Кіріспе
Қолмен соғылатын қоңырау – қолмен дыбыс шығаруға арналған қоңырау. Қоңырауды соғу үшін оны дыбыс шығарушы икемді тұтқасынан ұстайды – дәстүрлі түрде былғарыдан жасалған, бірақ қазір көбінесе пластиктен жасалады – және қоңыраудың ішкі жағына соғылуын қамтамасыз ететін тұтқаны қозғайды. Жеке қоңырау адамдардың назарын аудару немесе оларды шақыру үшін сигнал ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ қоңыраулар көбінесе үйлесімді жиынтықта да естіледі.
A handbell is a bell designed to be rung by hand. To ring a handbell, a ringer grasps the bell by its slightly flexible handle – traditionally made of leather, but often now made of plastic – and moves the arm to make the hinged clapper strike the inside of the bell. An individual handbell can be used simply as a signal to catch people's attention or summon them together, but handbells are also often heard in tuned sets.
Тарих
Қолға ұсталатын қоңыраулардың тарихы ұзақ. Қазіргі заманғы қол қоңырауын (handbell) 1696-1724 жылдар аралығында Англияның Уилтшир графтығындағы Олдборн қаласында Роберт пен Уильям Кор ағайындар жасаған деп есептеледі. Кор ағайындар бастапқыда ат жабдықтарына арналған қоңыраулар жасаған, бірақ себептері белгісіз, олар қоңырауларын нақты негізгі дыбыс үшін күйіндеуді жақсартты және оларды тек бір жазықтықта қозғалатын шарнықты шапқыштармен жабдықтады. Бастапқыда Кор ағайындар сияқты қол қоңыраулардың үйлесімді жиынтығы, мұнаралардан тыс жаттығу үшін ауыстырып соғушылар (change ringers) қолданды. Мұнара қоңырауларын соғушылардың күрделі алгоритмдерді жаттығуға деген ынтасы көршілердің шыдамдылығын асырып түсуі мүмкін, сондықтан қазіргі заманғы дыбыс басқару технологиясы пайда болғанға дейін қол қоңыраулары оларға ыңғайсыздық тудырмастан соғуды жалғастыруға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, қыста суық мұнарада емес, жергілікті пабта жаттығу және үйрену қоңырау соғушылар үшін ыңғайлырақ болды. Маргарет Шурклиф 1902 жылы алғаш рет қол қоңырауларын Англиядан Америка Құрама Штаттарына әкелді. Бір күні екі екі жарым сағаттық ауыстырып соғу сеансын аяқтағаннан кейін, оған Уайтчепель қоңырау құю зауытының бас менеджері Артур Хьюз Лондоннан 10 қоңыраудан тұратын жиынтық сыйлады.
Терминология
Америкалық қоңыраулар хорларында қолданылатын қоңыраулар көбінесе ағылшын қоңыраулары болып табылады. "Ағылшын қоңыраулары" – бұл қоңыраулардың нақты бір түрі, олардың жасалған елі емес. Американдық қоңыраулар хорларының кейбіреулері Англияда жасалған қоңырауларды қолданса, көпшілігі Пенсильвания штатында орналасқан Malmark Bellcraftsmen немесе Schulmerich компаниялары жасаған қоңырауларды тартады. Ұлыбританияда "американдық қоңыраулар" мен "ағылшын қоңыраулары" арасында ерекшелік бар: ағылшын қоңыраулары дәстүрлі, олардың шаңғырауыштары мен тұтқалары былғарыдан жасалған (мысалы, Whitechapel компаниясы шығаратын қоңыраулар), ал американдық қоңырауларда бірдей эффект алу үшін пластик және резеңке сияқты заманауи материалдар қолданылады (мысалы, Malmark және Schulmerich компанияларының өнімдері). Бірақ Америкада олардың бәрі ағылшын қоңыраулары деп аталады.
Сипаттамалары
Ағылшын қоңырауларының екі маңызды анықтамалық қасиеті – олардың шапқысы және гармониялық дыбыстарды (обертонды) шығару қабілеті. Ағылшын қоңырауының шапқысы білікке бекітіліп, тек бір бағытта қозғалады, мектеп қоңырауының шапқысынан өзгеше, оның шапқысы кез келген бағытта еркін қозғалады. Сондай-ақ, шапқыны соққаннан кейін қоңырау қабырғасынан алшақтатып ұстап тұратын серіппесі бар, бұл қоңыраудың еркін дыбысталуына мүмкіндік береді. Бұдан әрі, шапқының сабы қатты болып келеді, сондықтан қоңырау аузымен жоғары қаратып ұстауға болады. Ағылшын қоңырауының гармониялық дыбыстары (обертондары) негізгі дыбыстан бір октава және таза квинта жоғары, ал Petit & Fritsen сияқты голланд қоңыраулары негізгі дыбыстан бір октава және кіші терция немесе бір октава және үлкен терция жоғары гармониялық дыбысқа (обертонға) назар аударады. Қоңыраудың салмағы шамамен 5 кг-дан басталып, одан да көп болуы мүмкін.
Өнер көрсету
Қоңыраулар хоры немесе ансамблі (АҚШ-та) немесе қоңыраулар командасы (Англияда) – бұл математикалық түрлендірулерге емес, әуен мен үйлесімділікпен танылатын музыканы орындайтын топ. Қоңыраулар жиынтығының диапазонындағы хроматикалық гамманың барлық ноталарын қамтиды. Кіші топта тек 25 қоңырау (екі октава, G4–G6) болса, жиынтық көбінесе үлкенірек болады, сегіз октавалық жиынтыққа (97 қоңырау, C1–C9) дейін жетеді. Қоңыраулар көбікпен жабылған үстелдерге хроматикалық ретпен орналастырылады; бұл үстелдер қоңыраудың қола бетін қорғап қана қоймай, оларды қабырғаларына қойғанда домалап кетпеуін де қамтамасыз етеді. Оркестр немесе хорда әр музыкант текстураның бір бөлігіне жауапты болса, қоңыраулар ансамблі бір аспап ретінде жұмыс істейді, әр музыкант белгілі бір ноталарға жауапты және осы ноталар музыкада пайда болғанда өздеріне берілген қоңырауды соғады.
Музыка
Қол шаңғырауы хорлары әдетте қол шаңғыраулары үшін арнайы жазылған немесе реттелген музыканы орындайды, себебі олардың дыбысы өте жақсы резонансқа ие, жиынның ноталық диапазоны шектеулі және әрбір қоңыраушының ноталық тізімі биіктік бойынша бөлінеді. Hope Publishing Company, The Lorenz Corporation және Alfred Music сияқты баспаға шығарылған қол шаңғырауы музыкасын ұсынатын бірнеше ірі баспагерлер бар, сондай-ақ жеке композиторлар мен аранжировщиктердің тегін сайттары да бар. Қол шаңғырауы музыкасына байланысты шығындар көбінесе тасымалдаудан (көптеген ноталар тек қағаз түрінде жарияланады) және таратудан туындайды, өйткені көптеген ноталарды қайта көшіруге рұқсат етілмейді және әрбір қоңыраушы үшін жеке сатып алу қажет. Қоңыраушыларды үйлестіру басқа ансамбльдерге қарағанда өзгеше тәсілді қажет етеді. Барлық қоңыраушылар нотадан оқиды. Бұл нота фортепиано нотасына ұқсас, бірақ қосымша ереже бар: ортаңғы C-ден жоғары C және төмендегі барлық ноталар әрқашан бас кілтінде жазылады, ал ортаңғы C-ден жоғары D және жоғарыдағы барлық ноталар әрқашан үштік кілтінде жазылады. (Бұл формат жеке және шағын ансамбль музыкасы үшін міндетті емес.) Қол шаңғыраулары – транспозициялық аспап, яғни олар жазылғаннан бір октава жоғары дыбыс береді (бұл ноталарды таяқшаға орталап қоюға көмектеседі), сондықтан ортаңғы C шаңғырауы шын мәнінде C5 немесе «Тенорлық жоғары C» болып табылады. Қол шаңғырау техникасы жылдар бойында көп өзгерді. Вестминстер концерттік шаңғырау хорының негізін қалаушы директоры Дональд Аллуред американдық «үстелден тыс» қоңырау салу стилін толыққанды дамытты, ол көптеген қоңыраусыз дыбыс эффектілерін, соның ішінде үстелдегі шаңғыраумен қоңырау шалу сияқты тоқтату әдістерін қамтиды. Ол сондай-ақ музыкалық нәтижелерге қол жеткізу үшін, шаңғырауды жұмсақ бетке тигізу арқылы дыбысты дәл басуды немесе тоқтатуды ұсынды.
Көп қоңыраулы техника
Әдеттегі қоңырау салу техникасы бір қоңырау шалушыға бір уақытта екі қоңырауды ғана шалуға мүмкіндік береді, әрқайсысын бір қолмен. Нақты бір пьесаға қажетті қоңыраулар саны мен қоңырау шалушылардың санына байланысты, әрбір шалушыға бір уақытта немесе тізбектеп (төрт қолымен) екі қоңыраудан көп шалу қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар, қоңырау шалғанда оның дыбысын өзгертетін көптеген техникалар бар.
Төрт қоңырау
Екі қоңырауды бір қолмен соғудың екі негізгі тәсілі бар: төрт қолмен және Шелли тәсілі. Төрт қолмен соғу тәсілінде, қоңыраушы екі қоңырауды бір қолда, шанышқылары бір-біріне тік бұрышпен ұстайды. Бұл қоңыраушыға қолды қалыпты түрде қозғауға ("соғу" – негізгі қоңырау) немесе бірінші буынмен ("шашу" – қосымша қоңырау) соғу арқылы екі қоңырауды бір қолмен тәуелсіз түрде соғуға мүмкіндік береді (екі қолмен соққанда барлығы төрт қоңырау). Екі қоңырауды да бір мезгілде, білекке 45° бұрыш беріп ойнатуға болады. Үлкен ансамбльдерде төрт қолмен әдетте бірнеше позицияны соғу немесе кездейсоқ ноталарды алу үшін қолданылады. Шелли тәсіліндегі соғу ұқсас, бірақ шанышқылар бір бағытта орналасқандықтан, екі қоңырау бір қозғалыспен бір уақытта соғылады. Шелли тәсілі көбінесе октавалардағы ноталарды соғу үшін қолданылады, бірақ негізгі қоңырауды бүйірге, ал қосымша қоңырауды алға қарай итеру арқылы екі нотаны бөлек соғуға да болады, бұл саусақтарды шапалақтау сияқты әрекетке ұқсайды. Екі тәсілдің салыстырмалы артықшылықтары туралы пікірлер әртүрлі: кейбіреулер Шелли тәсілі төрт қолмен соғу тәсілі жетілдірілген кезде қажетсіз болады деп санайды, ал басқалары шанышқылардың бір жазықтықта қозғалуы кейбір тәсілдерді, әсіресе дірілдеуді, мартеллато мен вибратоны тиімдірек етеді деп есептейді.
Алты қоңырау
Бір мезгілде алты қоңырауды ойнаудың бірнеше жолы бар (яғни, әр қолмен үш қоңырауды шалу). Бір жолы – екі қоңырауды алып, біреуін Шелли қоңырауындай шалып, үшіншісін кішкентай және сақина саусағының арасына ("үштік Шелли") орналастыру. Барлық үш қоңырау да бірдей қозғалыспен шалғанда бірге дыбыстайды. Екінші тәсіл – үшінші қоңырауды тік бұрып, соғышы сыртқа қарай қозғалатындай ұстау. Жақсы бақылауы бар қоңыраушы үшінші қоңырауды шалмай-ақ бірінші қоңырауды шала алады, бұл оларға екі қолмен үш нота ойнауға мүмкіндік береді. Тағы бір әдіс, "қолдағы өрілген алты қоңырау" деп аталады. Оны екі қоңыраудың тұтқаларын бір-біріне өріп, соғыштары бір бағытта қозғалуын қамтамасыз ету арқылы (Шелли тәсіліне ұқсас), үшінші қоңырауды бұрып, қалған екеуінің арасына енгізу арқылы жасауға болады.
Тоқу
Тоқу – бұл қоңырауды ойнаудың әдісі, онда қоңырау шалушы қажеттілікке қарай әр қолға басқа-басқа қоңырауды ауыстырып отырады. Бұл әдіс бас қоңыраулармен, сондай-ақ жеке немесе шағын ансамбльмен қоңырау шалуда қолданылады. Бас қоңырауларының үлкен өлшемі мен салмағының салдарынан, екі қолда төрт қоңырауды бір уақытта шалу мүмкін емес, сондықтан жеке немесе шағын ансамбльдегі қоңырау шалушылар қоңыраулардың қатары бойынша жоғары-төмен жылжуға және оларды басқалармен бөлісуге мұқтаж болуы мүмкін. Бұл техника бір-бірінен кейін қысқа мерзім ішінде екі қоңыраудан артық қоңырау шалуға мүмкіндік береді, ал үстелдің көмегімен қоңыраудың дыбысын басып, келесі қоңырауды алу үшін қолды босатады. Егер қоңырау шалу тізбегінде қоңыраулар дыбыстық ретпен шалу қажет болса, бұл әдіс көбінесе тоқу үлгісін құрайды, себебі қоңырау шалушы келесі қоңырауға жеткенде денесін бүгіп иілуіне тура келеді. Тоқуды "қолдағы төрт қоңыраумен саяхаттау" деп аталатын техникамен қолдағы төрт қоңыраумен бірге қолдануға болады. Әр қолда екі қоңырауды ұстап, қолдағы төрт қоңыраудың екінші қоңырауын жылдам түсіріп, қайта көтеріп алу мүмкіндігі арқасында, қоңырау шалушы бірнеше қоңырауға жылдам қол жеткізе алады.
Басқа әдістер
Дәстүрлі қоңыраудан басқа да музыка орындаудың басқа да жолдары бар. Басқа техникаларға шабу, шайқау (немесе тремоло), үстелге демпферлеу (немесе мартеллато) және қоңырауларды соғу (үстелде немесе ілген күйде) жатады. Эхо техникасы – бұл ұзақ сақталатын нотаға қысқа, күшейтілген дыбыс импульсін қосу. Бұл үшін дірілдеп тұрған қоңыраудың жиегін үстелге жұмсақ тигізу керек. Соғу үшін резеңке, пластик немесе жіп оралған түрлі соққыштар қолданылады. Егер қоңыраудың корпусы төсемге басылса, стаккато дыбысы шығады, ал қоңырау ілгенде – қалыпты дыбыс, ал бірнеше соққы жасалса немесе бірнеше соққыштар қолданылса – барабанның соққысы сияқты эффект тудырады. Ілген күйдегі соғуды қоңырау ағашын жасау үшін пайдалануға болады, бұл бір қоңыраушыға көптеген қоңырауларды ойнатуға мүмкіндік береді. Мартеллато да стаккато дыбысын тудырады және қоңырауды көбікке соққымен соғу арқылы жасалады, сонда шапшаң соққыдан кейін қоңыраудың тілі бірден корпусты соғады. "Март-лифт" деп аталатын нұсқасы қоңырауды шапшаң соққыдан кейін дереу үстелден көтеру арқылы жасалады. Бұл стаккато дыбысын шығарып, содан кейін қоңыраудың жұмсақ үнін тудырады. Шабу – бұл қоңырауды үстелде тұрғанда, саптамасы қоңыраушыға қаратылып, баспайшамен қоңыраудың тілін корпустың ішіне күштеп енгізу арқылы жасалады, нәтижесінде стаккато дыбысы шығады. Шайқау – бұл қоңырауды жылдам алға-артқа қозғау арқылы жасалады, сонда тілі корпустың алдыңғы және артқы бөліктеріне тікелей соғып, үнемі дыбыс тудырады, бұл қалыпты қоңыраудан өзгеше, онда дыбыс тез басылады. Өлшемдеріне байланысты, бас қоңырауларын шайқау сирек кездеседі. Бас қоңыраудың дірілдеуін имитациялау үшін әдетте ілген күйдегі соққы қолданылады. Әнші қоңырау техникасы – бұл шарап стаканының жиегін ылғалды саусақпен сырғағандағы дыбысқа ұқсас, тұрақты дыбыс тудырады және осыған ұқсас әдіспен жасалады. Қысқа ағаш таяқша екінші қолмен ұсталып тұрған қоңыраудың жиегіне тигізіледі. Содан кейін таяқшаны дөңгелек қозғалыспен жиекке сүртіп дыбыс шығарылады. "Әнші қоңырау" техникасы Тибеттің "Әнші тостаған" дәстүрінен алынған. ⨥ ("үстелдегі қоңырауды соғу", қоңыраудың корпусын үстелде соққымен соғу, стаккато эффектін жасау). + ("ілген қоңырауды соғу", қоңырауды тік ұстап, корпусын соққымен соғу, қалыпты қоңырау сияқты дыбыс тудыру, бірақ жұмсақ соққы).
Қоңырау ағашы
Қол қоңырауларын қоңырау ағашы түрінде ойнауға болады, онда тұтқалар бір-біріне торылап өріледі, бұл бірнеше қоңырауды соққымен ойнауға және дыбыстың өшпеуіне мүмкіндік береді. Бұл орындау техникасын Луиза Фриер 1980 жылдары ойлап тапқан. Барбара Брокер бұл техниканы одан әрі дамытып, қоңырауларды стандартты түрде орналастыру жүйесін жасады. Көптеген солистер осы техниканы пайдаланады. Қоңырау ағашын белгілеу үшін қолданылатын нотацияда әр қоңырауға бір-бірімен кесілісетін диагональ сызықтар сериясы қолданылады. Сызықтың ең төменгі нүктесінде әр қоңыраудың дыбыс биіктігі көрсетіледі.