Кіріспе

Британдық құпия барлау қызметінің офицері Ричард Джон Чарльз Томлинсон (13 қаңтар 1963 жылы туған) – британдық құпия барлау қызметінің (МИ6) бұрынғы офицері. Ол 1995 жылы MI6-тан әділетсіз жұмыстан босатылғанын және бұрынғы жұмыс берушісін сотқа беруге тырысқанын мәлімдеді. МИ6 бұған бас тартты, себебі мұндай әрекет мемлекеттік қауіпсіздікке қауіп келтіретін еді. Томлинсон 1997 жылы, МИ6-дағы мансабы туралы кітабының жобасын австралиялық баспаға ұсынғаннан кейін, 1989 жылғы «Ресми құпиялар туралы» заң бойынша сотталды. Ол 12 айлық мерзімнің алты айын өтегеннен кейін шартылы түрде босатылды, содан кейін Ұлыбританиядан қашып кетті. «Үлкен бұзу» атты кітап 2001 жылы жарық көрді және кейіннен «The Sunday Times» газетінде бөлім-бөлім жарияланды. Кітапта МИ6 операцияларының әртүрлі аспектілері егжей-тегжейлі сипатталды, оның неміс Бундесбанкіне тыңшы жалдағанын және «өлтіруге рұқсаты» бар екенін айтты, соңғысы МИ6 басшысы қоғамдық тыңдау кезінде растады. Томлинсон кейін Мұхаммед әл-Файедке Уэльс ханшайымы Диананың және оның ұлы Додидің өліміне қатысты жеке қаржыландырылған тергеуге көмектесуге тырысты. Томлинсон MI6 Сербия президенті Слободан Милошевичті жоюды жоспарлағанын, жүргізушінің көзін жою үшін күшті стробоскопты пайдаланып автокөлік апатын жасау арқылы, ал Диана мен Додиді де дәл осылай өлтіруі мүмкін екенін мәлімдеді. MI6 басқа бір Шығыс Еуропалық шенеунікке қатысты осындай жоспарлар жасалғанын растады, бірақ бұл ұсыныс басшылық тарапынан тез қабылданбады. 2009 жылы МИ6 Томлинсонға жасаған әрекеттері үшін кешірім сұрады, қудалау туралы барлық қауіп-қатерлерді алып тастады және кітабынан түскен авторлық гонорарды тоқтатуға келісті. 2000 жылдан бері МИ6 қызметкерлері еңбек аясындағы дауларды сотта қарауға құқылы, ал 2008 жылдан бастап олар кәсіподақтарға қосыла алады.

Ерте өмір

Ричард Джон Чарльз Томлинсон Жаңа Зеландияның Гамильтон қаласында дүниеге келді және жақын орналасқан Нгаруавахиа қаласында өсті. Ол үш бауырдың ортаншысы болған. 1968 жылы отбасы Англияның Камбрия графтығындағы Армтвейт ауылына көшті. Жас Томлинсон Дерхам графтығындағы тәуелсіз Барнард Касл мектебіне стипендиямен қабылданды, онда ол Англияның регби құрамасына шақырылған Рори Андервуд пен Роб Эндрюдің құрдасы болды. Ол математика мен физика пәнінен өте жақсы оқыды және 1981 жылы Кембридж университетінің Гонвилл және Каиус колледжіне стипендия алды. Оның достарының бірі – Гидеон Рахман, ол Томлинсонның жетекшісі бас тартқаннан кейін оған сипаттама жазып берді. Томлинсон Кембридж университетінің әуе эскадрильясында авиациялық дайындықтан өтті және қазіргі заманғы бесқырлыдан жартылай «көк» белгісін жеңіп алды. 1984 жылы Кембридж университетін авиациялық инженерия мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірді, содан кейін MI6 оған жұмысқа шақырып, ол ұсыныстан бас тартты. Оған бұл тәжірибе ұнады, кейіннен MI6-қа қосылуға өтініш берді және 1991 жылдың 23 қыркүйегінде қызметке ресми қабылданды. Томлинсон MI6-дағы оқуын аяқтады және курстағы ең жақсы оқушы деп танылды, оның нұсқаушылары, соның ішінде Николас Лэнгман, оған сирек берілетін «Box 1» белгісін тағайындады. Томлинсон «SOV/OPS» бөлімінде жұмыс істеді, ол Кеңес Одағына қарсы суық соғыстың соңғы кезеңдеріндегі операцияларға қатысты. Ол Мәскеуде дипломат ретінде жұмыс істеді және 1992 жылы Митрохин мұрағатын алуға жауапты агенттердің бірі болды. Сол кезде жұмыс істеп жүргенде Консервативтік партияның серб қолдаушыларынан қаржы алғаны анықталды. 1994-1995 жылдары Томлинсон ядролық қаруды таратпау жөніндегі операциялық бөлімде жұмыс істеді. Осы қызметте алғаш рет Иранға қарсы жасырын агент ретінде жұмыс істеді, онда ол Иран барлау қызметіне енуге жетті. Ол британдық бизнесмен рөлін ойнап, Нахум Манбардың да арасында болған қару-жарақ сатушылар желісіне кірді. MI6 1995 жылдың 22 мамырында оны сынақ мерзімі аяқталғандықтан жұмыстан босатты. Томлинсонның сынақ мерзімі жоғары лауазымды жетекшісінің оның мінез-құлқына күмән келтіруіне байланысты стандартты алты айлық мерзімнен ұзартылды. Томлинсон ұзақ жылдар бойы сүйіп жүрген әйелінің қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін өзін-өзі өлтіруге бейімделіп, Сараево қоршауы кезінде бейбіт тұрғынға қатысты зорлық-зомбылыққа куә болғаннан кейін посттравматикалық стресс синдромынан зардап шеккенін және MI6 оның жағдайын басқаруға дайын болмағанын мәлімдеді. MI6 оны «командалық жұмыс істемегені, мотивацияның болмауы және қызметке қысқа мерзімді қызығушылық танытқаны» үшін босатқанын айтты, бірақ кейіннен жоғары лауазымды жетекшісімен «мінездік қақтығыс» болғанын мойындады. Оның жұмыстан шығарылуының тағы бір себебі – «өз бетінше ойын-сауық іздеуі» болды. Томлинсон өзінің басшылары оның жеке жағдайларын әділетсіз қарастырғанын айтты. 2000 жылдан бері MI6 қызметкерлері басқа британдық азаматтар сияқты еңбек құқықтарына ие, соның ішінде жазбаша шарттарға және еңбек сотына жүгінуге құқылы. Алайда MI6 бұл процедураларды Томлинсонның ісіне кері күшпен қолдануға рұқсат бермеді. Томлинсон ісінен кейін MI6 тағы бір рет құпия ақпаратты қорғау туралы сертификат алған жоқ.

Үлкен бұзылу

Томлинсон 1996 жылдың басында Испанияның Коста-дель-Соль аймағына 18 айға көшіп кетті. Бұрынғы тыңшы агенттік үшін мәселе тудыруы мүмкін екенін түсінген MI6 басшысының адъютанты 1997 жылдың ақпан айында Томлинсонды жұбатуға тырысты. Ол оған 15 000 фунт стерлинг көлемінде несие және Джеки Стюарттың «Формула-1» жарыс командасында маркетингтік қызмет ұсынды, оның орнына Томлинсон үнсіздік сақтауға уәде берді. Томлинсон Ұлыбританияға қайтып келді, ал 1997 жылдың қазан айында британдық баспа «Transworld» компаниясының Австралиядағы кеңсесіне «Үлкен бұзу» кітабының жеті беттік мазмұндамасын тапсырғаннан кейін, 1989 жылғы «Ресми құпиялар» заңын бұзды деген айып тағылды және қамауға алынды. 1997 жылдың 18 желтоқсанында ол кінәсін мойындағаннан кейін 12 айға бас бостандығынан айырылды. Англия және Уэльстің апелляциялық соты оның пайдасына шешім қабылдағаннан кейін кітап Ұлыбританияда қолжетімді болды.

Қабылдау

Economist журналы МИ6-тың Томлинсон ісін тиісті деңгейде жүзеге асырмағанынан туған "жағдайды" сынады: "Томлинсон мырзаны жұмысқа алу қателік болып көрінеді, ал оны жұмыстан босату да ұқыпсыздықпен жасалған сияқты". Дегенмен, ол кітаптың "Уайтхоллдағы барлаушылар Томлинсонның бастапқы ұсынысына келісіп, көптеген жағымсыз жариялымдардан сақтануға болатын еді деген ойға келдірді: құпия сот отырысын өткізу". Томлинсон кітаптың британдық басылымындағы Манделаға қатысты мәліметтерді алып тастады, Манделаның ол сөйлескен шенеуніктердің МИ6-қа байланысты екенін білмеген болуы мүмкін екенін мойындады.

MI6 агенттерінің тізімі

1999 жылдың мамыр айында 116 МИ-6 агентінің тізімі ЛаРуш қозғалысының «Executive Intelligence Review» басылымына жіберілді, ол оны онлайн жариялады. Тізімде жақында зейнеткерлікке шыққан Эндрю Фултон, Кристофер Стил, Дэвид Спеддинг және Ричард Дирлов сияқты есімдер болды. MI6 тарихшысы Стивен Дорил түсіндіргендей, тізімдегі адамдардың көпшілігі елшіліктерде немесе миссияларда дипломаттар ретінде жұмыс істеген, «жасырын» байланыс желісіндегі адамдар еді. Доррил былай деді: «Бұл адамдар кім екенін қарсы барлау қызметтері жақсы біледі және оларды мойындайды». Томлинсон: «Егер МИ-6 маған барынша кінә тағып, өзіне ең аз зиян келтіретін тізім жасауды көздесе, одан жақсы жұмыс істей алмас еді» деп жазды. Ол сондай-ақ: «МИ-6 осы тізімге неге сенім артқаны түсініксіз. Егер олар агенттерінің қауіпсіздігіне шынымен алаңдаса, оны жоққа шығарар еді» деді. Кейіннен үкімет өкілдері тізім Томлинсоннан шықпағанын мойындады. Ол МИ-6 Диананың өлімінен бұрын оны бақылап отырғанын, ал оның сол түні жүргізушісі болған Анри Поль МИ-6 хабаршысы болғанын, сондай-ақ оның өлімі 1992 жылы Югославия президенті Слободан Милошевичті өлтіру жоспарына ұқсас болғанын, жол апатын тудыру үшін күшті шамды пайдаланғанын айтты. Ол Германияға көшіп кетті, бірақ шенеуніктер оны елден қуды, содан кейін Италияға қоныс аударды. 2006 жылдан 2007 жылға дейін Томлинсон өзіне жасалған қатысуды егжей-тегжейлі баяндаған бірнеше блог жариялады. 2006 жылы полиция оның Ривьерадағы үйін тіншіктеп қарады. 2007 жылы үкіметтік адвокаттар «Үлкен бұзу» кітабын жариялағаны үшін оны сотқа бермеуге шешім қабылдады. Корольдік сот прокуратурасы қазылар алқасының отырысында «күмәнді мәселелерді» ашатын соттауға үкім шығару мүмкіндігінің жоқ екенін мәлімдеді.

Жеке өмір

1998 жылы Томлинсон "жақсы сырт келбетімен, қатаң жаттығулар арқылы келген күшті денесімен және өткір зиялылығымен қатар, сәл мақтанғаны" сипатталды. Женева баспасөзі оның "француз тілін мінсіз меңгергенін" хабарлады.