Кіріспе

Науқаста психологиялық реакция тудыратын зиянсыз зат.

Ноцебо әсері, науқастың емдеуге қатысты жағымсыз күтілімдері емдеудің әдеттегіден гөрі нашар әсер етуіне себеп болғанда пайда болады. Мысалы, егер науқас дәрінің қосымша әсерін күтсе, ол әсерді тіпті "дәрі" инертті зат болғанына қарамастан сезінуі мүмкін. Плацебо әсері – бұл оң күтілімдер нәтижені жақсартқанда болатын құбылыс. Ноцебо әсері сондай-ақ, адам зиянды затқа, мысалы, ЭМ сәулелену сияқты денсаулыққа зиянды деп санайтын физикалық құбылысқа ұшырады деген жаңылыс сенімнен туындаған ауруға шалдыққанда да кездеседі. Плацебо және ноцебо әсерлері психогендік деп саналады, бірақ олар денеде байқалатын өзгерістерді тудыруы мүмкін. Ноцебо әсеріне қатысты 31 зерттеуді қарастырған бір мақалада ноцебо әсері ретінде көрінетін көптеген симптомдар тізілген, олардың ішінде: жүрек айну, асқазан ауыруы, қышу, ісіну, депрессия, ұйқы бұзылысы, тәбет жоғалуы, жыныстық дисфункция және қаназдық қысымның күрт төмендеуі.

Этимологиясы мен қолданылуы

Ноцебо (лат. *nocebo* – «мен зиян келтіремін», *nocere* – «зиян келтіру») термині 1961 жылы Уолтер Кеннеди плацебоға (лат. *placebo* – «мен ұнатуға тырысамын», *placere* – «ұнату») қарсы тұратын нәрсені білдіру үшін қолданылған, бұл пайдалы, денсаулыққа жақсы, жағымды немесе қалаулы әсер ететін зат. Кеннеди ноцебо терминін қатаң түрде емделушіге байланысты жауапты білдіретінін, емдік зат емес, пациентке тән қасиет екенін атап өтті. Яғни, Кеннеди бұл терминді кининнің әсерінен туындаған құлақтағы шуыл сияқты фармакологиялық түрде шақырылған жағымсыз әсерлерге қолданудан бас тартты. Бұл пациенттің психологиялық жауабы физиологиялық әсерлерді қамтымайды дегенді білдірмейді. Мысалы, ауырсынуды күту қорқынышқа әкелуі мүмкін, бұл өз кезегінде холецистокининнің бөлінуіне себеп болып, ауырсынудың таралуын жеңілдетеді.

Жауап

Ең тар мағынада, ноцебо реакциясы дәрілік сынаққа қатысушының симптомдары плацебо деп аталатын инертті, жалған немесе симуляторлық емнің қолданылуымен нашарлаған кезде пайда болады. Қазіргі фармакологиялық білім мен себеп-салдар туралы түсінікке сәйкес, плацебода қатысушының симптомдарын нашарлатуға мүмкіндік беретін ешқандай химиялық зат (немесе басқа да агент) жоқ. Осылайша, кез келген нашарлау субъективті факторларға байланысты болуы керек. Жағымсыз күтулер анестезиялық препараттардың құдаландырушы әсерін де жоюы мүмкін. Плацебо әсеріне ұшыраған қатысушының симптомдарының нашарлауы немесе пайдалы әсерлердің төмендеуі – плацебоға ұшырауының тікелей салдары, бірақ бұл симптомдар плацебоның химиялық әсерінен туындамайды. Бұл симптомдардың пайда болуы «қатысушының ішкі» қызметтерінің күрделі жиынтығын қамтиды, сондықтан біз симуляторға бағытталған «ноцебо әсерлері» туралы емес, тек қатысушыға бағытталған «ноцебо жауаптары» туралы ғана айта аламыз. Кейбір зерттеушілер ноцебо жауаптарын (немесе плацебо жауаптарын) қатысушылардың ұсынысқа бейімділігімен байланыстырса да, бір емге ноцебо/плацебо жауабын көрсеткен адамның кез келген басқа емге де сондай жауап беретінін көрсететін ешқандай дәлел жоқ; яғни, ноцебо/плацебоға жауап беруге бейімділік немесе қасиет жоқ. Макглашан, Эванс және Орн 1969 жылы «плацебо тұлғасы» деп аталатын нәрсеге ешқандай дәлел таппады. Сонымен қатар, 1954 жылы Лазанья, Мостеллер, фон Фелсингер және Бичер жасаған мұқият жоспарланған зерттеуде, ешбір зерттеушінің сынақ немесе сұхбат арқылы қай қатысушының плацебо реакциясын көрсететінін және қайсысының көрсетпейтінін анықтай алмайтыны анықталды. Тәжірибелер адамның гипнозға бейімділігі мен ноцебо немесе плацебо жауаптары арасында ешқандай байланыс жоқ екенін көрсетті. Биосемиотикалық модельге (2022) сүйене отырып, Голи зиянды және/немесе жазылу күтулерінің мультимодальдық бейнеге қалай әкелетінін және уақытша аллостатикалық немесе гомеостатикалық интероцептивтік сезімдерді қалай тудыратынын түсіндіреді, сондай-ақ потенциалдық дене тәжірибесінің қайталануы эпигенетикалық өзгерістерге қалай әкелетінін және нақты денеде ноцебо мен плацебо сияқты жаңа тартымды факторларды қалай қалыптастыратынын көрсетеді.

Дәрі-дәрмектердің жанама әсерлері

Ноцебо әсеріне байланысты, дәрілердің қосымша әсерлері туралы пациенттерді ескерту, дәрінің нақты немесе жалған екендігіне қарамастан, осы әсерлердің пайда болуына себеп болуы мүмкін екені дәлелденді. Бұл әсер клиникалық сынақтарда байқалды: 2013 жылғы шолуға сәйкес, Паркинсон ауруына арналған 41 клиникалық зерттеудің мета-талдауында плацебомен емделген пациенттердің арасында емнен бас тарту деңгейі 8,8% құрады. 2013 жылғы шолу көрсеткендей, депрессияға арналған клиникалық сынақтарда плацебо алған 20 науқастың шамамен біреуі, ноцебо әсерінен туындаған деп саналатын жағымсыз құбылыстарға байланысты емделуден бас тартқан. 2022 жылдың қаңтар айында жүргізілген жүйелі шолу және мета-талдау COVID-19 вакцинасының бірінші дозасынан кейін пайда болған жағымсыз әсерлердің 72%-ы, ал екінші дозадан кейін 52%-ы ноцебо реакциясының нәтижесі екенін көрсетті. Көптеген зерттеулер ноцебо реакцияларының қалыптасуына тиімсіз денсаулық сауаттылығы, БАҚ және денсаулыққа қатысты алаңдаушылық пен жағымсыз күтулерді тудыратын басқа да әсерлі тұлғалар ықпал ететінін көрсетеді.

Электромагниттік сезімталдық

Дәлелдер электромагниттік гиперсезімталдық симптомдарының ноцебо әсерінен туындайтынын көрсетеді.

Ауырсыну

Ауызша ұсыныстар ноцебо әсері нәтижесінде гипералгезияны (ауырсынуға сезімталдықтың күшеюі) және аллодинияны (қалыпты тиісуді ауырсыну ретінде сезіну) тудыруы мүмкін. Ноцебо гипералгезиясы холецистокинин рецепторларының жұмысымен байланысты деп саналады.

Медициналық қолданудың түсініктілігі

Стюарт Уильямс пен Подд "плацебо" және "ноцебо" деген қарама-қайшы терминдерді жағымды, денсаулықты жақсартатын немесе қалаулы нәтижелерге, ал жағымсыз, денсаулықты нашарлататын немесе қалаусыз нәтижелерге (сәйкесінше) әкелетін инертті заттарды атау үшін қолданудың өте зиянды екенін айтады. Мысалы, дәл сол инертті заттар анальгезия мен гиперналгезияны тудыруы мүмкін, біріншісі осы анықтама бойынша плацебо, ал екіншісі ноцебо болады. Екінші мәселе – иммунодепрессия сияқты әсер аутоиммундық ауруы бар пациент үшін қалаулы болса, көптеген басқа пациенттер үшін қалаусыз болуы мүмкін. Осылайша, бірінші жағдайда әсер плацебо, ал екінші жағдайда ноцебо болады. Үшінші мәселе – дәрі тағайындаушы дәрілерді қабылдағаннан кейін біраз уақыт өткен соң ғана пациенттердің өздері сезінетін әсерлерді қалаулы немесе қалаусыз деп бағалайтынын біледі. Төртінші мәселе – барлық пациенттерде бірдей құбылыстар пайда болады, оларды бір дәрі тудырады және ол барлық пациенттерге бірдей механизм арқылы әсер етеді. Бірақ бұл құбылыстар бір топқа ұнайды, ал екіншісіне жоқ деп есептелгендіктен, олар енді екі өзара байланыссыз жолмен (яғни плацебо және ноцебо) белгіленеді; және бұл дәрінің екі түрлі құбылысты тудырғаны туралы қате түсінік береді.

Этика

Бірнеше зерттеушілер емнің болуы мүмкін жағымсыз әсерлері туралы пациенттерге хабарлаудың зияны этикалық мәселе тудыратынын көрсетіп берді. Автономияны құрметтеу үшін, емнің қандай зиян келтіруі мүмкін екені туралы пациентті хабардар ету қажет. Дегенмен, ықтимал зиян туралы хабарлау жолы қосымша зиянға себеп болуы мүмкін, бұл зиян келтірмеу этикалық қағидасын бұзуға әкелуі мүмкін. Әртүрлі келісім моделін пайдалану арқылы, соның ішінде кадрлық эффектіні және рұқсат етілген жасыруды қолдану арқылы ноцебо эффектісін азайтуға болады, сонымен қатар автономияны сақтауға да болады.