Кіріспе

Ирандағы тұзды көл

Үрмия көлі – Ирандағы эндорхейлі тұзды көл. Көл Иранның Шығыс Әзірбайжан және Батыс Әзірбайжан провинцияларының арасында, Каспий теңізінің оңтүстік бөлігінің батысында орналасқан. Ең үлкен өлшемде болғанда, ол Таяу Шығыстағы ең ірі көл және Жердегі алтыншы тұзды көл болатын, оның бетінің ауданы шамамен , ұзындығы , ені және ең тереңдігі құрады.

2017 жылдың соңына қарай, көл Ирандағы жалпы құрғақшылық, сондай-ақ оған құятын жергілікті өзендердің бөгеттелуі және айналасындағы аумақтан жер асты суларының сорылуы салдарынан бұрынғы өлшемінің 10%-ына (1998 жылғы су көлемінің 1/60-ына) дейін азайды. Бұл құрғақшылық 2019 жылы тоқтады және көл жаңбырдың артуы мен Үрмия көлі зерттеу бағдарламасы аясында Заб өзенінен судың бағытталуының нәтижесінде қайта толуда. Үрмия көлі, шамамен 102 (бұрынғы) аралымен бірге, Иранның Қоршаған орта департаментімен ұлттық саябақ ретінде қорғалады.

Атаулар мен этимологиялар

Ричард Нельсон Фрай атаудың Урарттық тегі бар екенін ұсынды, ал Т. Берроу Урмия атауының шығуын индо-иран тілдеріндегі urmi – "толқын" және urmya – "толқынды, иілген" сөздерімен байланыстырды. Көбірек сенімді этимология – жақын орналасқан Урмия қаласының көне христиан халқының саны азайып бара жатқан неоарамдық ассириялық-халдей тілінен шыққан болуы мүмкін. Онда ur сөзі "қала" мағынасын білдірсе, mia сөзі "су" дегенді білдіреді. Бірге алғанда, "су қаласы" – Урмия қаласының мәні осы: атауын алған көлдің суларындағы қала. Атау, сондай-ақ, ассириялық арамей тіліндегі Ur (ܐܘܪ; Месопотамия аймасындағы қалалардың жиі кездесетін атауы, "қала" деген мағынада) және Mia сөздерінің үйлесімінен туындауы да мүмкін, яғни "Су қаласы", жақын жердегі қалаға сілтеме. Жергілікті жерде көл парсы тілінде Дарьяче-йе Орумийе (دریاچهٔ ارومیه), әзербайжан тілінде Урму гёлу (اۇرمۇ گؤلۆ) деп аталады. Армян тіліндегі дәстүрлі атауы – Капутан цов (Կապուտան ծով), сөзбе-сөз "көк теңіз". Шахи аралының тұрғындары көлді әзербайжан тілінде Дарья (دریا, "теңіз" деген мағынада) деп атайды. Көне парсы тіліндегі атауы Чихаст, яғни "жарқыраған", көл суындағы және жағалауындағы жарқыраған минералды бөлшектерге сілтеме. Гректер оны Спавта (Σπαῦτα) деп атаған, және бұл Птолемейдің Мартианэ лимне (Μαρτιανὴ λίμνη) көлімен бірдей болуы мүмкін.

Археология және тарих

Яник-Тепе – 1950-1960 жылдары К. А. Берни қазба жұмыстарын жүргізген Урмия көлінің шығыс жағалауындағы тарихи алдындағы кезеңге жататын ескерткіш. Бұл аймақ б.з.д. 6000 жылдан бері қоныстанған. Урмия көлінің оңтүстігінде қазба жұмыстары жүргізілген көптеген ескерткіштер бар. Олардың қатарына Дальма-Тепе, Тепе Хасанлу және Геой-Тепе кіреді. Хаджи-Фируз-Тепе осы ескерткіштердің ең ертесі болуы мүмкін. Се-Гирдан қорғандары Урмия көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан. Олардың кейбіреулерін 1968 және 1970 жылдары О. Мускарелла қазып шығарған. Қазіргі кезде олардың жасы 4-мыңжылдықтың екінші жартысына қайта есептелді, бірақ бастапқыда олар одан да ертерек деп есептелген. Урмия көлі туралы алғашқы деректердің бірі – б.з.д. 9 ғасырдағы Ассирия жазбаларында кездеседі. Сол жазбаларда, Шальманесер III (б.з.д. 858–824) билік еткен кезеңде, Урмия көлі аймағында екі атау айтылады: Парсуаш (яғни парсылар) және Матай (яғни митандықтар). Бұл атаулар жерлерге немесе тайпаларға қатысты ма, әлде олардың жеке есімдер мен «патшалардың» кейінгі тізімімен қатысы қандай болғаны толыққанды белгісіз. Бірақ Матайлар – мидиялықтар болған, ал тілдік тұрғыдан Парсуаш атауы ежелгі парсы сөзі pārsa-ға сәйкес келеді, бұл Ахеменидтердің этнолингвистикалық атауы. Соңғы бес жүз жыл ішінде Урмия көлінің маңында әзербайжандықтар, күрдтер, парсылар, ассириялықтар және армян халқы өмір сүрген.

Химия

Көл суының негізгі катиондарына Na+, K+, Ca2+, Li+ және Mg2+ жатады, ал Cl−, SO4, HCO3 – негізгі аниондар. Na+ және Cl− концентрациясы табиғи теңіз суының концентрациясынан шамамен төрт есе жоғары. Көл солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлінген, оларды 2008 жылы құрылысы аяқталған Урмия көлінің көпірі және оған ілеспе жасанды жол бөледі. Көпір бөгетте ғана саңылау қалдырады, екі бөлік арасындағы су алмасуды шектейді. Көл алабындағы құрғақшылық пен ауыл шаруашылығына су сұранысының артуына байланысты, көлдің тұздылығы соңғы жылдары 300 г/л-ден асып кетті, көл төселінің кең аумақтары құрғап қалды.

Қазіргі заманғы экология

2014 және 2016 жылдардағы Урмия көліндегі биологиялық әртүрліліктің соңғы тізімдеріне сәйкес, көлде 62 архебактерия және бактерия түрі, 42 микросаңырауқұлақ түрі, 20 фитопланктон түрі, 311 өсімдік түрі, 5 моллюска түрі, 226 құс түрі, 27 қосмекенді және жорғалаушылар түрі, сондай-ақ 24 сүтқоректілер түрі мекендейді (ауданда 47 палеонтологиялық қалдықтар тіркелген). Урмия көлі халықаралық деңгейде қорғалатын аумақ болып табылады және ЮНЕСКО-ның биосфералық қорығы мәртебесіне ие. Иранның Қоршаған орта департаменті көлінің басым бөлігін ұлттық парк деп жариялаған. Соңғы кездегі құрғақшылық көлге келіп толысатын су мөлшерін айтарлықтай азайтты. Бұл өз кезегінде көл суының тұздылығын жоғарылатып, мыңдаған көшпенді құстардың, оның ішінде фламинголардың өмір сүруіне қауіп тудырды. Тұздылықтың ең көп өскені Урмия көлі көпірінен солтүстікке қарайғы жарты бөлігінде байқалды. Судың жоғары тұздылығына байланысты көлде балыққа тіршілік беруге жағдай жоқ. Дегенмен, Урмия көлі Артемияның маңызды табиғи ортасы болып саналады, ол фламинго сияқты көшпенді құстарға тамақ ретінде қызмет етеді. 2013 жылдың басында Иранның Артемия ғылыми-зерттеу орталығының сол кездегі директоры Артемия урмиананың тұздылықтың күрт өсуі салдарынан жойылып кеткенін мәлімдеді. Алайда, бұл бағалауға қарсылық білдірілді және жақында осы түрдің тағы бір популяциясы Қырым түбегіндегі Кояшское тұзды көлінен табылды.

Суықтың төмендеуі және тұздылығының өсуі

Көл Батыс Әзірбайжан және Шығыс Әзірбайжан провинцияларының ең маңызды қалалары – Урмия мен Тәбриз арасындағы маңызды кедергі болып табылады. Көлдің үстінен автомобиль жолы салу жобасы 1970 жылдары басталды, бірақ 1979 жылғы Иран төңкерісінен кейін тоқтатылды, нәтижесінде көпірсіз бөлік қалды. Жоба 2000 жылдардың басында қайта жандандырылды және 2008 жылдың қарашасында қалған бөлік арқылы Урмия көлінің көпірін ашумен аяқталды. Жоғары тұздылық ортасы, коррозияға қарсы өңдеуге қарамастан, көпірдегі болатты қатты тоттатады. Сарапшылар жол мен көпірдің салынуы, сондай-ақ бірқатар экологиялық факторлар көлдің құрғауына және тұзды батпаққа айналуына әкеледі, бұл аймақтың климатына кері әсер етеді деп ескертеді. Урмия көлі ұзақ жылдар бойы тартылып келеді, жылдық булану деңгейі шамамен 2000 гектарды құрайды. Қазіргі уақытта осы тенденцияны кері қайтару шаралары қолға алынып жатыр, бірақ көл 60%-ға қысқарды және толығымен жойылуы мүмкін. 2012 жылдың 2 тамызында Иранның Қоршаған ортаны қорғау ұйымының басшысы Мұхаммед Жавад Мұхаммадизаде Арменияның Урмия көлінің су деңгейінің күрт төмендеуіне қарсы тұру үшін су беруге келіскенін мәлімдеді, сонымен қатар "ыстық ауа райы мен жауын-шашынның аздығы көлді ең төменгі деңгейге жеткізді" деді. Ол көлді қалпына келтіру жоспарларына Шығыс Әзірбайжан провинциясынан су беру кіретінін қосты. Бұрын Иран билігі Иран мен Әзірбайжанның шекарасында орналасқан Арас өзенінен су тасымалдау жоспарын жариялаған, бірақ Әзірбайжанның наразылығына байланысты 950 миллиард томандық жобадан бас тартылды. 2014 жылдың шілдесінде Иран президенті Хасан Рухани қалпына келтіру жоспарының бірінші жылына арналған 14 триллион риалдық (500 миллион доллардан астам) бағдарламаны мақұлдады. Ақша суды басқаруға, фермерлердің су пайдалануын азайтуға және қоршаған ортаны қалпына келтіруге жұмсалмақ. Бірнеше ай бұрын, 2014 жылдың наурызында Иранның Қоршаған орта министрлігі мен БҰҰ Даму бағдарламасы (UNDP) көлді және жақын маңдағы ылғалды жерді сақтау жоспарын жасады. 2016 жылдан бастап БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (FAO) және Урмия көлін қалпына келтіру бағдарламасы (ULRP) Жапония үкіметі қаржылаған "Урмия көлінің алабындағы тұрақты су ресурстарын басқарудың интеграцияланған бағдарламасы" жобасына қол қойды, бұл ULRP-тің Урмия көлін қалпына келтіру мақсатына қолдау көрсетуге бағытталған. Жоба бірнеше маңызды өзара байланысты салаларды қамтитын көп салалы құрылымды ұсынады және бес нәтижеге қол жеткізуді көздейді: 1. Бүкіл Урмия көлінің бассейні үшін жетілдірілген су есебі жүйесі; 2. Бассейн үшін тәуекелді/әлсіздікті бағалау және дайындық шараларына негізделген құрғақшылықты басқару жүйесі; 3. Су тұтынуды едәуір азайтуға мүмкіндік беретін, сонымен бірге зардап шеккен қауымдастықтардың табысын және тұрмысын сақтайтын көлдің жоғары ағысындағы қазіргі ауыл шаруашылығы қызметіне тиімді және тұрақты баламаларды ұсынатын әлеуметтік-экономикалық тіршілік ету бағдарламасы; 4. Су айдынын кешенді басқару бағдарламасы; әртүрлі деңгейдегі қатысушы тараптардың әлеуетін арттыру бағдарламасы. Пирэншахр ауданындағы Сильвех бөгетінің құрылысы 2015 жылы аяқталуы тиіс. Ол Лавин өзенінен Кіші Заб алабындағы суды жыл сайын каналдар мен туннельдер арқылы Урмия көлінің алабына тасымалдайтын болады. 2015 жылы президент Хасан Рухани кабинеті суару жүйесін жақсарту және шөлдеумен күресу шаралары үшін 660 миллион доллар бекітті.

Экологиялық наразылық

Үрмия көлінің толығымен құрғап қалу мүмкіндігі Иран мен шетелде аймақтық және ұлттық үкіметтерге бағытталған наразылықтарға әкеп соқты. 2011 жылдың тамыз айының соңында Иран Парламенті Арас өзенінен су арнасын көлге жеткізіп, су деңгейін көтеруге қаржы бөлмеуге дауыс бергеннен кейін наразылықтар күшейді. Парламент оның орнына Үрмия көлі маңында тұратын адамдарды көшіруді ұсынды. 2011 жылдың 27 тамызы мен 3 қыркүйегінде Тәбриз және Үрмия қалаларының көшелерінде тағы да демонстрациялар өтті. Осы оқиғалардан түсірілген видеода тәртіп сақшылары мотоциклдердегі полицияның бейбіт наразыларға шабуыл жасағаны көрінді. Батыс Әзірбайжан облысының әкімі мәлімдемесіне сәйкес, Үрмияда көлді қолдаған кем дегенде 60 адам, ал Тәбризде ондаған адам ұсталды, себебі олар демонстрация ұйымдастыруға рұқсат алуға өтініш бермеген. Ирандық фотожурналист Солмаз Дарьяни көлдегі климаттың өзгеруінің әсері туралы кеңінен жариялады.

Аралдар

Үрмия көлі шамамен 102 аралдан тұрған. Шахи аралы тарихи тұрғыдан көлдің ең ірісі болған. Бірақ көлдің су деңгейі төмендеген кезде ол шығыс жағалаумен жалғасып, құрлыққа айналды. Шахи аралы – Хулагу ханның (Шыңғыс ханның немерелерінің бірі) және Хулагудың ұлы Абақаның жерленген орны. Екі хан да аралдың жағалауындағы 1000 фут (305 метр) биіктіктегі жартас үстіндегі қамалға қойылған.

Бассейндік өзендер

Үрмия көлі 13 тұрақты өзен және көптеген кішкентай бұлақтармен, сондай-ақ тікелей көлге жауатын жаңбырмен суға толады. Елдегі ұлттық экологиялық мәселеге шешімдерді зерттеу және іске асырудың түрлі кезеңдеріндегі академиялық қауымдастықтың ынтымақтастығынан алынған тәжірибелер мен сабақтарды жазбаға түсіру.