Кіріспе

Қытай мифологиясынан келген жаратылыс. Яогуай (c=妖怪) – қытай тіліндегі құбыжықтар немесе ерекше жаратылыстарды білдіретін термин. Яогуй (c=妖鬼), яомо (c=妖魔) немесе яоцзин (c=妖精, көбінесе "ғұрыпшы" немесе "пері" деп аударылады) – олар шала байланысты терминдер.

Этимология

Яогуай (妖怪) – екі қытай таңбасынан тұратын сөз. 妖 (яо) – жын немесе демон деген мағынаны білдіретін зат есім. 怪 (guài) – ерекше немесе жайсыз, ал зат есім ретінде – монстр немесе ерекше жаратылыс дегенді білдіреді. Әрбір сөз жеке-жеке жайсыздық пен ерекшелікті білдіреді. Екі терминнің де дәстүрлі қолданылуы табиғаттан тыс құбылыстар мен ерекше оқиғаларға қатысты, онда оларды көргендердің шектеулі түсінігіне сыймайтын нәрселерге түсіндіру табылмаған. Мұндай құбылыстарға ерекше өсімдіктер ("草妖"), қорқынышты дыбыстар ("鼓妖"), тұман мен қараңғылықтың табиғи емес пайда болуы ("夜妖"), сондай-ақ сөздік қабілеттің кенеттен жоғалуы немесе өзін-өзі жеткізе алмау ("诗妖") жатқан. Яолар шатастыратын және хаостық әрекеттердің немесе шектен шығушылықтың ("胡作非为") кенеттен басталуына кінәлі деп есептеледі, сондықтан "іс дұрыс болмаса, әлдебір яо әрекет еткен болуы керек" ("事出反必有妖") деген мақал бар. Кейінгі терминологияда яо – сезімге (рухани санаға) ие болған, адам немесе адамға ұқсас форма алуға, үстіміздік немесе сиқырлы күшке ие болуға, сондай-ақ өлместікке немесе жоғарырақ деңгейге жету үшін өзін жетілдіруге қабілетті табиғи нысандарды (жануарлар, өсімдіктер немесе тастар) білдіреді. Ван Чонның бірінші ғасырдағы "Теңгерілген пікірталас" атты еңбегінде жануарлар, өсімдіктер және тастар сияқты нысандар ұзақ ғұмырдың нәтижесінде адам сияқты мән мен қабілеттерге ие болады ("物之老者，其精为人") делінеді. 怪 (пиньинь: гуэй) – одан да кең ұғым және кез келген монстрлік жанды білдіре алады, ол табиғатынан сиқырлы болсын болмасын. Оған "Таулар мен теңіздер кітабында" кездесетін түрлі химералық түрлер, сондай-ақ 魑, 魅, 魍魉 және 坟羊 сияқты жартылай адам тәрізді жандар жатады, олардың сипаттамалары жиі келіспейді немесе бірін-бірі толықтырмайды. Қазіргі заманда 妖怪 – қытай тіліндегі жалпы термин, ол көбінесе "құпиялы монстр" дегенді білдіреді және басқа мәдениеттердегі гоблиндер мен зұлым рухтарға ұқсас жандарды қамтиды. Бұл термин әдетте қытай мифологиясында, фольклорында және танымал ойын-сауықта қолданылады.

Ұрындыру

Бұл тіршілік иелерінің пайда болуының себебі – нормативтік тәртіпті бұзатын адам әрекеті. Табиғи құбылыстар (соның ішінде жаман ниетті белгілер мен көріністер, табиғи апаттар және т.б.) дәстүрлі қытай ойлауында адамның мінез-құлқымен байланыстырылады. Моральдық тәртіптің бұзылуы құбылыстар әлеміндегі бұзылыстарды тудыруы, ынталандыруы немесе шақыруы мүмкін. Негізгі принцип – моральдық принцип, яғни Көктейдің жазалаушы жазасы, немесе стимул-жауаптың натуралистік тұжырымы ("симпатиялық резонанс" деп те аталады). Соңғысы – ұқсас нәрсе ұқсас нәрсені тудырады деген байланыс принципі, және жиі резонанс беретін ішектердің музыкалық аналогиясы қолданылады. Классикалық мәтін "Цзо Чжуаньда" айтылғандай, "егер адамдар тұрақтылықтан айырылса немесе ерекше немесе аномальды мінез-құлық танытса, онда ол яоның пайда болуына әкеледі" ("人弃常则妖兴"). "Құдайлардың тағайындалуы" атты әдеби шығармада түлкі рухы Даджи, Нува құдайының тапсырмасымен Шан әулетінің соңғы патшасын жемқорлыққа ұшыратып, оның әулетінің құлауын қозғау үшін жіберіледі, бұл оның ұятты өлең шығаруы үшін жаза ретінде жасалады. "Батысқа саяхатта" жын-шайтандар көбінесе қасиетті адамды (осы жағдайда Тан Санцаңды) ұрлап, жеу арқылы осы мақсатқа жетеді. Барлық яоцзин де жын-шайтан емес; кейбіреулерінің шығу тегі өте ерекше. Мысалы, Байгуцзин – жынға айналған қаңқа. Көптеген яоцзин түлкі рухтары, немесе "Батысқа саяхат" бойынша, құдайлардың үй жануарлары. Сондай-ақ, яогуай патшалары (мованг) бар, олар көптеген кішігірім жын-шайтандарға басшылық етеді.

Даоизм

Таоизм халық аңызында яогуай Таодағы тепе-теңдіксіздіктен және сананы бақылау, пішін өзгерту және иллюзиялар жасау сияқты [көзге түспейтін] қабілеттердің кез келген үйлесімінен туындайды.

Өсірілген жануарлар

Қытай фольклорында адамдардан басқа тірі жандар мен жаратылыстар да жылдар бойы өсіп-даму арқылы мана, даналыққа ие болып, немесе толығымен адам сияқты болып өзгереді. Мұндай жағдай әрқашан "成精 (Ченцзин)" деп аталады, ал мұндай жаратылыстарды көбінесе "Яогуай" және "Яоцзин" деп атайды, тек аз ғаналарын "Сян" (仙) дейді.

Осындай Яогуайлар "Батыс саяхаты", "Ақ иттің аңызы", "Құдайларға тағайындалу" және "Қытай студиясынан әңгімелер" сияқты классикалық әңгімелерде жиі кездеседі. Көптеген аңыздарда тек адамдар ғана өсіп-дамуға қабілетті деп есептеледі. Жануарлар мен заттарда адамға тән қасиеттер болмайды. Олар адамға айналу үшін келесі реинкарнацияны күтуі керек. Сондықтан, адам емес жандардың рухани энергиясы мен адам пішініне өсу – көкке қарсы келеді, "魔 (Мо)" адамзатқа зиян келтіреді. Сондықтан олар өсіп-дамығаннан кейін көбінесе қысымға ұшырайды. Оларды даостар, дін қызметкерлері, немесе өлмейтіндер, Буддалар мен Бодхисаттвалар қолға түсіреді, оларды дұрыс жолға салуға тырысады, ал тура жол мен адамдар оларды көтермейді. Сонымен қатар, "Мың жыл бойы Дхарманы түзету мүмкін емес, бір күн де жабайы түлкі дзенін үйренбеу керек (千年不得正法，不學一日野狐禪)" деген де сөз бар. Сондықтан кейбір гонг секталары түрлерді өсіру арқылы пайда болған энергия мен дағдыларды, сондай-ақ олар үйрететін тәжірибелік әдістерді жаман деп анық айтады. Оны үйренгендер де зиян көреді.

Төмендетілген құдайлар

Қытай классикалық романы "Батысқа саяхат" бойынша, кейбір құдайлар көктің заңдарын бұзғандықтан төңкеріліп, жалған дүниеге түсіп, Яогуайға айналды. Олардың ең көрнектілері – Чжу Бацзе және Ша Уцзин. Бұдан өзге, "Батысқа саяхат" романындағы аспан сарайында да заңдарды бұзып, құлдыраған, бірақ жекелей түсіп қалған адамдар бар. Олардың көпшілігі құдайлардың қызметшілері мен мінгіш жануарлары болған, мысалы Тайшан Лаоцзюньнің Алтын және Күміс Мүйізді Патшалары, бастапқыда Куй Муланг болған Сары Көйлекті Демон, Майтрея Бодхисаттваның Сары Қабақты Ұлы Патшасы, Манжушридің Көк Арыстаны және тағы да басқалар.

Қазіргі мәдениетте

Халық мәдениетінде яогуайлар көбінесе адамдармен романтикалық қарым-қатынасқа түседі. Мұндай қарым-қатынастар табиғи тәртіпті бұзушы немесе тіпті тыйым салынған деп сипатталады және көбінесе олардың адам серіктестеріне зиян келтіреді. Шын зұлымдар қытай тілінде гуай (әдеби, "ерекше") немесе мо (әдеби, "шайтан" немесе "құдірет") деп аталады, ал халық мәдениетінде олар көбінесе өздеріне бағынғандардың өмірлік энергиясын жұтып қояды деп бейнеленеді. Олардың ең басты мақсаты – өлместікке қол жеткізу және қасиеттілікке ие болу. Бірақ монстрлер әдетте діни тұрғыдан қарастырылмайды. Барлығы да жаман емес, бірақ олардың сыртқы түрі көбінесе жаман ниетті деп есептеледі.

Танымал мәдениетте

Fallout сериясында Яо Гуай деп аталатын мутацияға ұшыраған аюлар кездеседі. Бұл жаратылыстар Соғыстан кейінгі Американың көптеген аймақтарында кездесіп, Fallout 3, Fallout: New Vegas DLC Honest Hearts, Fallout 4 және Fallout 76 ойындарында пайда болады. Олар ойыншыға да, ойын емес кейіпкерлерге де шабуыл жасайды. Fallout 3-те ойын ішіндегі радиостанциялардың бірі кейде тыңдаушыларға "Яо Гуайды тамақтандырмаңыз" деп еске салатын хабарлама таратады. Fallout әлемінде "Яо Гуай" атауын қытайлық тұтқындар лагерінің ұрпақтары берген. Call of Duty: Black Ops Cold War видео ойынының "Қараңғы Эфир" ("Зомбилер") сюжеті бойынша QBZ 83 шабуыл винтовкасын жаңартуға болады ("күшейту"), бұл қаруға "yaoguai" деген ат қояды. Тайваньдық Chthonic black metal тобының барабаншысы қара жынның аузын бейнелейтін металл маска киеді. Sleeping Dogs видео ойынының "Nightmare in North Point" DLC-інде ойыншылар "Яогуай" деп аталатын демондық жаратылыстармен күреседі. Америкалық фантастикалық телесериал "Бір кезде" екінші маусымның "The Outsider" эпизодында Яогуай деп аталатын жаратылыс бейнеленген. Ол үлкен арыстанға ұқсап, оттан тұратын маңдайшасы бар жануар ретінде көрсетілген. Малефисент принц Филипті Яогуайға айналдырды, бірақ Белл оны жойғанша. Яогуайдың Яомо псевдонимі 2014 жылы Йокай аралында Акибаның Жаңа жыл тойы кезінде AdventureQuest Worlds ойынында қолданылған. Ол мүйізді, жартылай демон, жартылай жылқы жаратылысы ретінде бейнеленген (құрылысы кентаврға ұқсас), кеудесінде қосымша көздері және жылқы денесінің бөліктері бар. Ол Акибаның Цзиньшен орманын бүлдіргені үшін жауапты, бұл Цзиньшен орманының күзетшісі Цзинь Сенлин Маны ойыншыдан көмек сұрауға мәжбүр етті. Ойыншылар Яомоны жеңіп алды. Sleepy Hollow телесериалының бір эпизодында Яогуай агрессия мен оқ-дәріге тартылатын демон ретінде бейнеленген. 2017 жылғы "Тілек" фильмінде Яогуай – жеті тілек орындайтын, бірақ әр тілек орындалған сайын иесіне жақын адамды өлтіретін музыкалық қорапшаның рухы. Егер жетінші тілек орындалса, Яогуай иесінің жанын алады. Яо Цзинь және Яо Гуай Қытайда түсірілген танымал телесериалдарда, мысалы, "Махаббат пен құтқарылу", "Үш өмір, үш махаббат", "Шәует гүлдерінің он милі" және "Махаббат күлдері" сериалдарында кездеседі. Бұл жаратылыстарда түлкі рухтарынан басқа, яо* жануарлар, өсімдіктер және тірі емес заттар да кіреді. Бұл сериалдардың барлығы қытайлық фантастика жанрындағы қытай романдарына негізделген. Бұл жанрда яо* түрлері аспандық немесе демондық рухани тамырларына қарай ажыратылады, бірақ екі тамыры бар кейіпкерлер де жақсы, жаман немесе бейтарап болуы мүмкін. Қалай болғанда да, ертегідегі "яо*" деп аталатын жаратылыстар адам қоғамы немесе құдайлар басқаратын әлемде қабылданбайды. Олардың тұтқындалуы, санкциялануы, жойылғандары немесе адамдар мен құдайлардың күшімен қоғамға енуге мәжбүр етілуі жайлы әңгімелер көп. Gems of War мобильдік ойынында Яо Гуай есімді легендарлы әскер бар. 2023 жылғы "Американдық Қытайлық Туылған" телесериалы, 2006 жылғы графикалық романға негізделген, басты қарсыласы – Ню Мованг. Amazing Cultivation Simulator видео ойынында 12 түрлі яогуай түрлері бар, ойыншы өз колониясының мүшесі болуға таңдауы мүмкін.