Атауы

Есеница 1337 жылы villa de Jesenicza ретінде (және 1381 жылы Assnigkh және Asnigkh, ал 1493–1501 жылдары Jasnickh және Aisnstnick ретінде) жазбаша дереккөздерде кездеседі. Аты *Jesen(ьn)icě сөзінен шыққан, ол Jesenik (< *Esenьnikъ) сөзінің локативті жекеше түрі. Жергілікті диалектте ě әрпі i әрпіне айналып, атаулы еркек көпше түрі ретінде түсіндірілді, ал оның айқындамалық жағдайы (e) кейіннен бүгінгі әйелдік атаулы көпше түрі ретінде қайта түсіндірілді. Атау *jesenik 'көк шыршалы ормандар' (< jesen 'көк шырша') деген жалпы есімнен алынған, сондықтан бастапқыда 'көк шыршалы орманда' деген мағынаны білдірген және жергілікті өсімдіктерге сілтеме жасаған. Қазіргі неміс тілінде қаланың атауы – Аслинг. Кейіннен қазіргі Мурова деп аталатын аймақта, бүгінде Сент-Леонард шіркеуі орналасқан жерде, бірте-бірте елді мекен пайда бола бастады. Карниола маркасымен ол 1278 жылы Маршфельд шайқасынан кейін Габсбург австриялық әулетіне қарады. Есеницаның ерте тарихы туралы ақпарат аз, көбінесе темір өндірісіне қатысты деректер кездеседі. Ең көне дерек – 1381 жылы Ортенбургтың Каринтия графтарына берілген кен өндіру құқығы туралы құжаттар жиынтығы. Құжатқа сәйкес, аймақтағы алғашқы елді мекендер (мысалы, Планина под Голицо) Karawanks тауларының оңтүстік беткейлерінде ағаш, диірмендер үшін су және темір кеніне қажеттілік туындағандықтан құрылған. Темір кенінің өндірісін жетілдірумен бірге, су энергиясына қажеттілік артты және Karawanks тауларының беткейлеріндегі кішкентай өзендер жеткіліксіз болды. Сондықтан 1538 жылы Бергамолық Бернардо Бучеллини Габсбург королі Фердинанд I-ден темір зауытын үлкен су көзіне, Сава Долинка өзеніне көшіруге рұқсат алып, болашақта Есеница қаласына айналатын елді мекен құрды. Темір зауыты Karawanks тауларының беткейлерінен кен өндіруді жалғастырды. Ортенбург әулетінің өкілдері 11 ғасырдан бастап аймақтағы ең ірі жер иелері болды. Олар 13 ғасырда жер көлемі бойынша ең жақсы көрсеткіштерге жетті, Сава аңғарының бастауынан Сора өзеніне құятын жеріне дейінгі барлық аумақты қамтыды. Ортенбург әулеті Жоғарғы Сава аңғарының, әсіресе кенге бай аймақтарының отарлануын ынталандырды. 14, 15 және 16 ғасырларда Плавж, Сава, Мурова және Словенский Яворник сияқты шағын елді мекендер құрылды. Югославия королі Александр I-нің жарғысымен 1929 жылғы 20 наурызда барлық осы елді мекендер біріктіріліп, Есеница қаласы құрылды.

Өнеркәсіптік өсім

Елді мекендер бір-бірінен тәуелсіз дамыды және 19-ғасырдың соңында темір жол келгенге дейін олар тек қиыршық тас жолмен ғана байланысты болды. Жергілікті тұрғындар кен өндірумен және темір өңдеумен қатар, егіншілік және мал шаруашылығымен де айналысты. Әртүрлі темір құю зауыттары әртүрлі иелерге тиесілі болды – Зойс, Руард және Бучелени отбасыларына. Сол кездегі әлемдегі басқа зауыттармен салыстырғанда, Есеница темір зауыты көне болды, себебі жаңғырту үшін Зойс, Руард және Бучеленилер жинаған қаражаттан асып түсетін үлкен инвестициялар қажет болды. Лиубляналық банкирлер Лакманн отбасы көмек ұсынды, олар жаңа акционерлік компания құру шартымен темір құю зауыттарын жаңғыртуға келісті. «Карниол өнеркәсіп компаниясы» деп аталған компанияны Лакманн отбасы 1869 жылдың 18 қыркүйегінде құрды. Зойс отбасы алғаш болып компанияға қосылды, ал Руардтар үш жылдан кейін қосылды. Компания көп ұзамай қызметін Тржич темір зауытына және Хорватиядағы Топускоға дейін кеңейтті. Бұл жоғарғы Карниолдағы барлық темір зауыттарының бірінші рет бір басқару орталығына біріктірілуі болды, орталық басқару Люблянада, ал іскерлік басқару Есеницеде орналасты. Ең үлкен жетістік – балқыту пешінде темір-марганец алудың ғылыми әдісін табу болды, бұл 1873 жылы Венадағы әлемдік көрмеде алтын медаль және бүкіл әлемге даңқ әкелді. Есеница темір зауыты темір өңдеу тарихында техникалық жаңалықтардың алғашқы орталығы мәртебесіне ие болды. KID жаңа темір зауытының негізі болды, ол бірнеше жылдың ішінде ортағасырлық үлгідегі темір құю зауыттарынан қазіргі заманғы темір зауыттарына дейін тез кеңейді. Есенице қаласы жылдам өсті, жаңа жұмыс орындарына тартылған көптеген адамдар келді.

ХХ ғасырдың басы

ХХ ғасырдың басында Есеницедегі саяси, мәдени және әлеуметтік өмірге бәсекелес гимнастика ұйымдарының – 1904 жылы құрылған прогрессивті ұлтшыл "Сокол" және 1906 жылы құрылған католик "Орел" – әсері тиді. Сол кезде хор, кітап оқу клубы, мыс оркестрі және Католик жұмысшылар қауымдастығы да құрылды. Есеницеде үш саяси партия – католик халық партиясы ("Клерикалдық"), прогрессивті ұлтшыл партия ("Либералдық") және Демократиялық партия – белсенділік танытты, олардың үшеуі де өздерінің мәдени және гимнастикалық ұйымдарын құрды. Ол кезде Есеницеде неміс тіліндегі тұрғындардың ықпалы зор болды, бірақ "Орел" мен "Сокол" ұлттық бағытта да үлкен рөл атқарды. 1870 жылы Есеница арқылы алғашқы теміржол желісі салынды, одан кейін теміржол стансасы салынысты. Бұл Есеницаның әлеммен байланысын жақсартты және экспорттық саудасын жеңілдетті. 1905 жылы Каруанкс-Бохинь теміржолының құрылысы басталды, бұл өте күрделі жоба болды, себебі ол екі туннельді қазуды талап етті: біреуі Каруанкс тауы арқылы Австрияға, екіншісі Бохиньдегі Кобла тауы арқылы Триест теңіз портына жылдам қол жеткізу үшін (сол кезде Триест Австрия-Мажарстанның құрамында болған). Туннельдер аяқталғаннан кейін, теміржол желісі Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинанд қатысқан арнайы салтанатты шарада пайдалануға берілді. 1904 жылы металлургиялық зауыттар Есеницадан Словенский Яворникке көшірілді. Акционерлер көшіру шығындарын жұмыскерлердің жалақысын төмендету арқылы өтеуді жоспарлады, бұл шамамен 400 жұмыскер қатысқан Есеницадағы алғашқы ереуілге әкелді. Ереуіл алты аптаға созылды, ереуілшілер өз мақсаттарына толыққанды қол жеткізе алмады.

Дүниежүзілік соғыстар

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Есенице темір зауыты негізінен немістер үшін әскери өнімдерді өндіруге қайта жарақтатылды. Алдыңғы шеп оңтүстікке қарай біршама қашықтықта болғандықтан, соғыс Есеницеге жетпеді, ол тек итальяндық әуе күштерінің бір рет бомбалауына ұшырады, бұл оқиғада жарақат алғандар болмады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен маңызды саяси өзгерістер орын алды; 1918 жылдың 1 желтоқсанында Югославия Корольдігі құрылды, бұл жаңа нарықтарға мүмкіндік ашты. Шекаралық орналасуының арқасында Есенице маңызды көлік түйініне айналды. Соғыс аралық кезеңде 1914 жылы алғашқы гимназия ашылды. Алғашқы "ұлдар мен қыздар мектебі" 1920 жылы құрылды, ол жоғары білім беруге бағытталған. Есенице сонымен қатар түрлі қолөнер мен шағын сауданың орталығы болды. 1920 жылы саудагерлердің кәсіби одағы құрылды. Темір зауытының дамуы жалғасты, 1937 жылға қарай 4,567 жұмысшы КИД-пен тікелей немесе жанама байланыста болды. 1941 жылдың 11 сәуірінде Италия Есеницаны басып алды, ал сегіз күннен кейін немістер басып кірді. Бұған жұмысшылардың жетекшілерінің, білімді және мәдениетке байланысты адамдардың, сондай-ақ барлық цығандардың дереу тұтқындалуы әкелді. Одан кейін мәжбүрлі жұмылдыру және әскерге шақыру жүргізілді. Немістер Есеницаның стратегиялық және өнеркәсіптік маңыздылығын білгендіктен, олар ассимиляция бағдарламасын бастады, мектептерде оқытуды тек неміс тілінде жүргізуді енгізді, сондай-ақ қоғамдық жарнамаларды және басқа да жазбаларды неміс тіліне аударды. Бұл шаралар Есеницеде партизан қозғалысының, оның ішінде Канкар бригадасының құрылуына себеп болды. Болат өнеркәсібі қайтадан неміс әскери қажеттіліктеріне бағытталды, ал неміс басшылығы француз жұмысшыларын, содан кейін 1943 жылы Италия капитуляциясынан кейін итальяндық жұмысшыларды импорттауды бастады. Неміс басқаруындағы болат өнеркәсібіне саботаж жасау қиын болды, себебі халық қарсылық қозғалысына көбірек жақтасты, бірақ екінші дүниежүзілік соғыстың соңында бұл тиімсіз болып шықты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар алдында Есеница одақтас әскерлерінің күшті бомбалауына ұшырады, ол 1945 жылдың 1 наурызында екі толқынмен жүргізілді. Көптеген адамдар қаза тапты, қала орталығына, соның ішінде теміржол вокзалына ауыр зақым келтілді. Теміршілердің орта мектебі 1938 жылдың 19 қарашасында КИД-тің бастамасымен құрылды. Алғашқы жоғары мектеп соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылы ашылды, осы мақсатта КИД 1938 жылы оқушыларға арналған шеберхана да құрды.

ХХ ғасырдың екінші жартысы

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін жаңа экономикалық алтын ғасыр басталды. Соғыстан кейін көп ұзамай тағы екі балқыту пеші іске қосылды. Есенице темір зауыты жаңа құрылған Югославия Социалистік Федеративтік Республикасын қайта құруға атсалысқан негізгі болат өндірушілердің біріне айналды және бұрынғыдан да көп адамды жұмысқа қабылдады. Өндірісті арттыру үшін көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар салынды, ал Есеница қазіргі түріне қарай дамуын бастады. Жаңа иммигрант жұмысшылардың келуімен халық саны да өсті, нәтижесінде көп қабатты үйлер мен тұрғын алаптары салынуға кірісті. Мәдени, спорттық, білім беру, медициналық және көлік инфрақұрылымы құрылды. Есеница Словенияның қара металлургиясының орталығына айналды. Электр болатын өңдеуді енгізу жоғары сапалы және көп мөлшерде болат өндіру дәуірін басталды. 1970 жылдары экономикалық өркендеуге жеткен кезде темір зауытында 8000-нан астам адам жұмыс істеді. Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының тарауынан кейін экономикалық саясат өзгерді, және Есенице темір зауыты батыстың жақсы дамыған металлургиясымен бәсекелесе алмады. Тағы бір мәселе – бұрынғы Югославияның басқа, қазір тәуелсіз мемлекеттерде орналасқан шикізат ресурстарына қол жеткізу мүмкіндігінен айырылу болды. Бұл жаппай жұмыстан босатуға және жаңа жұмыс іздеп адамдардың көшіп кетуіне әкелді. 1991 жылы Словения тәуелсіздігін жариялағаннан бері Есеница металлургиялық өнеркәсіпке тәуелділігін азайтты және экономикасының басқа салаларын дамытуға кірісті.

География және климат

Есеница Жоғарғы Карниола аймағында, Жоғарғы Сава аңғарында орналасқан. Муниципалитет солтүстікте Каруанк таулары мен Австрия шекарасымен, оңтүстікте Межакла платосымен қоршалған. Планина под Голико ауылы Есеницадан солтүстікке қарай орналасқан және туристер арасында танымал, әсіресе көктемде жабайы құлқанай гүлінің нарцисс гүлдеген кезде. Есеницеден солтүстік-батысқа қарай Кранска Гора курортты елді мекені орналасқан, ал оңтүстік-шығысында көркем Блед қаласы жатыр. Басқа көршілес елді мекендерге Хрушица, Словенский Яворник және Корошка Бела кіреді. Есеницаның климаты қоңыржай және континенталды климаттың арасындағы кезеңдік, альпілік әсерлері бар.

Үкімет

Есеница тарихында үш саяси партия көзге түсті; олар қазіргі уақытта Словенияның либералды демократиясы (LDS), Словения халық партиясы (SLS) және Словения демократиялық партиясы (SDS) деп белгілі. Тағы бір ықпалды саяси партия – Социал-демократтар (СД). Социал-демократтар партиясынан Томаж Том Менцингер 2006 жылдан бері Есенице муниципалитетінің қала әкімі болып табылады.

Экономика

Словения 2004 жылы Еуропалық Одаққа қосылып, қаржыландыру ресурстарын алғаннан кейін, Есенице қаласын кең ауқымда қайта жаңғырту жұмыстарын бастады. Ағымдағы жобаларға Есеницаның ескі аудандарын қайта құру, екінші орта мектеп салу және қолданыстағы спорт нысандарын жақсарту кіреді. 1950 жылдардағы болат зауытының ғимараттарының көбі бұзылды. Қазіргі темір зауыты толықтай жаңғыртылды және қазір шамамен 1350 жұмысшы жұмыс істейді. Жаңа қала орталығы, жергілікті биліктің жаңа орны қаланың бұрынғы индустриалдық аймағында салынды. Сонымен қатар, екі сауда орталығы салынды, біреуі жаңа қала орталығында, ал екіншісі Плавжда орналасқан.

Көлік

Есеницада жақсы жол желісі бар. Австриядан ең қысқа маршрут Каруанкс туннелі арқылы Есеницаға жетеді. R 201/R 452 аймақтық жолы Италиядан Крањска Гора арқылы Есеницаға дейін созылады. A2 тас жолы Люблянадан Есеница арқылы Австрияға, содан әрі Германияға барады. Есеница – көршілес Австриямен байланыстыратын маңызды теміржол түйіні. Күн сайын Нова Горицаға және одан әрі Италияға пойыздар қатынайды, ал Загребтен келетін халықаралық пойыздар Германия мен Швейцарияға аттанбас бұрын Есеницада тоқтайды. Автобус және автобус тасымалы да жақсы дамыған, көптеген аялдамалар мен Словенияның басқа да қалаларына қосылыстар бар. Билеттерді жергілікті Alpetour саяхат агенттігінен немесе тікелей автобус жүргізушісінен алуға болады. Есеница Любляна әуежайынан 48 шақырым қашықтықта орналасқан.

Білім

Есеницеде бір колледж, екі орта мектеп, екі бастауыш мектеп, сондай-ақ музыка мектептері бар. Есенице медбикелік колледжі – 2006 жылы құрылған медбикелерді даярлайтын колледж. Бұл Словениядағы алғашқы осындай бағдарлама, ол мемлекеттік жоғары білім беру кеңесімен Еуропалық директивалар мен Болонья декларациясына сәйкес аккредиттелген. Есеница орта мектебі техникалық және медициналық пәндер бойынша 4 жылдық кәсіптік білім береді. Ол 1938 жылы құрылды және жергілікті тұрғындар арасында бұрынғы атауы – Железавод білім беру орталығы ретінде белгілі. Есеница орта мектебі – 1945 жылы құрылған дайындық мектебі. Тоне Куфар атындағы бастауыш мектеп жергілікті жазушы Тоне Куфардың құрметіне аталған. Презихов Воранц атындағы бастауыш мектеп жазушы және қоғам қайраткері Презихов Воранцтың құрметіне аталған.

Дін

Есеницедегі ең ірі діни қауым католиктер, бірақ бұрынғы болат индустриясы үшін жұмыс күшіне қажеттілік туғандықтан, көптеген бұрынғы Югославия иммигранттары, оның ішінде Босния мен Герцеговинадан көшіп келген көптеген мұсылмандар да бар. Сербиядан көшіп келген көптеген православие христиандары да кездеседі. Есенице халқының айтарлық бөлігі өзін атеист деп есептейді. Есеницеде бірнеше діни ғимараттар бар, соның ішінде Муровадағы Әулие Леонардқа арналған приход шіркеуі, Плавждағы Әулие Барбараға арналған приход шіркеуі, Ескі Савадағы Аспанға көтерілу және Әулие Рох шіркеуі, сондай-ақ Виктор Кейжар көшесіндегі мешіт. 1991 жылы Словения тәуелсіздік алғанға дейін құрылған, әртүрлі діни ұйымдарға жататын бірнеше дәстүрлі емес үй шіркеулері де бар.