Аризонаның көшпенді халықтары: Хавасупай тайпасының тарихы

Кіріспе

Аризона штатының жергілікті этникалық тобы, АҚШ

Хавасупай халқы (Havasupai: Havsuw' Baaja) – кем дегенде соңғы 800 жылдан бері Ұлы Каньонда (Гранд-Каньон) өмір сүрген американдық үнді халқы мен тайпасы. "Хавасу" сөзі "көк жасыл суды", ал "пай" – "адамдарды" білдіреді. Негізінен Хавасу каньоны деп аталатын аймақта орналасқан, юман тілінде сөйлейтін бұл халық бір кезде Делавэр штатының көлемімен тең аумаққа ие болған. Алайда, 1882 жылы АҚШ федералды үкіметі тайпаны жерінің көп бөлігінен айырды. Күміс кенішінің ашылуы және Санта-Фе темір жолы құнарлы жерді жойды. Бұдан бөлек, 1919 жылы Ұлы Каньонның ұлттық парк ретінде құрылуы Хавасупай халқын қиын жағдайға түсірді, өйткені олардың жерін Ұлттық парктер қызметі үнемі пайдаланды. 20-шы ғасыр бойы тайпа өздерінің жерін қайтару үшін АҚШ сот жүйесін пайдаланды. 1975 жылы тайпа Ұлы Каньон ұлттық паркінің кеңейтілу заңы қабылдануының нәтижесінде ата-бабаларының жерінің бір бөлігін қайтарып алуға қол жеткізді. Тайпаның күнкөріс көзі туризмге айналды, жыл сайын мыңдаған адамдарды Хавасупай үнді резервациясындағы өзендері мен сарқырамаларына тартады.

Хуалапаймен қарым-қатынасы

Этностық тұрғыдан алғанда, Хавасупай және Хуалапай – бір халық, бірақ бүгінде АҚШ үкіметі саясатының нәтижесінде олар саяси жағынан бөлек топтарға ажыратылған. Хуалапай (Паа немесе Пай) үш кіші тайпаға бөлінген: Жазық дала халқы, Орта тау халқы және Явапай жауынгерлері. Кіші тайпалар жеті руға бөлінді, ал олар өз кезегінде он үш аймақтық руға немесе жергілікті топтарға бөлінді. Жергілікті топтар бірнеше кеңейтілген отбасылық топтардан құралды және кішкентай ауылдарда өмір сүрді. Хавасупайлар – платолық халықтардың кіші тайпасының Ньяв капай ("Шығыс халқы") аймақтық руының (немесе жергілікті тобының) Хавасуа Паа тобы ғана болды.

1882 жылға дейінгі

Бұл тайпа дәстүрлі түрде өмір сүру үшін ауыл шаруашылығына, аң аулауға және жинауға көп сүйенді. Олардың көп бөлігі Гранд-Каньонның үстінде және ішінде, көбінесе қиын-қыстау жерлерде өмір сүрсе де, тайпаның резервациясында шұрайлы өсімдіктер мен Хавасу ағысының аквамарин түсті сулары да болды. Олардың аты, яғни "көк-жасыл сулар халқы" деген мағынасы осыны көрсетеді. Хавасупай тайпасы Гранд-Каньонның ішінде және айналасында сегіз ғасырдан бері өмір сүріп келеді делінеді. Тайпаның 1776 жылы испан дін қызметкері Франсиско Гарсеспен алғашқы еуропалық кездесуіне дейінгі тарихы туралы көп мәлімет жоқ. 19-шы ғасырдың бірінші жартысында, испандықтардың жылқы әкелуінен басқа, АҚШ-тың батысқа қарай кеңеюі батыстағы басқа тайпаларға қарағанда Хавасупай тайпасына аз әсер етті. Оралмандармен байланыс баяу дамығанмен, 1870 жылы Катаракт-Крикте күміс табылғанға дейін тайпаның күнделікті өмірі көп өзгерген жоқ. Аймаққа кеншілердің келуіне Хавасупай тайпасы қарсы болды. Олар өз жерлеріне батыстан келген жаңа қоныс аударушылардың араласуынан қорғаныс іздеді және көмек сұрады, бірақ көп нәтиже болмады. 1880 жылы президент Резерфорд Хейзтің жарлығымен тайпа үшін шағын федералды қорғалатын резервация құрылды, бірақ ол Крик бойындағы кен өндіру аймақтарын қамтымады (Хирст, 1985). Осы кезеңде Хавасупай тайпасының басқа американдық тайпалармен қарым-қатынасы әртүрлі болды. Жақын жерде резервациясы орналасқан Хопи тайпасымен байланыс пен өзара іс-қимыл тығыз болды, екі тайпа да бір-бірімен көп сауда жасады. Жерлерінің көп бөлігін жоғалту – Хавасупай тайпасының күрескен жалғыз мәселесі емес еді: жергілікті аймақта қоныс аударушылардың санының артуы аң аулауға қолданылатын жануарлардың азаюына, ал топырақ эрозиясы (дұрыс емес суару салдарынан) азық-түлік тапшылығын тудырды. 19-шы ғасырда континенттік теміржол жүйесі кеңейтілді. 1897 жылы Санта-Фе теміржолының Гранд-Каньонға тікелей жететін тармақ желісі салына бастады;

The tribe had traditionally relied heavily on agriculture, hunting and gathering as their means of survival. Although living primarily above and inside the Grand Canyon, which consists mostly of harsh terrain, the tribe's reservation was also home to some lush vegetation and aquamarine blue water of Havasu Creek. Their name, meaning "the People of the Blue Green Waters" reflects this. The Havasupai are said to have existed within and around the Grand Canyon for over eight centuries. Little is known about the tribe prior to their first recorded European encounter in 1776 with Spanish priest Francisco Garcés. In the first half of the 19th century, with exception to the introduction of horses by the Spanish, U. S. westward expansion affected the Havasupai less than it did other indigenous populations of the west. Even as interaction with settlers slowly increased, day to day life did not change much for the tribe until silver was discovered in 1870 by Cataract Creek. The migration of prospectors to the area was unwelcome. The Havasupai sought protection from the intrusion of western pioneers on their land and sought out assistance, but to little avail. An executive order by President Rutherford Hayes in 1880 established a small federally protected reservation for the tribe, yet it did not include the mining areas along the Creek (Hirst, 1985). During this era, Havasupai relations with other Native American tribes were generally mixed. Bonds and interactions with the Hopi tribe, whose reservation was in close proximity, were strong, as the two peoples did a great deal of trading with each other. The loss of almost all of their land was not the only issue that the Havasupai were contending with: the increase in the number of settlers in the local region had depleted game used for hunting, and soil erosion (a result of poor irrigation techniques) touched off a series of food shortages. In the 1800s the continental railway system was greatly expanded. In 1897 construction opened on a spur line of the Santa Fe Railroad, which was to lead directly to the Grand Canyon;

19211975 жыл

Хавасупай халқының денсаулығына қатысты мәселелер оның өсуін сәбилер мен балалардың өлім-жітімінен бүкіл бір буынның жоғалуына дейін азайтты. Тайпа арасында көңіл күй төмендеп, құмар ойындар, маскүнемдік және зорлық-зомбылықтың көбеюіне әкелді. Уақыт өте келе Хавасупайлар американдық қоғамдық жағдайдың кемінде бір бөлігін қабылдамай, оның ішінде тірі қалуға үміт ете алмайтындарын түсінді. Жылқы бағу, шаруашылықта жұмыс істеу, тіпті Ұлы Каньон ұлттық паркінің қызметкері болу – тайпа мүшелері үшін барлық мүмкіндіктер еді. Сот шешімінде Хавасупай тайпасының жерлерінің бір бөлігі 1882 жылы заңсыз тартылып алынғаны және тайпаның АҚШ-тан жерді нарықтық құнымен қайтарып алуға құқығы бар екендігі айтылды (ICC 210). Бұл құн бір акрға 55 центтен, барлығы 1 миллион доллардан астам сомаға жетті. Бұл іс Хавасупай үшін маңызды болғанымен, федералды үкіметтің жерлерін дұрыс емес жолмен тартып алғаны сотта дәлелденді, бірақ ол әлі де тайпаға толыққанды қайтарылмады, қазір кемпинг орналасқан жерге дейін. Муни сарқырамасының төменгі жағында, әйгілі "бағаналы" сатылым вандий кеніне дейін көтерілді.

1976 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Өздерінің жерлерінің үлкен бөлігін қайтарып алғаннан кейін, Хавасупай тайпасы қайтадан гүлденуде. 1882 жылға дейін болған күнделікті әдет-ғұрыптардың көптегені бүгінде толыққанды орнатылмаса да, Хавасупай тайпасы ата-бабаларының дәстүрлерін құрметтеуді және сақтауды жалғастыруда. 2019 жылғы мәліметтер бойынша тайпа шамамен 730 мүшеден тұрады, олардың шамамен 400-і резервацияда тұрады. Қазіргі таңда тайпа өз жерлерінің әсемдігін пайдаланып, оны Гранд-Каньонға келетін туристер үшін танымал орынға айналдыруда. Тайпа мүшелері көбінесе туристік кәсіпорындарда жүк көтерушілер ретінде және/немесе қызметкерлер болып жұмыс істейді, сондай-ақ қонақ үйлерде, туристік кеңселерде, кафелерде және басқа да орындарда жұмыс істейді.

2003-2010 қан үлгісі дау-дамай

2003 жылы Аризона мемлекеттік университетінің Хавасупай халқынан ерікті түрде алынған қан үлгілерін "мінез-құлқы және медициналық аурулардың себептерін зерттеу" үшін пайдаланғаны белгілі болғанда наразылықтар туды. Бастапқы мақсат – Хавасупай ересектері арасындағы 2-типті қант диабетінің жоғары деңгейінің себебі Пима халқындағы қант диабетінің жоғары деңгейіне жауапты генмен байланысты ма екенін анықтау болды. Зерттеулердің бірі олардың ата-бабаларының Азиядан Солтүстік Америкаға көшкенін көрсетті, бұл Хавасупай тайпасының каньонда пайда болған деген дәстүрлі сеніміне қайшы келді. Тағы бір зерттеуде қандастық байланыстың салыстырмалы түрде жоғары деңгейі анықталды, бұл денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін.

Ауыл шаруашылығы

Қазіргі заманға дейін ауыл шаруашылығы Хавасупай тайпасының өркендеуі мен күрделі тіршілігінің маңызды құралы болды. Қыс айларында тайпа мүшелері каньонның үстіңгі жазығында тұратын болса, жаз айларында суармалы бақшалардағы егістіктер оларды каньонның ішкі қабырғаларына қайтаруға себеп болды. Тайпа өз жеріне кіру үшін төлем қабылдайды, және келушілердің қонақ үйінде бөлме немесе кемпингте орын алдын ала резервтеуі міндетті.

Хавасупай жолы

Жолдың басы Аризона штатындағы Хуалапай төбесінде (BIA Road 18 жолының соңында орналасқан), онда үлкен тұрақ, тікұшақ алаңы және портативті дәретханалар бар. Бұл жолмен жаяу немесе атпен жүруге болады. Балама ретінде, кейде тікұшақпен тасымалдау қызметі де қолжетімді. Багаж/қол сөмкелерді тасымалдау үшін еселдердің көмегін де сатып алуға болады. Супайға дейінгі жолдың ұзындығы шамамен 8 миль (13 км) және шамамен 2000 фут (610 м) төмен түседі. Ал кемпингке дейін қосымша 2 миль (3 км) қашықтық бар, одан тағы шамамен 350 фут (107 м) төмен түседі.

Хавасу сағасы

Хавасу өзені Супайдан ағып өтеді. Өзенде бірнеше сарқырама бар, оның ішінде Хавасу сарқырамасы да бар.

Жалпы сілтемелер

"Биг Джим, Билли Бэрро, Супай Мэри және Аллен Акабаның жазбалары", "Индиялық талаптар жөніндегі комиссияның құжаттары, Хавасупай тайпасы, 91-іс, 1950 жылғы 4 тамыз, RG 279, Ұлттық мұрағат. Кендалл, Марта Б. 1983 жыл. "Юман тілдері". Оңтүстік-Батыс, Альфонсо Ортис редакциясымен, 4–12 беттер. Солтүстік Америка үндістері туралы анықтамалық, Уильям С. Стюртевант бас редакторлығымен, 10-том. Смитсон институты, Вашингтон, Колумбия округі. Митун, Марианна. 1999 жыл. Солтүстік Американың жергілікті халықтарының тілдері. Кембридж университетінің баспасы. Братц, Тимоти. "Аризонаның солтүстік-батысындағы Пай (Хуалапай және Хавасупай) үндістерінің жаулап алуға дейінгі аймақтық топтары мен кіші тайпалары мәселесі". Америка үнді журналы 22(1) (1998): 19–30. Добинс, Генри Ф. және Роберт С. Ойлер. 1999 жыл. "Бау-бақша шаруашылығымен айналысатын тайпалар: Пайдың әлеуметтік-саяси құрылымы (талқылау)". Америка үнді журналы 23(3): 159–174. Ханна, Марк. Каньон адамы: Ескі үндінің өмір естеліктері. Ричард Г. Эмерик редакциясымен. Орно, Мэн: Солтүстік нұры, 1992 жыл. Хёрст, Стивен. Хавсуу 'Баажа: Көк-жасыл судың халқы. Темпе, Аризона: Уолш және әріптестері, 1985 жыл. МОРТОН, Д. Ж., ПРОУДФИТ, Ж., КАЛАК, Д., ПОРТИЛЛО, М., ЛОФТОН ФИТЗСИММОНС, Г., МОЛИНА, Т., ФЛОРЕС, Р., ЛАВСОН РИССО, Б., және МАЖЕЛ МККАУЛЕЙ, Р. (2013). Тайпалық негіздегі этикалық комиссия арқылы зерттеулерді жүргізу қабілетін дамыту. American Journal of Public Health, 103(12), 2160–2164. Аризона штатындағы Хавасупай резервациясының Хавасупай тайпасы, Навахо тайпасы үндістеріне қарсы Америка Құрама Штаттары, 20 Ind. Cl. Comm. 210 (1968). Хавасупай үндістері, Дэвид Эджи Хорр редакциясымен, 343–356 беттер. Нью-Йорк: Гарланд баспасы, 1974 жыл. Уайтинг, А. Ф. Хавасупай мекені. Тусон, Аризона: Аризона университетінің баспасы, 1985 жыл."