Кіріспе
Жаңа Зеландияның теміржол желісі төрт негізгі бағыттан, алты қосалқы бағыттан және дерлік барлық өңірлерде көптеген қысқа тармақтардан тұрады. Ол Нельсон, Таупо, Куинстаун, Вакатане және (2012 жылдан бері) Гисборн қалаларын қоспағанда, барлық ірі қалалық орталықтарды байланыстырады. Желіге KiwiRail компаниясы иелік етеді және басқарады. Желінің құрылысы 1863 жылдан басталып, көбінесе мемлекеттік органдар, бастапқыда провинциялық үкіметтер, кейіннен орталық үкімет (әдетте, Қоғамдық жұмыстар департаменті) арқылы, Жаңа Зеландия теміржол департаменті (NZR немесе NZGR) басшылығымен жүргізілді. 1981 жылы NZR Жаңа Зеландия теміржолдары корпорациясы болып корпорацияланды, ал 1991 жылы Жаңа Зеландия теміржолы корпорациядан бөлінді. Жаңа Зеландия теміржолы 1993 жылы жекешелендірілді (кейін Транц Рейл деп аталды), ал Жаңа Зеландия теміржолдары корпорациясы теміржол құрылысына алынған жерлерге байланысты Ваитанги шартының талаптарына сәйкес жерді сақтап қалды. 2003 жылы үкімет желіні қайта ұлттықтандырды. KiwiRail барлық жүк бағыттарын және екі аралдағы белгілі бір бағыттарда туристерге арналған шағын көлемде жолаушылар тасымалын жүзеге асырады; Оклендте Auckland Transport "AT Metro" қала маңы жолаушылар пойыздарын, ал Веллингтон аймағында Transdev Metlink жолаушылар пойыздарын басқарады; Данидинде Dunedin Railways (бұрынғы Taieri Gorge Railway) туристік жолаушылар пойыздарын іске қосады.
The railway network in New Zealand consists of four main lines, six secondary lines and numerous short branch lines in almost every region. It links all major urban centres except Nelson, Taupō, Queenstown, Whakatane and (since 2012) Gisborne. The network is owned and managed by KiwiRail. The network was constructed starting in 1863, mostly by government bodies, initially provincial governments and later the central government (usually by the Public Works Department) under the New Zealand Railways Department (NZR or NZGR). In 1981 NZR was corporatised as the New Zealand Railways Corporation, and in 1991 New Zealand Rail Limited was split from the corporation. New Zealand Rail was privatised in 1993 (and later renamed Tranz Rail), with the New Zealand Railways Corporation retaining the land (due to Treaty of Waitangi claims on land taken for railway construction). In 2003 the government renationalised the network. KiwiRail operates all freight lines and a small number of passenger services primarily for tourists on certain routes in both islands; Auckland One Rail operates Auckland Transport "AT Metro" suburban passenger trains in Auckland and Transdev operates Metlink passenger trains in the Wellington region; Dunedin Railways (formerly Taieri Gorge Railway) operates tourist passenger trains in Dunedin.
Екінші реттік негізгі желілер
Аты Маршрут Ұзындығы Мартон Жаңа Плимут желісі Мартон – Ухангуи – Хавера – Стратфорд – Жаңа Плимут тек жүк тасымалы Солтүстік Окленд желісі Вестфилд түйіспесі – Ньюмаркет – Суонсон – Уайтакер – Хеленсвилл – Уэллсфорд – Уангарей – Отира жүк және жолаушылар Суонсонның оңтүстігінде, Суонсоннан Отираға дейін тек жүк Палмерстон Солтүстік – Гисборн желісі Палмерстон Солтүстік – Вудвилл – Уайпокурау – Хастингс – Напиер – Муривай – Гисборн жүк және жолаушылар (шартер/круиз). Тоқтатылған: Напиерден Муривайға дейін 2012 ж. Ашық: Муривай – Гисборн, 2013 жылдың маусымынан бастап Гисборн Vintage Railway жалға алған Stillwater – Ngakawau желісі Stillwater – Рифтон – Вестпорт – Ngakawau тек жүк тасымалы Stratford – Okahukura желісі Стратфорд – Ухангамомона – Okahukura жолаушы: 2012 жылдың маусымында жеке операторға жалға берілген. Wairarapa желісі Веллингтон – Жоғарғы Хатт – Мастертон – Вудвилл жүк және жолаушылар Веллингтоннан Мастертонға дейін, Мастертоннан Вудвиллге дейін тек жүк.
Уайкато / Коромандл
Атауы Маршрут Пайдалануы Шығыс жағалауы Негізгі магистраль Бастапқы бөлімдер Паэроадан Фрэнктон – Морринсвилл – Паэроа – Вайхи – Тауранга – Тāнеатуа Жабық Паэроадан Апатаға дейін, 1978 жылдың қыркүйегі. 1980 жылы 8 қарашада Голдфилдс темір жолы Вайкинодан Вайхиге қайта ашты. Хоукенс-Джонкшен-Тāнеатуа жолы Тāнеатуа тармағына айналды. Кембридж тармағы Руакура – Хаутапу – Кембридж Жүк тасымалы ғана. Жабылды, Хаутапу – Кембридж 1999 жылы. Глен Афтон тармағы Жабылды, ішінара Буш трамвай клубының Пукемиро желісі ретінде сақталды. Қалғаны Ротоваро тармағына айналды. Кимиа тармағы Көмір ғана. 2015 жылы жабылды. Ротоваро тармағы Көмір ғана. Темза тармағы / Вайтоа тармағы Морринсвилл – Вайтоа – Паэроа – Темза Морринсвиллден Паэроаға дейін Шығыс жағалауының негізгі магистралінің бөлігі, 1928-1978 жылдар. Жүк тасымалы ғана. 1991 жылы Вайтоа – Темза аралығы жабылды. Морринсвиллден Вайтоаға дейін консервацияланды, 2004 жылы Вайтоа тармағы ретінде қайта ашылды. Wilton Collieries LineNgāruawāhia Жабылды, 1958 жыл (Желі NZ Mines Dept иелігінде болған, 1940 жылдан кейін NZR басқарды).
Гисборн Хоукс Бэй
Атауы Маршруты Пайдалануы Нейпир Порт тармағы/Ахурири тармағы Жүк тасымалы ғана Моутохара тармағы Гисборн – Макарака – Моутохара Жүк тасымалы ғана. 1959 жылы Макарака – Моутохара жабылды, 2012 жылы Макарака – Гисборн тоқтатылды. Нгатапа тармағы Гисборн – Нгатапа 1931 жылы жабылды.
Таранаки
Атауы Маршруты Пайдалану Кастлклиф тармағы Уангануи – Кастлклиф Тек жүк тасымалы. Опунаке тармағы/Капуни тармағы Элтам – Капуни – Опунаке Тек жүк тасымалы. Жабылды Капуни – Опунаке Маунт-Эгмонт тармағы Жабылды Уайтара тармағы Леппертон – Уайтара Жабылды 1999 жылы. Жеке операторға жалға берілді. Уайтара теміржол сақтау қоғамы Уангануи тармағы Арамохо – Уангануи Тек жүк тасымалы.
Веллингтон
Атауы Маршруты Пайдалануы Грейсфилд тармағы Вобёрн – Хатт шеберханалары – Грейсфилд тек жүк тасымалы. Хатт шеберханалары – Грейсфилд 2002 жылы тоқтатылды. Джонсонвилл желісі Веллингтон – Джонсонвилл жолаушыларға арналған. Бұрынғы Солтүстік арал магистральдық желісі Мелинг тармағы Петон – Мелинг тек жолаушылар үшін. Бұрынғы Вайрарапа желісі Те Аро филиалы Ламбтон – Те Аро 1917 жылы жабылды.
Нельсон
Атауы Маршруты Пайдалануы Нельсон бөлімі Нельсон – Каватири Оңтүстік арал желісінен бөлініп қалған. 1955 жылы жабылды.
Батыс жағалау
Атауы Маршрут Пайдалануы Блэкбол тармағы Жабылды 1966 Кейп Фолвинд темір жолы Вестпорт, Жаңа Зеландия – Кейп Фолвинд Жабылды 1930 Коннс Крик тармағы Уаймангароа – Деннистон, Жаңа Зеландия Жабылды 1967 Хокитика тармағы/Росс тармағы Грейммут – Хокитика – Росс Тек жүк тасымалы. Хокитика – Росс 1980 жылы жабылды. Нгакауау тармағы/Седдонвилл тармағы Вестпорт – Нгакауау – Седдонвилл – Мокихинуи кеніші Тек жүк тасымалы. Седдонвилл – Мокихинуи кеніші 1974 жылы, Нгакауау – Седдонвилл 1981 жылы жабылды. Рапахое тармағы Грейммут – Рапахое Тек жүк тасымалы. Ревануи тармағы Грейммут – Ревануи 1985 жылы жабылды.
Кентербери
Атауы Маршрут Пайдалануы Эйретон бөлімшесі Каяпои – Ветрал – Хоррелвилл – Беннеттс бұрылысы Жабылды. Хоррелвилл – Беннеттс бұрылысы 1931, Ветрал – Хоррелвилл 1954, Каяпои – Ветрал 1965. Фэрли бөлімшесі Уошдайк – Эверсли Жабылды 1968. Плезант Пойнт бөлімі Плезант Пойнт мұражайы және темір жолымен пайдаланылады. Фэрли рельс жолы ұсынылған. Ферримид филиалы Крайстчерч – Ферримид Жабылды 1868. Қазір Ферримид темір жолы. Хорнби өндірістік желісі / Саутбридж бөлімшесі Хорнби – Пребблтон – Линкольн – Саутбридж Тек жүк тасымалы. Жабылды. Линкольн – Саутбридж 1962, Пребблтон – Линкольн 1967, 2012 жылы тоқтатылды. Литтл Ривер бөлімшесі Линкольн – Литтл Ривер Жабылды 1962. Қазір Литтл Ривер рельс жолы. Медвен бөлімшесі Ракая – Медвен Жабылды 1976. Маунт Сомерс бөлімшесі / Спрингберн бөлімшесі Тинвальд – Маунт Сомерс – Спрингберн Жабылды. Маунт Сомерс – Спрингберн 1957, Тинвальд – Маунт Сомерс 1968. Тинвальд – Фрейзерс жолы бөлімі Plains Vintage Railway (Плейнс Винтажный Темір жолы) мен пайдаланылады. Оксфорд бөлімшесі Рангиора – Оксфорд – Шеффилд Жабылды. Оксфорд – Шеффилд 1930, Рангиора – Оксфорд 1959. Вайу бөлімшесі Вайпара – Вайуа Жабылды 1978. Вайпара – Вайкари бөлімі Weka Pass Railway (Векка Темір жолы) қызметінде. Ваймайт бөлімшесі / Ваймайт шатқалы бөлімшесі Студхолм – Ваймайт – Вайхао Даунс Жабылды. Ваймайт – Вайхао Даунс 1953, Студхолм – Ваймайт 1966. Уайтклифс бөлімшесі Дарфилд – Уайтклифс Жабылды 1962.
Отаго
Атауы Маршрут Пайдалануы Catlins өзенінің тармағы Балклута – Финеганд – Тахакопа Жүк тасымалы ғана, 1971 жылы Финегандтан кейін жабылды Дунбек және Макарео тармақтары Палмерстон – Инч аңғары – Дунбек/Макарео 1968 жылы Инч аңғары – Дунбек жабылды, 1989 жылы Палмерстон – Макарео жабылды Фернхилл тармағы Эбботсфорд – Фернхилл 2003 жылы жабылды Кингстон тармағы Кингстон – Фэрлайт Жолаушылар ғана – Kingston Flyer Ltd. Kurow тармағы/Hakataramea тармағы Пукери – Kurow – Hakataramea 1930 жылы Kurow – Hakataramea жабылды, 1983 жылы Пукери – Kurow жабылды Moeraki тармағы Hillgrove – Moeraki 1879 жылы жабылды Ngapara және Tokarahi тармақтары Waiareka айрылысы – Windsor айрылысы – Ngapara/Tokarahi 1930 жылы Windsor айрылысы – Tokarahi жабылды, 1959 жылы Taylor's Siding – Ngapara жабылды, 1997 жылы Waiareka айрылысы – Taylor's Siding жабылды Ocean Beach темір жолы Dunedin – Forbury Park 1942 жылы газ өндіру станциясынан және Андерсонс Бэй Rd қоймасынан кейін жабылды. 1990 жылы Strathallan Road деңгейлі өткелге дейін жабылды. Бір рельс DCC трамвайларымен бөлісілді және 1908 жылы Royal Crescent бойымен электрленді. Otago Central темір жолы Wingatui – Middlemarch – Clyde – Cromwell Taieri-ден кейін жолаушылар ғана. 1980 жылы Clyde – Cromwell жабылды, 1990 жылы Middlemarch – Clyde жабылды Taieri – Middlemarch Dunedin Railways басқаруымен, Middlemarch – Clyde қазір Otago Central Rail Trail Outram тармағы Mosgiel – Outram 1953 жылы Woollen Mills жеке тұйықтарынан кейін жабылды, қалғаны 1990 жылы жабылды Port Chalmers тармағы Sawyers Bay – Port Chalmers Жүк тасымалы ғана Roxburgh тармағы Milton – Lawrence – Roxburgh 1968 жылы жабылды Shag Point тармағы Shag Point – Shag Point көмір кені 1934 жылы жабылды Tapanui тармағы Waipahi – Tapanui – Heriot – Edievale 1968 жылы Heriot – Edievale жабылды, 1978 жылы Waipahi – Heriot жабылды Walton Park тармағы Burnside – Walton Park 1957 жылы жабылды
Оңтүстік аймақ
Атауы Маршрут Пайдалануы Балфур тармағы / Уаймеа жазықтығы темір жолы Гор – Балфур – Лумсден Жабық Гор – Балфур 1971, Лумсден – Балфур 1978 Блюф тармағы Инверкаргилл – Блюф Стандартты калибр 1435 мм, 1866-1875 жж. Жүк тасымалы ғана Браун тармағы / Хеджхоуп тармағы Винтон – Браун – Хеджхоуп Жабық Браун – Хеджхоуп 1953, Винтон – Браун 1968 Кингстон тармағы Инверкаргилл – Макарева – Фэрлайт – Кингстон Толығымен жабылды 1982 ж., бірақ: Кингстон – Фэрлайт (Отаго) Kingston Flyer Ltd компаниясымен пайдаланылады, Инверкаргилл – Макарева Wairio тармағының бөлігі Мокомоко порты тармағы Аваруа – Мокомоко порты Жабылды 1875 ж., 1866 жылдан бастап стандартты калибр 1435 мм, Блюф тармағымен байланысты Моссберн тармағы Лумсден – Моссберн Жабылды 1982 ж. Ривертон тармағы / Туатапере тармағы / Орауия тармағы Макарева – Торнбери – Ривертон – Туатапере – Орауия Жабылды Туатапере – Орауия 1970, Ривертон – Туатапере 1976, Торнбери – Ривертон 1978 Макарева – Торнбери Wairio тармағының бөлігі Токануи (немесе Сиуард Буш) тармағы Инверкаргилл – Токануи Жабылды 1966 ж. Уайкая тармағы Риверсдейл – Уайкая Жабылды 1959 ж. Уайкака тармағы Макнаб – Уайкака Жабылды 1962 ж. Уайрио тармағы / Охай индустриалдық желісі Инверкаргилл – Макарева – Торнбери – Уайрио – Найткэпс – Охай Жүк тасымалы ғана, Найткэпстен әрі консервацияланды Wyndham тармағы Эдендейл – Wyndham – Glenham Жабылды Wyndham – Glenham 1930, Edendale – Wyndham 1962
Нельсон Бленхайм болжамды темір жолы
Нельсон-Бленхаймдік номиналды темір жолы 1957 жылдың қараша айында құрылды. Бұл, 1955 жылы Нельсон бөлігінің жабылуынан туған саяси наразылықты басуға көмектесу үшін жасалған. Нельсон мен Бленхайм арасындағы жол заң бойынша Оңтүстік аралдағы теміржол станциялары мен Нельсон немесе номиналды темір жолындағы басқа да жерлер арасындағы жолаушылар мен жүк тасымалы тарифтерін есептеу мақсатында NZR темір жолы деп есептелді. Жолаушылар мен жүк автомобильдермен тасымалданды, ал автомобиль тасымалдаушысының бағасы мен теміржол бағасы арасындағы айырмашылық мемлекеттік субсидиямен өтелді. Теміржол бағасы автомобиль бағасынан әлдеқайда арзан болғандықтан, бұл жүйе пайдаланушыларға айтарлықтай пайда әкелді, бірақ үкіметке елеулі шығындар тудырды. Бұл жүйе 22 жылға созылды және 1977 жылдың қазан айында тоқтатылды.
Көше трамвайлары
Негізгі көшелік трамвай желілері Окленд, Веллингтон, Крайстчерч және Дунедин қалаларында салынды, ал Гисборн, Нейпир, Нью-Плимут, Вангунуи, Нельсон және Инверкаргилде шағын жүйелер болды. Жылқы, бу немесе электр қуатымен жұмыс істеген олар, көбінесе 1950 жылдарға дейін қызмет етті, содан кейін жақсартылған автобустардың пайда болуына байланысты көптеген жолдар алынып тасталды. Туристік мақсатта нөлден салынған қалалық трамвай жүйелері соңғы кезде Крайстчерчте (1995), Оклендте (2011) және Вангунуиде (2013) қайта іске қосылды. Жаңа Зеландиядағы трамвайлар туралы көріңіз.
Мұралық және жеке темір жолдар
Көптеген қоғамдар жұмыс істейтін мұралық темір жолдар мен мұражайларды пайдаланады. Олардың көпшілігі дерлік толығымен немесе толығымен еріктілердің еңбегімен басқарылады, бірақ коммерциялық түрде жұмыс істейтін, жеке меншік трастына тиесілі Dunedin Railways (Дунединде) жалақы алатын қызметкерлерді жұмысқа алады.