Кіріспе
Сергей Тимофеевич Аксаков (1791-1859) - 19 ғасырдағы орыс жазушысы. Ол отбасылық өмір туралы жартылай автобиографиялық әңгімелерімен, сондай-ақ аңшылық және балық аулау туралы кітаптарымен танымал. Меркурий планетасындағы бір кратер оның құрметіне аталған.
Sergey Timofeyevich Aksakov (Серге́й Тимофе́евич Акса́ков, ) (October 1 1791 [O. S. September 20 1791]—May 12 1859 [O. S. April 30 1859]) was a 19th century Russian literary figure remembered for his semi autobiographical tales of family life, as well as his books on hunting and fishing. A crater on the planet Mercury has been named in his honor.
Ерте өмір
Орыс шежіресінің "Кемелі кітабына" сәйкес, Аксаковтар өз еркек сыртынан 1027 жылы Новгородқа қоныстанған Хаконның туысы Варягтың Шимонынан бастайды. Олардың алғашқы құжатталған атасы XV ғасырда өмір сүрген Иван Федорович Велиаминов, Оксак лақап атымен белгілі болған. Оның отбасылық гербі Польшаның Прияцель гербіне (сонымен қатар Ақсак деп те аталады) негізделген, ол Польшада татар тегінен шыққан деп есептеледі (түркі тілдерінде «оксак» сөзі «жалаң» дегенді білдіреді). Бұл фактілер кейбір зерттеушілерді Аксаковтар отбасының поляк ақсүйектерімен байланысы болмаса да, татарлардан тараған деген тұжырымға әкелді. Сергей Уфада дүниеге келіп, Орынбор губерниясындағы Ново-Аксаковкадағы отбасылық мүлікте өсті, онда ол табиғатқа өмір бойы сүйіспеншілік сезімін дамытты. Ол сондай-ақ анасының арқасында ерте жасынан әдебиетпен танысты, әсіресе Михаил Херасковтың «Россиядасы» мен Александр Сумароковтың трагедияларын ұнатып өсті. Ол Казан гимназиясында, содан кейін 1805 жылы (оның құрылғаннан кейінгі алғашқы жылы) Казан университетінде білім алды, бірақ өзінің университет біліміне жеткілікті дайын болмағанын айтты (сондай-ақ, шетелден келген кейбір профессорлар шетел тілдерінде оқытты). Ол сонымен қатар театрға деген қызығушылығымен де алаңдады.
Мансап
1807 жылы университетті тастап, келесі жылы Санкт-Петербургке барып, мемлекеттік қызметке кірісті, бірақ ол да оған жеткілікті дайын болмады. Ол қайта-қайта театрға барып, консервативті адмирал Шишковпен танысқаны оның классикалық орыс әдебиетін ұнатуына және «Орыс сөзін жақтаушылар» тобымен таныстыруына себеп болды. 1811 жылы мемлекеттік қызметтен кетіп, Мәскеуге көшіп барды, онда ол әдеби және театрлық өмірде әуесқой ретінде белсенділік танытып, 1812 жылы алғашқы өлеңін анонимді түрде жариялады. Аксаков ополчениеге қатысып, 1812 жылғы жорыққа ілесіп қайтты; содан кейін Орынбор губерниясындағы Аксаково мүлігіндегі шаруа тіршілігіне бейімделді, онда 1816 жылдан 1826 жылға дейін тұрды, кейін көбінесе Мәскеуде болды. 1816 жылы Ольга Семеновна Заплатинаға үйленді, олардың алты ұлы мен сегіз қызы болды. Оның үлкен қызы Вера Аксакова, 1819 жылы дүниеге келген, ол да белгілі жазушы атанды. 1820-жылдардың басында аудармалар, рецензиялар мен мақалалар жариялай бастады, бірақ оның маңызды еңбектері кейін пайда болды. 1827 жылы Мәскеу цензура комитетіне тағайындалды, бірақ 1832 жылы мас полицейлер туралы «зияратсыз» памфлет жариялауға рұқсат бергені үшін қызметтен босатылды; 1833 жылы Ұлы князь Константин атындағы геодезия мектебінің инспекторы, ал 1835 жылы Константин геодезия институтының (Константиновский межевой институты) алғашқы директоры болды. 1838 жылы мемлекеттік қызметтен зейнетке шықты. 1832 жылы Николай Гогольмен кездесіп, «Пушкин немесе басқа ешкімде көре алмаған нәрсені – таза орыс гениын таныды». Аксаковтың үйі, Мәскеу қоғамындағы таза орысшылдықтың бекінісі, Гоголь культінің ғибадатханасына айналды, ал Аксаков оның бас жұмасы болды. Гоголь Аксаковқа классикалық формаларға сыймай, өмірге тікелей негізделген әдебиет жасау мүмкіндігін көрсетті. 1834 жылы Аксаков өзінің алғашқы реалистік әңгімесі «Ақбұранды» жариялады. 1840 жылдардың басында Гогольдің ынталандыруымен оны әйгілі ететін «Отбасылық хроника» кітабын жаза бастады. Осы еңбекпен айналысып жүргенде, жастығынан сүйіп келген екі қызығушылығы туралы кітаптар шығарды: «Балық аулау туралы жазбалар» (1847) және «Орынбор облысындағы аңшының жазбалары» (1852). Олардың «орыс әдебиетінде сирек кездесетін» «таза стилі мен нақты мазмұны» замандастарынан жоғары бағаланды; Иван Тургенев оларды құлшыныспен қарсы алды, ал Гоголь Аксаковқа «Сіздің құстарыңыз бен балықтарыңыз менің адамдарым мен әйелдерімнен де тірі» деп жазды.
Кейінгі өмірі
1843 жылы Аксаков Мәскеудің жанындағы Абрамцево ауылына қоныс аударды, онда Гоголь, Тургенев және Толстой сияқты жазушыларды күтіп қабылдады, сонымен қатар оның славянофил ұлдары Константин мен Иван да осы жерге жиі келіп тұратын. 1850-ші жылдардың соңында ол ең мәшһүр туындыларын жариялады: «Отбасылық хроника» (Семейная хроника, 1856; «Орыс джентльмені» деп аударылған) және «Багров немересінің балалық шағы» (Detskie gody Bagrova vnuka, 1858, «Балалық шақ жылдары» деп аударылған). Орыс патриархалдық отбасында өткен балалық шағы туралы естеліктері «Аксаковты көрнекті әдебиет шебері ретінде таныстырды». Аксаковтың жартылай автобиографиялық повестері орыс ақсүйектерінің күнделікті өмірін егжей-тегжейлі және ұқыпты сипаттауымен теңдессіз. Аксаковтың басқа да еңбектері: «Гогольмен танысуымның тарихы» (История моего знакомства с Гоголем, 1890 жылы жарық көрген, 1830 және 1840 жылдары жазылған); «Естеліктер» (Воспоминания, 1856, «Орыс мектеп оқушысы» деп аударылған) және «Көбелектерді жинау» (Собирание бабочек, 1858). Оның «Қызыл гүл» ертегісі 1952 жылы Кеңес Одағында анимациялық фильмге бейімделді.
Отбасы
Ақсаков генерал-майор Семен Григорьевич Заплатиннің және тұтқын түрік әйелінің қызы Ольга Семеновна Заплатинаға үйленді. Олардың төрт ұлы (Константин, Григорий, Иван және Михаил) мен жеті қызы (Вера, Ольга, Надежда, Анна, Любовь, Мария және София) болды.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
"Орыс мектеп оқушысы", Э. Арнольд, Лондон, 1917, Д. Дафф аударған. Archive.org-тан алынған.
"Орыс джентльмені", Э. Арнольд, Лондон, 1917, Д. Дафф аударған. Archive.org-тан алынған.
"Отбасылық шежіре", E. P. Dutton & Co., Нью-Йорк, 1961, М. С. Беверли аударған.
Балық аулау туралы жазбалар, Солтүстік-Батыс университетінің баспасы, Эванстон, 1997, Томас П. Ходж аударған.
Провинциялық қаз аулаушының жазбалары, Солтүстік-Батыс университетінің баспасы, Эванстон, 1998, Кевин Уиндл аударған.
A Russian Gentleman, E. Arnold, London, 1917, tr. by J. D. Duff. from Archive. org
The Family Chronicle, E. P. Dutton & Co., New York, 1961, tr. by M. C. Beverley. Notes on Fishing, Northwestern University Press, Evanston, 1997, tr. by Thomas P. Hodge. Notes of a Provincial Wildfowler, Northwestern University Press, Evanston, 1998, tr. by Kevin Windle.