Кіріспе

Еуропалық Одақ пен оның мүше мемлекеттері мен ЕО-ға мүше емес ел арасындағы шарт

Еуропалық Одақтың (ЕО) қатысу туралы келісімі немесе жай ғана қатысу туралы келісім (ҚТК) – Еуропалық Одақ (ЕО), оның мүше мемлекеттері және ЕО-ға мүше емес ел арасындағы ынтымақтастық үшін құрылым жасайтын шарт. Мұндай келісімдерде көбінесе саяси, сауда, әлеуметтік, мәдени және қауіпсіздік байланыстарын дамыту мәселелері қарастырылады. Қатысу туралы келісімдер – ЕО (немесе оның алдыңғылары) мен оның мүше мемлекеттері және сыртқы мемлекет арасындағы кең ауқымды келісімдер болып табылады, олар олардың екіжақты қарым-қатынастарын реттейді. Қатысу туралы келісімді енгізу туралы ереже Рим шартына, Еуропалық экономикалық қауымдастықты құрған шартқа, 1955 жылғы Мессина конференциясында келісімдер бойынша келіссөздерден бас тартқан Ұлыбританиямен қауымдастықты қамтамасыз ету мақсатымен енгізілген. Еуропалық сыртқы іс-қимыл қызметінің мәліметінше, келісім ҚТК ретінде танылуы үшін бірнеше талапқа сай келуі керек:

ЕО әдетте саяси, экономикалық, сауда немесе адам құқықтары реформасына берілген міндеттемелердің негізінде қатысу туралы келісімдерді жасайды. Бұл жағдайда елге кейбір немесе барлық ЕО нарықтарына (өнеркәсіптік тауарлар, ауыл шаруашылығы өнімдері және т.б.) тарифсіз қол жеткізу мүмкіндігі, сондай-ақ қаржылық немесе техникалық көмек ұсынылуы мүмкін. Соңғы жақында қол қойылған ҚТК-ға ЕО мен үшінші ел арасындағы еркін сауда туралы келісім де (ЭСТК) кіреді. Қатысу туралы келісімдерді Еуропалық Одақ қабылдауы керек және оны барлық Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері мен тиісті мемлекет ратификациялауы керек.

Атаулары мен түрлері

АА әр түрлі атаулармен (мысалы, Еуропалық-Жерорта теңізілік қауымдастық құру туралы келісім, Еуропалық қауымдастық құру туралы келісім) белгілі және олардың тақырыптарында міндетті түрде «қауымдастық» сөзі болуы қажет емес. Кейбір АА келісімдері келісім жасасқан мемлекеттің болашақта Еуроодаққа мүше болары туралы уәде береді. Мұндай келісімдерге алғаш 1961 жылы Грекия, ал 1963 жылы Түркия қол қойды. Соңғы кезде мұндай келісімдер екі Еуроодақ саясатының аясында жасалды: Тұрақтандыру және қауымдастыру процесі (ТҚП) және Еуропалық көршілік саясаты (ЕКБ). Батыс Балқан елдері (ресми кандидаттар: Албания, Босния және Герцеговина, Черногория, Солтүстік Македония, Сербия және потенциалды кандидат Косово) ТҚП-мен қамтылған. Олардың барлығы Еуроодақпен «Тұрақтандыру және қауымдастық туралы келісімдер» (ТҚК) күшіне енгізді. Шығыс Еуропа елдері – Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Молдова және Украина «Шығыс серіктестігіне» мүше және ЕКБ-ның аясында қарастырылады. Ресейдің Еуроодаққа қатысуының орнына, Ресейдің Еуроодақпен бірлескен кеңістіктеріне иелік етеді. Сонымен қатар, Жерорта теңізі елдері (Алжир, Марокко, Египет, Израиль, Иордания, Ливан, Ливия, Палестина басқармасы, Сирия, Тунис) де ЕКБ-мен қамтылған, ал Жерорта теңізі елдерінің жетісінде Еуроодақпен «Еуропалық-Жерорта теңізілік қауымдастық құру туралы келісім» (ЕЖҚҚ) күшіне енген, ал Палестинада уақытша ЕЖҚҚ күшіне енген. Сирия 2008 жылы ЕЖҚҚ-ға бастапқы қол қойды, бірақ қол қою мерзімі шексізге кейінге жылдырылды. Ливиямен аяқтамалық келісім бойынша келіссөздер тоқтатылды. Молдова мен Украинада қауымдастық туралы келісімдер күшіне енген. Армения 2013 жылы АА келіссөздерін аяқтады, бірақ келісімге қол қоймауды шешті және кейіннен 2017 жылы Еуроодақпен қайта қарастырылған CEPA-ға қол қойды. Әзірбайжан да АА келіссөздерін жүргізіп жатты, бірақ оны аяқтамады. ТҚК және ЕКБ негізінен Еуроодақтың «acquis communautaire» және оны ынтымақтастық жасайтын мемлекеттердің заңнамасына енгізуге негізделген. Әрине, үйлестірудің деңгейі толыққанды Еуроодақ мүшелеріне қарағанда төмен, және кейбір саясат салалары қамтылмауы мүмкін (нақты мемлекетке байланысты). Осы екі саясаттан басқа, басқа мемлекеттермен және сауда блоктарымен, соның ішінде Чили және Оңтүстік Африкамен еркін сауда туралы келісімдерге де қол қойылды.

Ауыл шаруашылығы және өндіріс

ЕО мен басқа елдер немесе еркін сауда аймақтары арасындағы сауда келісімдері тиісті экономикаларға әртүрлі әсер етеді. Ауыл шаруашылығы саласы ең көп әсерге ұшырайды, себебі аймақтық шаруашылықтар тарифтер төмендеген кезде нарыққа қол жеткізе алатын ірі өндірушілермен бәсекелесуге мәжбүр болады. Меркосурмен жасалған АА сияқты ірі келісімдерге еуропалық елдерде ет және басқа да өнімдердің арзан импортына қарсылық күшті. Дегенмен, экспортқа шығарылатын автомобильдер мен өнеркәсіптік өнімдерді өндіру секторында, көбінесе ірі жаһандық корпорациялар қатысады, және өнеркәсіптік дамыған сауда мүшелері үшін көлемнің айқын өсуі байқалады.

Қоршаған орта

Жаңбырлы ормандар және басқа да экологиялық тұрғыдан маңызды аймақтардан, мысалы Бразилиядан ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттайтын елдердің қоршаған ортаға тигізетін әсері, ЕО сауда келісімдеріне қарсы тұратын экологиялық ұйымдар тарапынан көбірек жарияланып келеді. Сонымен қатар, қоршаған ортаға зор әсер ететін тау-кен өндірісі сияқты басқа да салалар, реттеу талаптары төмен аймақтарда, мысалы Оңтүстік Америка мен Азияда кеңейіп жатыр. Өнеркәсіптік топтар бұл секторлардағы экономикалық өнімнің артуы қатысушы елдердегі стандарттарды нығайта түседі және ЕО сауда келісімдері экологиялық ережелерді үйлестіру жұмыстарымен бірге жүргізілуі тиіс деп санайды.