Фламанд кариллоны, орыс звоны немесе ағылшын "дүңгуірлер шеңбері" сияқты жиынтықтардың өзіндік тәжірибелері мен қиындықтары бар; ал кампанология мұндай аспаптарды жетілдіруді, оларға музыка жазуды және орындауды зерттейді. Дегенмен, осы мағынада "кампанология" сөзі көбінесе үлкен дүңгуірлерге қатысты қолданылады, олар көбінесе мұнараға ілінеді. Бұл термин әдетте кішкентай дүңгуірлер жиынтығына, мысалы, глокеншпильге, түтікшелі дүңгуірлерге немесе индонезиялық гамеланға қолданылмайды.

Этимологиясы мен анықтамасы

Кампанология – гибрид сөз. Оның бірінші жартысы «қоңырау» деген мағынаны беретін кейінгі латын тілінен алынған "campana" сөзінен, ал екінші жартысы «зерттеу» дегенді білдіретін ежегі грек тіліндегі "λογία" (logia) сөзінен құралған. Кампанолог – кампанологияны зерттейтін адам, алайда оны жиі қоңырау соққышы деп жаңылыс қолданады.

Толық шеңберлік қоңырау

Ағылшын стилінде (төменде қараңыз) толық шеңберлік қоңырау, шіркеу мұнарасындағы қоңыраулар солай ілінеді, әрбір соққыда қоңырау толық шеңберді айналады; нақтырақ айтқанда, 360 градустан сәл артық. Соққылар арасында ол қысқа уақытқа «көкке қарап» тұрады, аузы жоғарыға қарай бағытталған; қоңырауға бекітілген үлкен диаметрлі дөңгелекке жалғанған арқанды тартып, оны төмен түсіреді, ал жиналымның инерциясы қоңырауды соққының екінші жағына қайта жоғары көтереді. Кезекпен арқанды тарту немесе соғу «қолмен» немесе «арқамен» деп аталады – «саль» (жүнмен қапталған жұмсақ бөлік) тартылған соққы қолмен соғу, одан кейін жай ғана «құйрық» тартылады. Англияның Саффолк графтығындағы Ист-Бергольтте мұнарада орналасқан емес, қолмен толық айналыммен соғылатын ерекше қоңыраулар жиынтығы бар. Dove's Guide for Church Bell Ringers-те тізімделген бес қоңыраудың ең ауыр жиынтығы олар, теноры және жалпы салмағы құрайды. Бұл қоңыраулар сақинасы каррильонмен салыстырғанда аз қоңыраудан тұрады; алты немесе сегіз қоңыраулы мұнаралар жиі кездеседі, ал ең ірі сақиналарда он алты қоңырауға дейін болады. Қоңыраулар әдетте хроматикалық ноталарсыз диатоникалық гаммаға дейін күйленеді; олар дәстүрлі түрде жоғарыдан төмен қарай нөмірленеді, сондықтан ең биік қоңырау (требль) 1-ге, ал ең төменгі қоңырау (тенор) ең жоғары санға ие; ол әдетте қоңыраулар гаммасының тоникалық нотасы болып табылады. Ауыр қоңырауларды соғу үшін әр қоңырауға жеке қоңыраушы керек. Сонымен қатар, үлкен инерция қоңыраушының қоңырау циклын тездету немесе баяулату мүмкіндігін шектейді. Дыбыстардың салыстырмалы түрде шешілген палитрасының нәтижесінде, мұндай қоңыраулар сақинасы әуенді мелодияларды оңай орындамайды. Оның орнына, он жетінші ғасырдың басында пайда болған, математикалық пермутацияларға негізделген өзгерісті қоңыраулау жүйесі қалыптасты. Қоңыраушылар раундтармен бастайды, яғни сандық ретпен төмен қарай соғады. (Алты қоңырауда бұл 123456 болады.) Содан кейін қоңыраулау қатарлар немесе өзгерістер сериясымен жалғасады, олардың әрқайсысы раундтардың кейбір пермутациясы (мысалы, 214365) болып табылады, мұнда ешбір қоңырау алдыңғы қатардан бір орыннан артық өзгермейді (бұл Steinhaus–Johnson–Trotter алгоритмі деп те аталады). Шақыруды ауыстыру кезінде қоңыраушылардың бірі (кондуктор) басқа қоңыраушыларға реттілігін қалай өзгерту керектігін айтады. Шақырулардың уақыты мен оларға сүйіспендік үлгінің өзгеруі кондуктордың қалауынша жасалады, сондықтан әр соққыда қоңыраулау реттілігі міндетті түрде өзгере бермейді, бұл әдіспен қоңыраулаудың ерекшелігі. Көптеген қоңыраушылар, әсіресе Англияның батысында, шақыруды ауыстыру дәстүрі күшті болғандықтан, тек шақыруды ауыстырады, ал басқалары үшін өзгерісті қоңыраулаудың мәні – қоңыраулаудың едәуір өзгеше әдісі. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, ағылшын стилінде 7140 сақина бар. Нидерланды, Пәкістан, Үндістан және Испанияда әрқайсысында бір-бірден бар. Желді аралдар мен Мэн аралдарында әрқайсысында 2 бар. Канада мен Жаңа Зеландияда 8-ден бар. Ламанш аралдарында 10. Африка құрлығында 13. Шотландияда 24, Ирландияда 37, АҚШ-та 48, Австралияда 59 және Уэльсте 227. Қалған 6798 (95,2%) Англияда (үш жылдам сақинаны қоса алғанда).

In English style (see below) full circle ringing, the bells in a church tower are hung so that on each stroke the bell swings through a complete circle; actually a little more than 360 degrees. Between strokes, it briefly sits poised 'upside down', with the mouth pointed upwards; pulling on a rope connected to a large diameter wheel attached to the bell swings it down and the assembly's own momentum propels the bell back up again on the other side of the swing. Each alternate pull or stroke is identified as either handstroke or backstroke – handstroke where the "sally" (the fluffy area covered with wool) is pulled followed by a pull on the plain "tail". At East Bergholt in the English county of Suffolk, there is a unique set of bells that are not in a tower and are rung full circle by hand. They are the heaviest ring of five bells listed in Dove's Guide for Church Bell Ringers with a tenor of and a combined weight of

These rings of bells have relatively few bells, compared with a carillon; six or eight bell towers are common, with the largest rings in numbering up to sixteen bells. The bells are usually tuned to fall in a diatonic scale without chromatic notes; they are traditionally numbered from the top downwards so that the highest bell (called the treble) is numbered 1 and the lowest bell (the tenor) has the highest number; it is usually the tonic note of the bells' scale. To swing the heavy bells requires a ringer for each bell. Furthermore, the great inertias involved mean that a ringer has only a limited ability to retard or accelerate their bell's cycle. Along with the relatively limited palette of notes available, the upshot is that such rings of bells do not easily lend themselves to ringing melodies. Instead, a system of change ringing evolved, probably early in the seventeenth century, which centres on mathematical permutations. The ringers begin with rounds, which is simply ringing down the scale in numerical order. (On six bells this would be 123456.) The ringing then proceeds in a series of rows or changes, each of which is some permutation of rounds (for example 214365) where no bell changes by more than one position from the preceding row (this is also known as the Steinhaus–Johnson–Trotter algorithm). In call change ringing, one of the ringers (known as the Conductor) calls out to tell the other ringers how to vary their order. The timing of the calls and changes of pattern accompanying them are made at the discretion of the Conductor and so do not necessarily involve a change of ringing sequence at each successive stroke as is characteristic of method ringing. Some ringers, notably in the West of England where there is a strong call change tradition, ring call changes exclusively but for others, the essence of change ringing is the substantially different method ringing. As of 2015 there are 7,140 English style rings. The Netherlands, Pakistan, India, and Spain have one each. The Windward Isles and the Isle of Man have 2 each. Canada and New Zealand 8 each. The Channel Isles 10. Africa as a continent has 13. Scotland 24, Ireland 37, USA 48, Australia 59 and Wales 227. The remaining 6,798 (95.2%) are in England (including three mobile rings).

Дауыс беру әдісі

Әдіс немесе ғылыми қоңырау шалу кезінде әрбір қоңырау шалушы өзінің қоңырауының қатардан қатарға өту жолын сипаттайтын үлгіні жаттап алады; бірге алғанда, бұл үлгілер (дирижердің сирек қоңырауларымен бірге) алгоритм құрайды, ол қолда бар қоңыраулар санына байланысты мүмкін болатын әртүрлі пермутацияларды циклмен өтеді. Ғасырлар бойы құрастырылған осы әдістердің жүздеген түрлері бар, және олардың барлығының да аттары бар, кейбіреулері өте қиялға толы. Plain Bob, Reverse Canterbury, Grandsire және Double Oxford сияқты жақсы танымал мысалдар көптеген қоңырау шалушыларға мәлім. Нақты қоңырау шалу әрқашан раундтармен басталады және аяқталады; және әр қатар бірегей болуы керек, ешқашан қайталанбауы тиіс. Бірнеше жүз қатардан тұратын орындалу «тач» деп аталады. Белгілі бір қоңыраулар жиынтығындағы барлық мүмкін пермутациялардың орындалуы «экстент» деп аталады, онда ! мүмкін пермутация болады. Бес қоңыраумен 5! = 120, бұл шамамен 5 минутты алады. Жеті қоңыраумен 7! = 5,040, яғни қоңырау шалуға үш сағатқа жуық уақыт кетеді. Бұл 7 қоңырау үшін толық «пеаль» (басқа қоңыраулар саны үшін 5,000 немесе одан көп) деп аталады. 1,260 өзгерістен тұратын «квотер пеаль» азырақ талап етеді. Аз қоңыраулармен пеаль мен квотер пеаль шалғанда, бірнеше толық экстенттер тізбектей орындалады. Көп қоңыраулармен шалғанда толық экстент орындалмайды. Сегіз қоңырау үшін экстент 8! = 40,320, бұл бір рет қана орындалды, шамамен он тоғыз сағатқа созылды. Ағылшын қоңырауларын шалу 17 ғасырдың соңында, Реставрация дәуірінде танымал хоббиге айналды; қазіргі заманғы әдіс шалуға әкелген ғылыми тәсіл сол дәуірдің екі кітабында көрінеді: «Тинтинналогия немесе қоңырау шалу өнері» (Ричард Дакворт пен Фабиан Стетман 1668 жылы жариялаған) және «Кампанология» (Стетманның еңбегі; алғаш рет 1677 жылы жарық көрді; библиографияны қараңыз). Бүгінде әдіс шалу Англияда ең танымал, бірақ бүкіл әлемде таралған; жыл сайын төрт мыңнан астам пеаль шалынады. Дороти Л. Сайерстің «Тоғыз тігінші» (1934) атты детективтік әңгімесі Фенленд шіркеуіндегі қоңырау шалуға арналған, ал оның әкесі дін қызметкері болған.

In method or scientific ringing each ringer has memorized a pattern describing his or her bell's course from row to row; taken together, these patterns (along with only occasional calls made by a conductor) form an algorithm which cycles through the various available permutations dictated by the number of bells available. There are hundreds of these methods which have been composed over the centuries and all have names, some being very fanciful. Better known examples such as Plain Bob, Reverse Canterbury, Grandsire and Double Oxford are familiar to most ringers. Serious ringing always starts and ends with rounds; and it must always be true — each row must be unique, never repeated. A performance of a few hundred rows or so is called a touch. A performance of all the possible permutations possible on a set of bells is called an extent, with bells there are ! possible permutations. With five bells 5! = 120 which takes about 5 minutes. With seven bells 7! = 5,040 which takes about three hours to ring. This is the definition of a full peal on 7 (5,000 or more for other numbers of bells.) Less demanding is the quarter peal of 1,260 changes. When ringing peals and quarter peals on fewer bells several complete extents are rung consecutively. When ringing on higher numbers of bells less than a complete extent is rung. On eight bells the extent is 8!=40,320 which has only been accomplished once, taking nearly nineteen hours. Ringing in English belltowers became a popular hobby in the late 17th century, in the Restoration era; the scientific approach which led to modern method ringing can be traced to two books of that era, Tintinnalogia or the Art of Ringing (published in 1668 by Richard Duckworth and Fabian Stedman) and Campanalogia (also by Stedman; first released 1677; see Bibliography). Today change ringing remains most popular in England but is practiced worldwide; over four thousand peals are rung each year. Dorothy L. Sayers's mystery story, The Nine Tailors (1934) centres around change ringing of bells in a Fenland church; her father was a clergyman.

Орыс православиелік қоңырау

Орыс дәстүріндегі қоңыраулардың дыбысы олардың ішкі жағындағы тілшелермен шығарылады, олар арқанға байланған. Әрбір қоңырау мұнарасы үшін арқандардың жеке жүйесі жасалады. Барлық арқандар қоңырау шалушы тұратын бір жерде жиналады. Арқандарды (әдетте барлық арқандарды) тартып емес, қолмен немесе аяқпен басып ойнатады. Арқандардың бір ұшы бекітілгендіктен және олар керілген күйде болғандықтан, арқанға жасалған қысым немесе тіпті соққы тілшені қозғалтады. Ресей патшасының қоңырауы – әлемдегі сақталған ең үлкен қоңырау.

Ellacombe аппараты

Эллакомб аппараты – ағылшын механизмі, ол сыртқы балғалармен тұрақты қоңырауларды соғу арқылы қоңырау шалу үшін ойлап табылды. Дегенмен, қоңыраулардың айналуынан туындайтын Доплер эффектісінің болмауы және әрбір соққыдан кейін шапқыштың демпферлік әсерінің жоқтығы, толық айналымдағы қоңырау шалудың дыбысын тудырмайды. Оны пайдалану үшін бір адам ғана қажет. Әр балға қоңырау шалу бөлмесіндегі бекітілген рамаға арқанмен жалғастырылған. Пайдаланғанда арқандар тартылып тұрады, ал ойнаушының өзіне бір арқанды тартқанда балға қоңырауға тиеді. Сол қоңырауларда толық айналымды қоңырау шалу үшін арқандар босатылып, балғалардың қозғалып тұрған қоңыраулардан алыстауына мүмкіндік беріледі. Бұл жүйені 1821 жылы Глостерширдегі Генри Томас Эллакомб пастор ойлап тапты және 1822 жылы Битон қаласында алғаш рет орнатты. Ол бұл жүйені дәстүрлі қоңырау шалушыларды қажетсіз ету үшін жасады, соның салдарынан шіркеулер оның пікірінше тәртіпсіз қоңырау шалушылардың мінез-құлқына төзе алмас еді. Бірақ шындығында, бір адамның қоңырау шалу үлгілерін орындауы үшін өте сирек кездесетін білік қажет болды. Бұл аспаптың дыбысы, қозғалмалы қоңыраулардың толыққанды дыбысына лайық алмастырушы болған жоқ, және аппарат сәннен шықты. Соның салдарынан, Эллакомб аппараты Ұлыбританиядағы көптеген мұнаралардан ажыратылды немесе алынып тасталды. Аппарат сақталған мұнараларда, ол көбінесе каррильон сияқты қолданылады, бірақ қарапайым әуендер ойнату үшін немесе білік болған жағдайда, қоңырау шалу үлгілерін орындау үшін пайдаланылады.