Кіріспе

2001 жылы түсірілген неміс триллері, Оливер Хиршбигельдің "Дас Эксперимент" (ағылшын тілінде: The Experiment) – Оливер Хиршбигельдің 2001 жылғы неміс драмалық триллері. Фильм Марио Джорданоның "Қара қорап" романы негізінде түсірілген және 1971 жылғы Филип Зимбардоның Стэнфорд түрмесі экспериментіне ұқсас әлеуметтік экспериментті бейнелейді.

Сюжет

Такси жүргізушісі Тарек Фахд газеттегі жарнаманы оқып жатқанда, тәжірибеге қатысуға шақыруды көреді. Экспериментті профессор Клаус Тон және оның ассистенті доктор Ютта Гримм жүргізеді. Ол да қатысуға шешім қабылдайды. Тарек журналист рөлінде, кішкентай камерасы бар көзілдірік киіп қатысады. Тәжірибеге дейін болған жол апатынан кейін Тарек Дора есімді әйелмен танысады. Ол түнді онымен өткізеді, ал Тарек оны еске ала береді, флэшбэктерде көрсетіледі. 20 ерікті күзетшілер мен тұтқындарға бөлінеді, 12 тұтқын және 8 күзетші, оларды ғалымдар тобы бақылайды. Тәжірибе барысында тұтқындар азаматтық құқықтарынан айырылып, тамақтарын толығымен жеуге міндетті сияқты, қасақана ережелерге бағынуға мәжбүр болады. Күзетшілерге таяқтар беріледі, бірақ ешқандай жағдайда зорлық-зомбылық қолданбау керектігі ескертіледі. Әр тұтқынның есімі алынып, орнына нөмір қойылады. Тарек (77-ші тұтқын) бастапқыда күзетшілердің үстемдігін мойындаудан бас тартады, себебі бір тұтқынның лактозаға төзімсіздігі болғандықтан оның сүтін ішуден немесе күзетшілерді ашуландыру үшін төсенішін камерадан лақтырудан бас тартады. Ол өзінің камерадастары Штейнхофф пен Шюттемен дос болады. Психологиялық өзгерістер пайда болады және жағдай нашарлайды. Бірнеше күннен кейін жағдай шиеленісе бастайды. Күзетшілер Таректі түнгі уақытта камерасынан ұрлап алып, оны толығымен жалаңаш етуге, басын қырқуға және оған зәр тастауға бұйрығанда, шектеулер тек қана бұзылмаған, сонымен қатар асып кеткені анық болады. Күзетшілер өздерінің күшін тым жақсы сезінеді және тұтқындардың қорқынышын пайдаланып, оларды мойынсұнуға мәжбүрлейді. Екі тараптан да бір адам басым болып саналады. Тұтқындар тарапынан бұл Тарек, ал күзетшілер тарапынан бұл тыныш күзетші Берус, эксперимент барысында оның ұраны: "Қорлау – осы қиындықтарды шешудің жалғыз жолы" болады. Сол сәттен бастап күзетшілер тұтқындарға қарсы зорлық-зомбылықты күшейтеді. Ғалымдар экспериментті тоқтату керек пе, жоқ па, талқылай бастайды. Доктор Гримм осы алаңдатарлық жағдайды тоқтатуды ұсынады, бірақ профессор Тон зорлық-зомбылық ең жоғары деңгейге жеткенше экспериментті тоқтатудан бас тартады. Осы уақытта Дора Таректің пәтеріне оралып, оның экспериментке қатысу шартымен танысады. Ол оны кездесу күні келіп күтіп алады. Тарекке өзінің киімдерімен дәретхананы тазалауға мәжбүр болған, достық күзетші Уолтер Боштан оған жасырын хабар жеткізуді сұрайды. Берус Боштан бәрі жақсы екенін біліп, Тарекке Дорамен кездесуге рұқсат бермейді. Жағдай шиеленіседі және зорлық-зомбылық күшейеді. Тұтқындар зорлық-зомбылыққа ұшырап, олардың өзін-өзі бағалауы күзетшілердің билігімен күрт төмендейді. Зорлық-зомбылықтың көп бөлігі Тарекке бағытталған және ол "қара қорап" сияқты камераға қамалады. Шютте бұған наразылық білдіріп, қатты ұрып-соғылып, тұтқыр лентамен байланып, аузын жауып, креслоға отырғызылады. Кейіннен ол мұрынынан қан ағып, тұншығып қалады. Бош "садақасы" үшін басқа күзетшілермен ұрып-соғылып, қамауға алынады. Бұл туралы Ларс, Тоңның командасының мүшесі біледі және конференцияға қатысып жатқан профессор Тоңмен байланысуға тырысады. Профессорға телефон арқылы қол жеткізу мүмкін емес екенін білетін күзетшілер Беруске бүкіл жағдайды Тоңның командасы жасаған сынақ екеніне сендіреді, күзетшілерді ерекше жағдаймен айналысуға мәжбүрлеу үшін. Олар ғимаратты өздеріне қаратып алады және Ларсты, доктор Гриммді және басқа ғалымдарды тұтқындап, оларды да қамауға алады. Олар бірте-бірте өз түрмелерін құрып, онда қатыгездікпен садистік ойындар ойнайды. Дора Тарекпен сөйлесу үшін екінші рет мекемеге келеді және Берус оны бөлмеге кіргізіп, құлыптайды. Доктор Гриммді қолғаппен байлап, аузын тұтқыр лентамен жауып, күзетші Эккерт оны зорлауға тырысады. Оны "қара қораптан" тапқан бұранданы қолданып, жалғыздықтан құтылған Тарек тоқтатады. Тарек Эккертті ұрып, Ларсты, Бошты, Штайнхоффты, доктор Гриммді және басқа тұтқындарды босатады. Олар камералардың бірінің қабырғалық панельдерін бұрандамен алып тастап, қашып құтылуға тырысады. Осы уақытта профессор Тон Ларстың дауыстық поштасына жіберген хабарды естіп, мекемеге кетеді. Осы уақытта Штайнхофф пен Тарек Берус оларға шабуыл жасамауы үшін қалады. Профессор Тон мекемеге жетіп, Эккерттен түсіндірмені талап етеді, ол оған қасақана тапаншамен зақым келтіреді. Қашып бара жатқан тұтқындар күзетшілердің шабуылына ұшырап, қоршауға алынады. Бош, басқалармен бірге қалуға шамасы келмегендіктен, ақылдан адасып, Эккертті өрт сөндіргішпен өлтіреді. Содан кейін Дора оны құлыптаған бөлмеден қашып шығып, Эккерттің тапаншасын ұрлайды. Ол Тарек пен Штайнхоффпен күресіп жатқан күзетшінің бірін жаралайды, тек Берус олармен күресуге қалады. Тарек Берусті жеңіп, Штайнхофф оны жоғалтқанша тұншықтыруға тырысады, бірақ Тарек оны өлтірмеуге көндіреді. Фильм жаңалықтар хабарымен аяқталады, онда екі адамның (Шютте мен Эккерт) қаза болғаны және үш адамның (Тон, Берус және Бош) ауыр жарақат алғаны расталады. Берус пен Тон сотқа тартылады, Берус көптеген кісі өлтірулер мен зорлауға қатысқаны үшін, ал Тон заңсыз және әдепсіз экспериментке рұқсат бергені үшін. Соңғы сахнада Дора мен Тарек жағажайда бақытты отырған күйінде көрсетіледі.

Өндіріс

Фильм АҚШ-та өткен Стэнфорд түрмесі экспериментінің оқиғаларынан шабыттанды. Ол Марио Джорданоның "Қара қорап" романы негізінде жасалған.

Шығару және қабылдау

"Эксперимент" 2001 жылдың 7 наурызында Берлинде көрсетілімге шықты және бір күннен кейін Германияда кинотеатрларда көрсетілді. Ұлыбританияда бұл фильм 2002 жылдың 22 наурызында "The Experiment" деген атпен, ал АҚШ-та 2002 жылдың 20 қыркүйегінде шықты. Роджер Эберт фильмнің тиімділігіне әсерленгенін, бірақ оның нәтижесі алдын ала шешілген деп ойлағанын мәлімдеді. Фильмнің түсірілімі 2009 жылдың шілдесінде Айова штатында басталды. Фильм түсіріліп жатқанда, Солтүстік Америкадағы тарату құқығын Sony Pictures Worldwide Acquisitions Group сатып алды және бұл фильмді 2010 жылдың 21 қыркүйегінде Stage 6 Films арнасы арқылы АҚШ-та тікелей бейнежазба ретінде шығарды.