Джон Кэрнкросс: Британдық барлаушы және кеңесші тыңшысы
John Cairncross
Джон Кэрнкросс: британдық барлаушы, совет шпионы (1913-1995). 2-ші дүйн. соғысында Кеңес Одағына құпия ақпарат беріп, Курск шайқасында көмектескен. Камубридж бестігінің мүшесі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық барлау қызметкері және Кеңес Одағының тыңшысы (1913–1995)
British intelligence officer and Soviet spy (1913–1995)
Джон Кернкросс (25 шілде 1913 – 8 қазан 1995) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде барлау қызметкері және тыңшы болған британдық мемлекеттік қызметкер. Кеңес Одағының қос агенті ретінде ол Курск шайқасына әсер еткен Tunny шифрларын бұзған мәліметтерді Кеңес Одағына жеткізді. Ол Кембридж бестігінің бесінші мүшесі деп саналады. Сонымен қатар, ол аудармашы, әдебиеттанушы және ғылыми-публицистикалық шығармалардың авторы ретінде де танымал болды. Оның ең маңызды еңбегі – Екінші дүниежүзілік соғыста совет әскерінің немістерді жеңуіне көмектесу болды; ол АҚШ ядролық бомба жасап жатқанын Мәскеуге хабарлаған болуы мүмкін. Кернкросс 1964 жылы МИ5 қызметкері Артур С. Мартинге құпия түрде мойындады және 1979 жылғы желтоқсанда The Sunday Times газетінің екі журналисіне шектеулі мойындау берді. Оған қудалаудан иммунитет берілді. The Washington Post газетінің мәліметінше, Джон Кернкросс Кембридж тобының "бесінші адамы" екенін 1990 жылы Кеңес Одағының қос агенті Олег Гордиевский растады. Бұл туралы 1994 жылы КГБ-ның бұрынғы агенті Юрий Модиннің "Берджесс, Маклин, Филби, Блант және Кернкросс – Менің бес Кембридж досым. Оларды КГБ бақылаушысы" атты кітабында қайта расталды.
John Cairncross (25 July 1913 – 8 October 1995) was a British civil servant who became an intelligence officer and spy during the Second World War. As a Soviet double agent, he passed to the Soviet Union the raw Tunny decryptions that influenced the Battle of Kursk. He was alleged to be the fifth member of the Cambridge Five. He was also notable as a translator, literary scholar and writer of non fiction. The most significant aspect of his work was helping the Soviets defeat the Germans in battle during the Second World War; he may also have told Moscow that the US was developing a nuclear bomb. Cairncross confessed in secret to MI5's Arthur S. Martin in 1964 and gave a limited confession to two journalists from The Sunday Times in December 1979. He was given immunity from prosecution. According to The Washington Post, the suggestion that John Cairncross was the "fifth man" of the Cambridge ring was not confirmed until 1990, by Soviet double agent Oleg Gordievsky. This was re confirmed by former KGB agent Yuri Modin's book published in 1994, My Five Cambridge Friends Burgess, Maclean, Philby, Blunt, and Cairncross by Their KGB Controller.
Балалық шағы мен білімі
Кейрнкросс Ланаркширдегі Лесмагаудағы Пайн Коттеджде, төрт қыз бен төрт ұлдың ең кішісі ретінде дүниеге келді. Оның анасы – бастауыш мектеп мұғалімі Элизабет Эндрю Вишарт (1875–1958), әкесі – темір саудасының менеджері Александр Киркланд Кейрнкросс (1865–1947). Оның үш ағасы профессор болды, соның бірі экономист, сэр Александр Киркланд Кейрнкросс (әрі Alec Cairncross деп те танымал). Журналист Фрэнсис Кейрнкросс – оның қызының қызы, яғни немересі. Кейрнкросс Шотландияның Орталық аймағындағы Ланарк қаласының жанындағы сорлы даланың шетінде орналасқан Лесмагау шағын қаласында өсті. Ол Лесмагау жоғары сынып мектебінде (1928 жылы Dux жүлдесінің иегері ретінде тізілген), Гамильтон академиясында, Глазго университетінде, Сорбоннада және Кембридж университетінің Тринити колледжінде француз және неміс тілдерін оқыды.
Cairncross was born at Pine Cottage, Lesmahagow, in Lanarkshire, the youngest of four girls and four boys, of Elizabeth Andrew Wishart (1875–1958), a primary schoolteacher, and Alexander Kirkland Cairncross (1865–1947), an ironmongery manager. His three brothers became professors, one of whom was the economist Sir Alexander Kirkland Cairncross (a. k. a. Alec Cairncross). The journalist Frances Cairncross is his niece. Cairncross grew up in Lesmahagow, a small town on the edge of moorland, near Lanark in the Central Belt of Scotland, and was educated at Lesmahagow Higher Grade School (where his name appears as the 1928 winner of the Dux prize); Hamilton Academy; the University of Glasgow; the Sorbonne; and Trinity College, Cambridge, where he studied French and German.
Алғашқы кәсіби еңбектері
Мектепті бітіргеннен кейін Кейрнкросс британдық мемлекеттік қызмет емтиханына қатысып, "ішкі мемлекеттік қызмет" және "сыртқы істер министрлігі мен дипломатиялық қызмет" сайыстарында бірінші орынды жеңіп алды. 1936 жылғы 29 қыркүйекте "Глазго Геральд" газетінде жарияланған мақалада Кейрнкросс "Ішкі тізімде 1-ші орынға және Сыртқы істер министрлігі мен Дипломатиялық қызмет сайысында 1-ші орынға ие болды" деп көрсетілген. Ол сондай-ақ 1930 жылы Глазго университетінің стипендиялық бағдарламасында бесінші орын алды және Кембридж университетінің Тринити колледжінде стипендиянт және Белл стипендиясының иегері болды. Кейрнкросс бастапқыда Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеді, кейіннен Қаржы министрлігіне, содан кейін Министрлер кабинеті кеңсесіне ауысты, онда Ланкастер герцогдығының канцлері лорд Хэнкидің жеке хатшысы болып қызмет етті. 1936 жылы Кембридж университетінде оқып жүргенде, Кейрнкросс Ұлыбритания Коммунистік партиясына қосылған деген болжам бар, бірақ оның ағасы Алек, ол да 1935 жылға дейін Кембриджде оқыған, оның университетте саяси белсенділік танытқанын көрмеген. Сэр Алек сондай-ақ Джонның "тікелей мінезді жас жігіт болғанын, онымен пікір таластыру қиын болғанын және оңай ренжітінетінін" еске алды. Ол Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеген кезде (шамамен 1936 жыл) Ұлыбритания Коммунистік партиясынан Джеймс Клугманн оны кеңестік тыңшы ретінде тартты.
After graduating, Cairncross took the British Civil Service exam and won first place in both the "home civil service" and the "foreign office and diplomatic service" competitions. An article in the Glasgow Herald on 29 September 1936 noted that Cairncross had scored an "outstanding double success of being placed 1st in the Home List and 1st in the competition for the Foreign Office and the Diplomatic Service" and that he had been placed fifth in the University of Glasgow bursary competition of 1930 and was also a Scholar and Bell Exhibitioner at Trinity College, Cambridge. Cairncross worked initially in the Foreign Office before transferring to the Treasury and then the Cabinet Office, where he worked as a private secretary to Lord Hankey, the Chancellor of the Duchy of Lancaster. It has been suggested that in 1936, whilst at Cambridge, Cairncross joined the Communist Party of Great Britain but he was not noted whilst at university for any political activity by his brother Alec, who was also at Cambridge until 1935. Sir Alec also recalled that John "was a prickly young man, who was difficult to argue with and resented things rather easily". It was while he was working with the Foreign Service (c. 1936) that he was recruited as a spy for the Soviets by James Klugmann of the Communist Party of Great Britain.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1942 және 1943 жылдары Кэрнкросс GC&CS-де, Блетчли Парктегі 3-ші бөлімде Ultra шифрларын зерттеді. Ол неміс әскери және барлау қызметтерінің хабарламаларына қол жеткізе алды. Музыкаға құштарлығы үшін орыстар оны "Лист" кодынмен атады, ал КГБ-ға "Курорт" деп белгілі Блетчли Паркіне енуіне нұсқау берілді. 1942 жылдан бастап, Вермахттың (Германия Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас штабы) Оберкомандосы, даладағы армия топтарының командирлерімен британдықтар "Tunny" деп атаған машина арқылы байланыс жасады. Кэрнкросс бұрын жойылмайтын Tunny шифрларын 3-ші бөлімнен шығарып, шалбарының ішіне тығып, теміржол станциясында сөмкесіне ауыстырып, содан кейін Лондондағы НКВД байланыс адамы Анатолий Горскиймен кездесуге кетті. Colossus машинасымен шифрланған мәтіндер Блетчли Парктегі барлау офицерлеріне жіберілді, олар осы материалға негізделген есептерді сигналдар ағыны ретінде жасырып дайындады. Кэрнкросс сөздерін өзгеріссіз бергені арқылы кеңестіктерге британдықтар неміс шифрларын бұзып жатқанын көрсетті. Шифрларды түсіруге негізделген ақпарат "Бонифейс" агенты арқылы ресми арналармен кеңестіктерге жеткізілді.
In 1942 and 1943 Cairncross worked at GC&CS, Bletchley Park in Hut 3, on Ultra ciphers. He had access to communications of the German military and intelligence services. Codenamed Liszt by the Russians because of his love of music, Cairncross had been instructed to get into Bletchley Park, known to the KGB as Kurort. From 1942, the Oberkommando der Wehrmacht (German Armed Forces High Command) communicated with Army group commanders in the field using a machine that the British codenamed Tunny. Cairncross smuggled Tunny decrypts due to be destroyed out of Hut 3 in his trousers, transferring them to his bag at the railway station before going to meet his NKVD contact in London, Anatoli Gorsky. The raw transcripts decrypted by Colossus were passed to intelligence officers at Bletchley Park, who created reports based on this material by disguising its origin as signals traffic. By providing verbatim transcripts, Cairncross showed the Soviets that the British were breaking German ciphers. Information based on decrypts was passed to the Soviets through official channels as from Agent "Boniface".
" Цитадель " операциясы
"Цитадель" операциясы – нацистік Германияның Курск шайқасына бастап кеткен шабуылына берген кодолық атауы. Курскіде жеңіліске ұшырағаннан кейін Вермахт Берлин алынғанға дейін үздіксіз кері шегінді.
Operation Citadel was the codename given by Nazi Germany to their offensive which led to the Battle of Kursk. After being defeated at Kursk, the Wehrmacht retreated steadily until Berlin was taken.
Шпион ретінде
1941-1945 жылдар аралығында Кэрнкросс Кеңес Одағына 5832 құжат тапсырды, делінген ресейлік архивтерде. 1944 жылы Кэрнкросс МИ-6-ға, сыртқы барлау қызметіне қосылды. V бөлімде, қарсы барлау бөлімінде, Кэрнкросс Ким Филбидің жетекшілігімен СС-тің жағдайы туралы мәліметтерді жасады. Кейін Кэрнкросс Филбидің ресейліктермен байланысы туралы білмегенін айтты. 1944 жылдың қазан айында ол сыртқы барлаудағы кеңес жетекшілеріне: «Достарымыздың менің көмегімді құнды деп тапқанына қуаныштымын және мен жеңіске үлес қосып, Кеңес жерін жаудан толықтай тазартуға көмектескенімді мақтан тұтамын» деп хат жазды. Лондондағы ресейлік МГБ (кейін КГБ) басшысы Юрий Модин Кэрнкростың Батыс Германиядағы НАТО-ға орналастырылатын ядролық қару туралы мәлімет бергенін мәлімдеді. Ол бұл хабарламаның күнін атап көрсетпеді. 1951 жылдың қыркүйегінде оны британдық қарсы барлау қызметі Маклинмен және Коммунистік партиямен байланысы туралы сұраққа тартты. Филби бұл туралы резидентураға хабарлаған. Бұл техникалық мәліметтерді қамтымаса да, Кеңес Одағына британдықтардың атом қаруын жасауды қарастырып жатқанына дәлел берді. Ол ешқашан сотталған жоқ, бұл кейіннен үкімет оның рөлін жасыру үшін сөз байласты деген айыптауларға әкелді. Кембридж бестігіндегі «бесінші адам» кім екені 1990 жылға дейін құпия сақталды, ол кезде КГБ-дан дезертир болған Олег Гордиевский Кэрнкростың осы рөлде екенін ресми түрде растады. Кэрнкросс қалған төртеуден тәуелсіз жұмыс істеді және олардың жоғары орта тапқа жататын әлеуметтік ортасы мен талғамдарынан өзгеше болды. Ол Кембриджде Энтони Блантты, Гай Берджесті әлеуметтік ортада (бірақ екеуін де ұнатпады), Сыртқы істер министрлігінің Дональд Маклинмен және МИ-6-ның Ким Филбимен таныс болса да, олардың да ресейліктерге құпия ақпараттарды жіберіп жатқанын білмегенін мәлімдеді. Кэрнкросс 1952 жылдың соңында мемлекеттік қызметтен кетіп, зейнетақысын жоғалтты. Бір жаңалықта айтылғандай, ол «оңшыл топтың» ақпараттан бас тартқан одақтасына көмектесіп жатыр деп сенді. «Ол Кембриджде басқалармен бірге болғаны жай ғана кездейсоқтық болды». Кэрнкросс француз авторларын зерттеуші болды және Жан Расин, Жан де Ла Фонтен және Пьер Корнель сияқты 17 ғасыр француз ақындары мен драматургтарының көптеген шығармаларын аударды, сондай-ақ өзінің үш кітабын жазды: «Мольер – буржуа және либертин», «Мольер туралы жаңа жарық» және «Көп әйел алу күнә болып саналғаннан кейін». Бұл мансабы MI5 тергеушісі Артур Мартиннің Кэрнкросс бойынша жүргізген тергеуінен кейін аяқталды. 1963 жылы Филби Мәскеуге қашқаннан кейін Мартин 1964 жылы төртінші және бесінші адамды табу үшін іс материалдарын қайта ашты. Огайо штатының Кливленд қаласында алынған жауап полицияның қадағалауымен алынбағандықтан сотта қолданылмайтын болар еді. МИ-5 экстрадиция туралы сұраныс жасағанына қарамастан, ФБР Кэрнкростың АҚШ қауіпсіздігіне қауіп төндірмейтінін және оны Ұлыбританияға депортациялауға негіз жоқ екенін мәлімдеді. МИ-5 Кэрнкростан өз еркімен Ұлыбританияға оралып, жауабын қайтадан беруге, бұл жолы ескертумен келісе алатынын сұрады. Ол бұдан бас тартты. 1967 жылы Кэрнкросс Римге көшіп, Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымында аудармашы болып жұмыс істеді, сондай-ақ Banca Nazionale del Lavoro (BNL), Banca d'Italia және IMI ғылыми-зерттеу кеңсесінде жұмыс істеді. Кэрнкростың үшінші жауабы бас бетке шықты. 1981 жылы премьер-министр Маргарет Тэтчер парламентке Кэрнкростың Кеңес Одағының агенты екенін және ол естеліктерін жазып жатқанда әйелімен Англияның батысында тұрғанын мәлімдеді. BBC хабарлағандай, «Джон Кэрнкросс өзінің «бесінші адам» болғанын да, мұндай адамның бар болғанын да жоққа шығарды. Сол кездегі сыншылар бұл кітапты оның атын ақтауға жасалған соңғы әрекет деп қарады, бірақ көбі оған сенбеді».
Between 1941 and 1945, Cairncross supplied the Soviets with 5,832 documents, according to Russian archives. In 1944, Cairncross joined MI6, the foreign intelligence service. In Section V, the counter intelligence section, Cairncross produced under the direction of Kim Philby an order of battle of the SS. Cairncross later suggested that he was unaware of Philby's connections with the Russians. In October 1944, he wrote to his Soviet leaders in foreign intelligence that "I am delighted that our friends found my help worthy of attention, and I am proud that I contributed something to the victory, which led to the almost complete cleansing of the Soviet land from the invaders". Yuri Modin, the Russian MGB (later KGB) Controller in London, claims that Cairncross gave him details of nuclear arms to be stationed with NATO in West Germany. He gives no date for this message. In September 1951, he was questioned by British counterintelligence about his relationship with Maclean and the Communist Party. Philby had also informed the residency of this. While this did not include technical data, it provided the Soviet Union evidence that the British were considering the production of atomic weapons. He was never prosecuted, which later led to charges that the government engaged in a conspiracy to cover up his role. The identity of the infamous 'fifth man' in the Cambridge Five remained a mystery outside intelligence circles until 1990, when KGB defector Oleg Gordievsky confirmed Cairncross publicly. Cairncross worked independently of the other four and did not share their upper middle class backgrounds or tastes. Although he knew Anthony Blunt at Cambridge, Guy Burgess socially (and had a dislike of both of them), Donald Maclean from the Foreign Office and Kim Philby from MI6, he claimed not to have been aware that they were also passing secrets to the Russians. Cairncross had resigned from the civil service in late 1952 and forfeited his pension. He believed that he had been doing a favour to an ally who was being refused information by a "right wing clique", according to one news item. "It was mere happenstance that he was at Cambridge with the others". Cairncross was an expert on French authors and translated the works of many 17th century French poets and dramatists such as Jean Racine, Jean de La Fontaine and Pierre Corneille, as well as writing three of his own books, Molière bourgeois et libertin, New Light on Molière and After Polygamy was Made a Sin. This career was ended following further investigation into Cairncross by MI5 investigative officer Arthur Martin. After Philby fled to Moscow in 1963, Martin reopened the files to hunt for the fourth and fifth men in 1964. The confession, conducted in Cleveland, Ohio, was not made under police caution and would therefore have been inadmissible in court. Despite MI5 enquiries regarding extradition, the FBI did not view Cairncross a danger to US security and had no grounds to deport him to Britain. MI5 asked Cairncross if he would be willing to voluntarily return to Britain to provide his confession again, this time under caution. He declined to do so. In 1967, Cairncross moved to Rome, where he worked for the United Nations Food and Agriculture Organization as a translator, also taking on work for the Research Office of Banca Nazionale del Lavoro (BNL), Banca d'Italia and IMI. Cairncross's third confession became front page news. In 1981, Prime Minister Margaret Thatcher informed parliament that Cairncross was a Soviet agent and was living with his wife in the west of England while he wrote his memoirs. According to the BBC, "John Cairncross denied both that he was the supposed 'fifth man' and that such a person had ever existed. Critics at the time viewed this book as a last attempt to clear his name, though few appear to have been convinced".
Мәдениетті бейнелеу
Кейрнкросс 2003 жылғы BBC телехикаясының үшінші бөлімінде, "Кембридж тыңшыларында" бейнеленген. Ол Қызыл Армияға Абвер (неміс барлау қызметі) және генерал Гелен басқаратын Шығыс майдан әскери барлауының терең енгенінен қорқып, Блетчли Парк деректерін ресейліктерге беруді жалғастыруға құлшынбайды. Драмада Энтони Блант оған қорқытып қысым көрсетеді. Кейрнкросс Мэризе және Жан-Франсуа Шарльдің франко-бельгиялық "Үнді армандары" комиксінде кейіпкер ретінде пайда болады. Фредерик Форсайттың "Алаяқ" романында ол Кембридж бестігінің біреуі ретінде суреттеледі. Кейрнкросс 2014 жылғы "Имитация ойыны" фильмінде Блетчли Парктегі криптограф рөлінде бейнеленген, оны Аллен Лич ойнады. Ол МИ6-ның Черчилль бермейтін ақпаратты кеңестіктерге жеткізу үшін пайдаланатын, жағдайынан бейхабар қос агент ретінде көрсетіледі; мұның тарихи негізі жоқ. Тарихшылар мен тыңшының өзінің өмірбаяндық еңбегі, Кейрнкросс жеке көзқарастарының ықпалымен кеңестіктерге тыңшылық жасағанын және МИ6 бұл туралы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан көп кейін ғана білгенін растайды.
Cairncross is depicted in part three of the 2003 BBC TV series Cambridge Spies, where he appears reluctant to continue passing Bletchley Park data to the Russians for fear that the Red Army was heavily penetrated by Abwehr (German intelligence) and by Eastern Front military intelligence under General Gehlen. Anthony Blunt is depicted in the drama as pressuring him with threats. Cairncross appears as a character in the Franco Belgian comic India Dreams by Maryse and Jean François Charles. He is depicted as the fifth of the Cambridge Five in Frederick Forsyth's The Deceiver. Cairncross appears as a cryptographer at Bletchley Park in the 2014 film The Imitation Game, played by Allen Leech. He is portrayed as an unwitting double agent being used as a back channel by MI6 to pass information to the Soviets that Churchill is too cautious to provide; no historical basis for this is provided. Historians, and the spy's own autobiography, have confirmed that Cairncross was spying for the Soviets because of his own views, and that this was not discovered by MI6 until long after the end of WWII.