Кіріспе

Сонаталық форма – батыс классикалық музыка тарихындағы ең ықпалды идеялардың бірі. К.Е. Бах, Хайдн, Моцарт, Бетховен және Шуберт сияқты композиторлардың осы тәжірибені қалыптастыруы және осы тәжірибені оқыту мен теорияға енгізуінен бері сонаталық формада шығармалар жазу тәжірибесі едәуір өзгерді.

Барокконың соңғы кезеңдері (1710 1750 ж.б.)

Шын мәнінде, барокко дәуірінде соната формасы болған жоқ, бірақ стандартты анықтамаға әкелген формалар болды. Анығында, классикалық кезеңдегі сонаталарға қарағанда, барокко дәуірінде "соната" деп аталатын шығармаларда гармониялық үлгілердің әртүрлілігі зор болды. Доменико Скарлаттидің сонаталары 1730-1740 жылдардағы тақырып пен гармония арасындағы мүмкін болатын қатынастардың кең ауқымын көрсетеді. Сонаталар алғашқыда көбінесе скрипкаға арналған күйде жазылған. Уақыт өте келе, 18-шы ғасырдың соңына дейін басым болатын формальды тип қалыптасты. Бұл типтің қарыштамасы Ю.С. Бах, Гендель және Тартинидің сонаталарында көрінеді, олар ескі итальяндық үлгілерді ұстанды және Корелли мен Вивальди сияқты шеберлерге тән типті қолданды (Музыкалық форма, Лейхтентрит, Гюго, 122-бет). 1730 және 1740 жылдары вокалдық музыкадан кем маңызды деп есептелген аспаптық шығармалардың бағыты көбінесе екі бөлімді құрылымға – бинарлық формаға ұмтылды. Бірақ, олардың арасын байланыстыратын, контрастты материалдан тұратын бөлім де енгізілді.

Классикалық дәуір (1750 1825 ж.

Италияның ерте сонаталық формасы Вена классикалық шеберлерінің шығармаларындағы кейінгі сонатадан едәуір өзгешеленеді. Екі негізгі типтің арасында – ерте итальяндық және көбірек «жаңашыл» вендік соната – 18-шы ғасырдың ортасында Мангейм композиторларының, Иоганн Штамицтің, Франц Ксавер Рихтердің, К. П. Э. Бахтың және тағы басқалардың шығармаларында түрлі аралық типтер кездеседі. Сонаталық форманың қалыптасуына әкелген маңызды элементтер – екібөлімді және үшбөлімді формалар арасындағы айырмашылықтың әлсіреуі; текстураның толық полифониядан (көп дауысты имитация) гомофонияға (бір басты дауыс және оны қолдайтын гармония) қарай ығысуы; әртүрлі тональдықтар мен текстураларды қатар қоюға ден қоюдың артуы. Әртүрлі тональдық қатынастар мағынаға ие болған сайын, шығармалардың схемасы өзгерді. Қате қайталау сияқты тәсілдер сәннен шығып, басқа үлгілер маңыздырақ болды. Сонаталық форманың ерте дамуына ең ықпалды композитор, әлде К. П. Э. Бах, И. С. Бахтың ұлы болды. Әкесі дамытқан гармониялық және дауыс жүргізу техникаларын алған ол, оларды гомофониялық стильге қолданды – бұл жалпы үйлесімділікті сақтай отырып, тональдық және көңіл-күйдің күрт өзгеруіне мүмкіндік берді. Бах Иосиф Гайднға зор әсер етті. К. П. Э. Бахтың ең ұзақ сақталған жаңалығы – тақырыпты мотивке дейін қысқарту, оны дамуға ұмтылу үшін көбірек драматизммен қалыптастыруға болатын. 1765 жылға қарай К. П. Э. Бахтың тақырыптары ұзақ әуендер емес, сонаталық формада қолданылатын тақырыптардың стилін алды: қысқа, ерекше және икемді. Тақырыптағы өзгерістерді бөлімнің гармониялық функциясымен байланыстыру арқылы К. П. Э. Бах Гайдн мен Вольфганг Амадей Моцарт сияқты композиторлар пайдаланатын негіз салды. Ұлы классикалық шеберлердің, әсіресе Гайдн мен Моцарттың тәжірибесі сонаталық форманы сипаттаудың негізін құрайды. Олардың шығармалары форманың үлгісі ретінде де, сонаталық формада жазылған жаңа шығармалардың бастауы ретінде де қызмет етті. Сондықтан сонаталық форма туралы пікірталас Гайдн мен Моцарттың тәжірибесіне көп сілтеме жасайды. Иосиф Гайдн «симфонияның әкесі» және «арқалы квартеттің әкесі» ретінде танылады. Ол сонаталық форманы шығармаларды құрылымдау құралы ретінде қарастыруға да болады. Оның әсіресе, арқалы квартеттері мен симфониялары форманың қолданылу аясын ғана емес, сонымен қатар оның драмалық әлеуетін пайдалану жолын көрсетеді. Гайдн дамуға және рекапитуляцияға өтуді жоғары шиеленіс пен драмалық қызығушылықтың сәттері ретінде жасады. Сондай-ақ, Гайдн шығарманың барлық аспектісін оның негізгі тақырыбында білдіре отырып, шығармаларға кеңірек контур жасауға мүмкіндік берді. Бұл аз емес жаңалық, себебі ол полифониялық фуганың гомофониялық аналогын жасайды – композитор кейіннен әртүрлі әсерлерді өсіре алатын әлеуеттің тұқымын. Гайдннің драмалық әсерлерінің алуан түрлілігі мен шиеленіс тудыру қабілеті оның замандастары тарапынан аталып өтті: оның музыкасы басқа тәжірибені бағалау стандарты ретінде қабылданатын. Гайдннің арқалы квартеттері, Op. 33 сонаталық форманың ресурстарын үйлесімді пайдаланудың алғашқы мысалдары келтіреді. Композитордың өзі оларды мүлдем жаңа принциптер бойынша жазылған және оның техникасындағы бұрылыс нүктесі ретінде атап көрсетті. Вольфганг Амадей Моцарт Гайднның кең ауқымды идеяларын опера мен фортепиано концертіне қолданды. Моцарттың тақырыптарды құрудағы шеберлігі және мотивтер мен олардың бөліктерінің тығыз желісі оның шығармасына тіпті оның кәсіби бәсекелестері де атап өткен сұлулық сырға толы бояу береді. Моцарт сонаталық форманы және сонаталық циклді ұнататын. Оның көптеген шығармалары сонаталық циклға негізделген. Ол өз заманындағы барлық жанрларды зерттеп, оларды жетілдірді. Өмірінің соңына таман Моцарт Гайднның техникасын бойына сіңіріп, оны өзінің ұзақ тақырыптық сезіміне қолданды, мысалы, Прага симфониясында.

Романтикалық кезең (1825 1910 ж.

Людвиг ван Бетховен соната формасын белгілі бір практика ретінде қалыптастырған теоретиктерге ең тікелей ықпал еткен композитор болды. Ол Гайдн мен Моцарттың еркін фразалық құрылымдары мен схемалық орналасудың алуан түрлі мүмкіндіктеріне негізделгенімен, оның ең маңызды жаңалығы – соната формасының екі шетінен жұмыс істеу, бүкіл құрылымды жоспарлау және содан кейін осы жалпы жоспарды қолдайтын тақырыптарды жетілдіру болды. Бетховен Гайдн мен Моцарттың сонаталық формаларының ұзындығы мен маңыздылығын арттырды, сондай-ақ екі ескі композитордан алынған мотивтер мен гармониялық үлгілерді жиі пайдаланды. Ол классикалық және романтикалық дәуірлерді бөліседі. Оның ерекше ырғақтар мен бұзушылық құралдарын қолдануы оны классикалық және романтикалық кезеңдер арасындағы кезеңдік тұлға ретінде қарастыруға негіс болды. Романтизм дәуірінде соната формасы алғаш рет нақты анықталып, институционалдық деңгейге жетті. Адольф Бернхард Маркс сияқты академик ғалымдар форманың сипаттамаларын жазды, көбінесе нормативтік мақсатпен, яғни соната формасындағы шығармаларды қалай құрастыру керектігін көрсету мақсатымен. Бірінші бөлімнің формасы теориялық еңбектердің тақырыбы болғанымен, ол музыкалық техниканың шыңы ретінде қарастырылды. 19 ғасыр композиторларының білімінде соната формасында жазу және симфониялар, фортепиано концерттері және скрипкалық квартеттер сияқты көп бөлімді композициялардың бірінші бөлімінде соната формасын пайдалану маңызды болды. 19 ғасырдағы сонаталарды жазу тәртібі классикалық практикадан ерекшеленді, себебі ол каденциялардың орналасуына қарағанда тақырыптарға көбірек назар аударды. Монотематикалық экспозиция (Хайднның сонаталық формадағы бөлімдерінің жалпы ерекшелігі) көбінесе жоғалып кетті, ал бірінші және екінші топтардың тақырыптары сипатта қарама-қайшы болады деп күтілді. Жалпы, сонатаның формальды жоспары оның тақырыптары немесе тақырыптар тобы тұрғысынан қарастырылды, каденцияларға негізделген тональды аймақтардың өткір айырмашылығынан гөрі. Классикалық кезеңде белгілі бір каденцияны күтуді орнату, содан кейін оны кешіктіру немесе одан аулақ болу – шиеленісті туғызудың кең таралған тәсілі болды. 19 ғасырда, оның күрт кеңейтілген гармониялық сөздігімен, каденциядан аулақ болу бұрынғыдай күтпеген жағдайға ие болған жоқ. Оның орнына, басқа да құралдармен, соның ішінде үнемі диссонанс болатын аккордтарды, педальдық ноталарды, текстураны және негізгі тақырыптың өзін өзгерту арқылы алыс тональды аймақтар құрылды. Классикалық кезеңде тақырыптық топтар арасындағы қарама-қайшылық пайдалы болғанымен, міндетті емес еді. Бірінші тақырып тобы тоникалық аккордты сипаттайтын, ал екінші тақырып көбінесе әншілдік сипатқа ие болды. Бірақ бұл жалпыға бірдей емес еді, өйткені Гайднның монотематикалық экспозициялары мен Бетховеннің ертедегі ырғақты тақырыптары көрсеткендей. Романтикалық лексикада тоника мен доминант арасындағы, сондай-ақ мажор мен минор арасындағы гармониялық қарсылықтың күші азайғандықтан, тақырыптардың сипаты туралы стереотиптер күшейді. 19 ғасырдың теоретиктері сонаталық принципті екі тақырып тобының арасындағы қарама-қайшылық ретінде сипаттады. Осылайша, Маркс бірінші тақырыптың "еркектік" болуы керек деп ойлады – жарқын, ырғақты және диссонансты білдіретін, ал екінші тақырып тобы "әйелдік" болуы керек, вокалды әуеннен көбірек алынған. Вагнер өзінің "Дирижерлік туралы" еңбегінде музыкадағы шиеленістің өзегі осы "ритмикалық" пен "әншілдік" арасындағы қарама-қайшылық екенін айтқан. Вагнердің айтуынша, текстура – ең маңызды контраст және осы контрасты баса көрсету үшін темпті пайдалану керек. Осылайша, жылдам бөлімдер жылдам, ал баяу бөлімдер баяу орындалды. 19 ғасырғы соната формасы композиторларға тәртіпті талап етіп, тыңдаушыларға танымал әуендердің пайда болуын ұғынуға мүмкіндік берді. Алайда соната формасы, мұрагерлік формальды қалып ретінде, романтик композиторлары үшін поэтикалық көрініс пен академиялық қатаңдық арасындағы шиеленісті тудырды. Кейінгі романтикалық түсіндірушілер мен теоретиктер формализацияның артуы туралы "соната идеясын" анықтады. Олар Хайдннан Моцарт пен Бетховенге дейінгі шығармалардың тізбесін жасады, онда көп бөлімді шығарманың көбіне-көп бөлігі соната формасында сезілді. Бұл теоретиктер бастапқыда тек бірінші бөлімдер ғана сол формада болған, содан кейін соңғы бөлімдер де (мысалы, Моцарттың Прага симфониясы) соната формасында болды деп санайды, және соңында "сонаталық принцип" бүкіл шығармаға тарады. Мысалы, Бетховеннің Струнный квартет Op. 59 No. 2-нің барлық төрт бөлімі соната формасында екені айтылды. Бұл теориялықтар, мысалы, Дональд Тови, академиялық тұрғыдан дұрыс орналастырылған соната формасын білдірді. Чарльз Розен дұрыс түсінілгенде, бұл әрқашан болғанын айтты: нақты сонаталық формалар (көпше түрде) әрқашан болған, бірақ бұл барлығына келісімді емес. 19 ғасыр өркендеген сайын, соната формасының күрделілігі артты, өйткені Иоганнес Брамс пен Франц Лист шығарманың гармониясы арқылы өтудің жаңа тәсілдерін енгізді. Олар толық бесілік шеңбердегі жақын кілттерге ғана назар аудармай, минор немесе мажор триадаларына негізделген шеңберлер бойынша да қозғалыс жасады. Бетховеннің салған үрдісін ұстандыра отырып, назар даму бөліміне көбірек ауыстырылды. Бұл музыканың поэзиямен салыстырылуымен үйлесімді болды. "Рапсодия" және "тональды поэма" сияқты поэтикалық терминдер музыкаға енді, және музыканттар симфониялардағы қайталауларды жасаудың драмалық немесе лирикалық мәні болмағандықтан оларды орындамау керек деп ойлады. Бұл олардың бұрынғы соната формаларын түсінуін өзгертті. Романтикалық соната формасы Брамс үшін ерекше қолайлы болды, ол классикалық дәуір композиторларымен тығыз байланыс сезінді. Брамс Бетховеннің экспозицияда алыс кілттерге модуляциялау тәсілін қабылдады және оны ішкі дауыстардағы контрапунктті пайдаланумен біріктірді. Мысалы, оның фортепиано квинтетінің бірінші тақырыбы F минорында, ал екінші тақырыбы C-диез минорында, бір октава жоғарыда. Осы шығармада рекапитуляцияның тональдық схемасы да өзгеше – рекапитуляциядағы екінші тақырып F минорының орнына F-диез минорында. Сонымен қатар, соната формасына Франц Лист пен Рихард Вагнерді орталық еткен композиторлар мектебінің әсері болды. Олар музыкалық құрылымға көбірек еркін гармонияны және дайынсыз аккордтарды енгізуге тырысты, формальды байланысты және толық, экспрессивті кілттер диапазонын алу үшін. Көбінесе тақырыптар бастапқы кілттен алыс ноталарды қамтыды, бұл кейінірек "кеңейтілген тональдық" деп аталды. Бұл үрдіс келесі буын композиторларына, мысалы, Густав Малерге күшті әсер етті. Оның симфонияларының бірінші бөлімдері соната формасында екені айтылады, бірақ олар стандартты схемадан өте күшті өзгешеленеді. Кейбіреулер тіпті оның бірінші симфониясының барлығы (бірінші бөлімнен материал төртінші бөлімде қайта оралатын) бір алып сонаталық аллегро формасы болуы керек деп санайды. Осы жаңалықтардың нәтижесінде шығармалар көбірек бөлімге бөлінді. Лист пен Антон Брукнер сияқты композиторлар тіпті бөлімдер арасында нақты үзілістерді енгізе бастады. Сонеталық бөлімдердің ұзақтығы 1830 жылдардан бастап өсті. Франц Лахнердің жүлделі симфониясы, бүгінде сирек орындалатын шығарма, Бетховеннің симфониялық шығармаларының кез келген бірінші бөлімінен ұзақ болды. Бүкіл шығармалардың ұзақтығы да сәйкесінше артты. Көбінесе соната формасында болған тональды поэмалар дәстүрлі увертюралармен салыстырғанда ұзақтығын арттырды. Мысалы, Берлиоздың Waverley увертюрасы кейбір орта кезеңдегі Гайдн симфонияларына тең. 19 ғасырдың бір пікірсайысы – аспаптық музыканы құрылымдау үшін поэма немесе басқа әдеби шығарманың макетін пайдалану қабылданды ма, жоқ па еді. Листтің айналасындағы композиторлар мектебі...

Қазіргі заман

Қазіргі дәуірде соната формасы өздігінен түсінікті, дәстүрлі гармониялық негізінен бөлінді. Шёнберг, Дебюсси, Сибелиус және Рихард Штраустың шығармалары дәстүрлі мажор-минор ладынан өзгеше әртүрлі ладтарды баса көрсетті және тоналдылықты нақты белгілемейтін аккордтар қолданды. 1930 жылдарға қарай соната формасы тақырыптарды айту, оларды талдау және қайта құрастыру арқылы жасалған кез келген бөлімнің әдеби тілдегі атауына айналды деуге болады. Дегенмен, тіпті атональды музыканың авторлары, мысалы, Роджер Сешнс және Карл Хартман, әуендік тәсілдері мен стилі мүлдем басқа болса да, Бетховен мен Гайднның тәжірибесіне анық сілтеме жасайтын пішіндерді пайдалануды жалғастырды. Осы уақытта Сергей Прокофьев, Бенджамин Бриттен және Дмитрий Шостакович сияқты композиторлар тоналдылықты күрделірек және кеңейтілген түрде қолдану арқылы соната формасының идеясын жаңғыртты. Жақында ғана минимализм форманы дамытудың жаңа жолдарын және классикалық сонатаның дәстүрлі гармониялық жоспарына негізделмеген, бірақ оған байланысты жаңа пішіндерді іздеді. Мысалы, Аарон Джей Кернистің 1990 жылдардың басындағы «Толқындардағы симфониясы».