Кіріспе

Шотланд судьясы, тілдік эволюция ғалымы, философ және деист Джеймс Бернет, лорд Монбодо (25 қазан 1714 жылы крещені – 26 мамыр 1799) – шотланд судьясы, тілдік эволюция ғалымы, философ және деист болған. Ол бүгінде заманауи салыстырмалы тарихи тіл білімінің негізін қалаушы ретінде танымал. Бернетт Элизабет Фаркхарсонға үйленді және олардың екі қызы мен бір ұлы болды. Кіші қызы Элизабет Бернетт – Эдинбургте әйгілі болған, сұлулығы мен мейірімділігімен танымал, бірақ 24 жасында туберкулезден (өкпе ауруынан) қайтыс болды. Бернеттің досы, шотланд ақыны Роберт Бернс Элизабетке романтикалық қызығушылық танытып, оның сұлулығын жырлаған "Монбодоның марқұм мисс Бернет туралы элегия" атты өлең жазды, ол оның аза тұру өлеңіне айналды. Монбодоның заңгерлік тәжірибесіндегі алғашқы жұмысы оны сол заманғы маңызды сот ісі, Дугластың "ісі" деп аталатын сотқа қатысты етті. Бұл мәселе жас мұрагер Арчибальд Джеймс Эдвард Дуглас, 1-ші барон Дугластың мұрагерлік құқығына қатысты және Шотландия, Франция және Англияны қамтитын оқиғалардың күрделі желісімен, сол дәуірдегі детективтік роман сияқты болды. Бернетт, жас Дугластың өкілі ретінде, жылдар бойы соталған және шағымданудан кейін жеңіске жетті.

Кейінгі жылдар

1754 жылдан 1767 жылға дейін Монбодо Канонгейт театрының бірқатар белгілі иелерінің бірі болды. Ол осы әрекеттен ләззат алды, тіпті кейбір әріптес судьялары бұл іс оның заңгер ретіндегі қатал беделіне нұқсан келтіруі мүмкін екенін көрсеткен кезде де. Осы жерде ол Дэвид Хьюмпен одан әрі жақын танысты, ол бір пьесадағы негізгі актер болды. Шындығында, Монбодо Адвокаттар кітапханасының мүсілімдерінің бірі болған кезде ол Хьюмпен бұрын танысқан еді, ал Дэвид Хьюм сол кітапхананың бірнеше жыл күзетшісі қызметін атқарды, өзінің тарихын жазып жүргенде. 1769 жылдан 1775 жылға дейін Джон Хантер оның жеке хатшысы болды. Ол 1799 жылдың 26 мамырында Эдинбургтің Канонгейт ауданында қайтыс болды және қызы Элизаветамен бірге Эдинбургтегі Грейфриарс Киркьярдына жерленді, олар Патрик Грант, лорд Элчистің қабірлік алаңында белгісіз қабірлерде жатыр (Ковенанттар түрмесі деп белгілі қоғамдық емес бөлімде).

Тарихи лингвистика

1774 жылдан 1792 жылға дейін алты томдық болып басылып шыққан «Тілдің пайда болуы мен дамуы» атты еңбегінде Бернетт тілдердің құрылымын талдап, адамдардың тілдік дағдыларын қоршаған орта мен әлеуметтік құрылымдардың өзгеруіне байланысты дамытқандығын дәлелдеді. Бернетт кейбір тілдердің қарапайым түсініктер үшін ұзын сөздерді құрайтынын бірінші болып байқаған. Ол ерте тілдерде айқындық үшін қажеттілік болғандықтан, артық сөздер қолданылып, көбінесе қажетсіз буындар қосылған деп есептеді. Ол тілдің осы түрі қауіптен сақтану үшін нақты қарым-қатынас жасау маңызды болған кезде пайда болды деген қорытындыға келді. Монбоддо еуропалықтар отарлаған халықтардың тілдерін зерттеді, соның ішінде карибтік, эскимо, гурон, алгонкин, перуан (кечуа?) және таитилік халықтардың тілдерін. Ол көп буынды сөздердің көптігін байқады, ал оның кейбір алдыңғылары бұл тілдерді бір буынды дыбыстардың тізбегі деп санаған. Ол сондай-ақ гурон (немесе виандот) тілінде өте ұқсас нысандарға арналған сөздердің таңғаларлықтай ерекшеленетінін анықтады. Бұл факт Монбоддоны осы халықтардың қазіргі өркениеттерге қарағанда шектеулі тақырыптар бойынша сенімді түрде қарым-қатынас жасауы керектігіне жетеледі, бұл көптеген сөздердің көп буынды және артық болуына әкелді. Ол сондай-ақ осы тілдерде дауысты дыбыстардың көп болуын, ал неміс және ағылшын тілдерінде дауысты дыбыстардың азын айтты. Бернетттің пікірінше, бұл айырмашылық солтүстік Еуропа тілдерінің сөздік қорының кеңеюінен және көп буынды мазмұнға деген қажеттіліктің төмендеуінен туындайды. Монбодо сонымен қатар Маркус Зуэриус ван Бокхорнның 17 ғасырдағы «скифтік» прототіл туралы теориясын танымал етті, қазіргі еуропалық тілдердің эволюциясын зерттеді және ежелгі грек тілін түсінуге ерекше күш салды, ол оны жақсы меңгерген. Ол грек тілінің күрделі құрылымы мен интонациясының арқасында барлық түрлі мәнді білдіре алатын ең жетілген тіл екенін мәлімдеді. Монбодо бірінші болып қазіргі кезде біртұтас шығу гипотезасы ретінде белгілі болған теорияны қалыптастырды, бұл теория бойынша барлық адамзаттың шығу тегі жердің бір аймағынан бастау алған; ол осы тұжырымға тілдік эволюциядан (Джонс, 1789) негізделген. Бұл теория оның адам эволюциясы тақырыбындағы ой-пікірлерінің куәсі болып табылады. Джошуа Стилдің «сөздің әуені мен өлшемі» туралы Монбодоменғы келіспеушілігі және одан кейінгі хат алмасуы Стилдің «Рационалды просодия» еңбегіне әкелді, ол фонетика және өлеңдік ритмді талдау саласындағы негізгі жұмыс болып табылады.