Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта ғасырдағы астрономиялық обсерватория
Medieval astronomical observatory
1577 жылы Константинопольде (қазіргі Стамбул) Тақи ад-Дин Мұхаммед ибн Ма'руфпен құрылған Тақи ад-Диннің Константинополь обсерваториясы, жаңа заманға дейінгі әлемдегі ең ірі астрономиялық обсерваториялардың бірі болды. Алайда, ол небәрі бірнеше жыл ғана жұмыс істеді және 1580 жылы қиратылды.
The Constantinople observatory of Taqi ad Din, founded in Constantinople (today Istanbul) by Taqi ad Din Muhammad ibn Ma'ruf in 1577, was one of the largest astronomical observatories in the pre modern world. However, it only existed for a few years and was destroyed in 1580.
Тарих
1574 жылы Мұрат III Осман империясының сұлтаны болды. Империяның бас астрономы Тақи ад-Дин сұлтанға Улуғбектің Самарқан обсерваториясына теңдесетін үлкен обсерватория салуға қаржы жұмсауды өтінді. Сұлтан келісімін берді, ал құрылыс 1577 жылы, шамамен Тихо Брагенің Ураниборгтағы обсерваториясымен бір уақытта аяқталды. Бұл обсерватория Константинопольдің еуропалық бөлігін көріп тұратын төбеде орналасқан екі ірі құрылыстан тұрды және түн аспанына кең көрініс ұсынды. Қазіргі заманғы мекемелер сияқты, негізгі ғимарат кітапхана мен қызметкерлердің тұрғын үйлеріне арналса, кіші ғимарат Тақи ад-Дин жасаған құралдар жинағын қамтыды. Олардың ішінде алып армиллярлық сфера және планеталардың орны мен жылдамдығын өлшеуге арналған дәл механикалық астрономиялық сағат болды. Тақи ад-Дин осы құралдардың көмегімен планеталар, күн және айдың қозғалысын сипаттайтын ескі астрономиялық кестелерді жаңартуды жоспарлаған. Астрономия Осман империясының ислам дінбасылары арасында құрметті және мақұлданған ғылым болды, бірақ астрологияға қатысты осылай айтуға болмады, өйткені ол жұлдыз жорамалы деп есептелді және шариғатқа қайшы келді. Астрологиялық мақсаттарда одан әрі пайдалануын болдырмау үшін олар обсерваторияны бұзуға қол жеткізді. Бұл оқиға Дания королі Тихо Браге үшін планеталардың орбиталарын Кеплер анықтауына жол ашқан обсерватория салған кезде болды.
In 1574, Murad III became the Sultan of the Ottoman Empire. The empire's chief astronomer, Taqi ad Din, petitioned the Sultan to finance the building of a great observatory to rival Ulugh Beg's Samarkand observatory. The Sultan approved, and construction was completed in 1577, at nearly the same time as Tycho Brahe's observatory at Uraniborg. This observatory consisted of two large structures perched on a hill overlooking the European section of Constantinople and offering a wide view of the night sky. Much like a modern institution, the main building was reserved for the library and the living quarters of the staff, while the smaller building housed a collection of instruments built by Taqi ad Din. These included a giant armillary sphere and an accurate mechanical astronomical clock for measuring the position and speed of the planets. With these instruments, Taqi ad Din had hoped to update the old astronomical tables describing the motion of the planets, sun, and moon. Astronomy was a respected and approved science among the Islamic clergy of the Ottoman Empire, yet the same could not be said with regard to astrology, a field which is considered to be divination and thus against sharia. In order to prevent its further use for astrological purposes, they successfully sought the observatory's destruction. This happened just as the king of Denmark built an observatory for Tycho Brahe that would pave the way for Kepler's elucidation of the orbits of planets.
Құралдар
Тақи ад-Дин астрономиялық құралдар туралы маңызды трактат жазды, ол «Император каталогының бақылау құралдары» деп аталады. Онда Тақи ад-Диннің Константинополь обсерваториясында қолданылған астрономиялық құралдар сипатталған. Бұларға армиллярлық сфера, параллактикалық сызғыш және астролябия сияқты ежелгі құралдар; ортағасырлық мұсылман құралдары, мысалы, әмбебап астролябия, азимуталдық және қабырғалық квадранттар, секстанттар; сондай-ақ ол өзі ойлап тапқан бірнеше құралдар кірді, оның ішінде мушаббаха биль мандиқ – Тихо Брахе кейінірек қолданғанға ұқсас, күн мен түннің теңелуін анықтауға арналған арқандары бар жақтаулы секстант, және азимуттар мен биіктіктерді өлшеуге арналған ағаш квадрант. Дегенмен, оның ең маңызды астрономиялық құралы – «бақылау сағаты» еді, ол «Ойдың шеті – Набк ағашы» еңбегінде «сағатты, минутты және секундты көрсететін үш циферблатты механикалық сағат» деп сипаттаған. «Біз әр минутты бес секундқа бөлдік». Бұл жұлдыздардың тік координатасын өлшеу үшін қолданылды. Бұл 16 ғасырдағы қолданбалы астрономиядағы ең маңызды жаңалықтардың бірі саналады, өйткені ғасырдың басында сағаттар астрономиялық мақсаттар үшін жеткілікті дәл болмаған. Тақи ад-Дин Константинополь обсерваториясында өзінің түріндегі ең алғашқылардың бірі болған, «көз тартарлық заманауи көрініске» ие Жердің глобусын жасады.
Taqi ad Din wrote an important treatise on astronomical instruments entitled the Observational Instruments of the Emperor's Catalogue, which describes the astronomical instruments used in the Constantinople observatory of Taqi ad Din. These included ancient instruments such as the armillary sphere, paralactic ruler and astrolabe; medieval Muslim instruments such as the universal astrolabe, azimuthal and mural quadrants, and sextants; and several instruments he invented himself, including the mushabbaha bi'l manattiq, a framed sextant with cords for the determination of the equinoxes similar to what Tycho Brahe later used, and a wooden quadrant for measuring azimuths and elevations. His most important astronomical instrument, however, is the "observational clock", which in his In the Nabk Tree of the Extremity of Thoughts, he describes as "a mechanical clock with three dials which show the hours, the minutes, and the seconds. We divided each minute into five seconds." This was used for measuring the right ascension of the stars. This is considered one of the most important innovations in 16th century practical astronomy, as at the start of the century clocks were not accurate enough to be used for astronomical purposes. A "remarkably modern looking" terrestrial globe of the Earth, one of the earliest of its kind, was constructed by Taqi ad Din at the Constantinople observatory of Taqi ad Din.
Байқаулар
Тақи ад-Дин өзінің жаңа "бақылау сағатын" пайдаланып, Тихо Браге мен Николай Коперникке қарағанда дәлдігі жоғары зиж (айналмалы сфералар патшалығындағы ойлардың шыңы деп аталды) жасады. Тақи ад-Дин замандастары мен алдыңғылары қолданған алтылық бөлшектердің орнына, байқауларында ондық нүктені алғаш рет қолданған астроном болды. Ол сондай-ақ әл-Бирунидің "үш нүктелі байқау" әдісін де пайдаланды. "Айналмалы сфералар патшалығындағы ойлардың шыңы" еңбегінде Тақи ад-Дин үш нүктені былай сипаттады: "олардың екеуі эклиптикада қарама-қарсы орналасқан, ал үшіншісі эклиптиканың кез келген нүктесінде болуы мүмкін". Ол бұл әдісті Күн орбитасының эксцентриситетін және апогейдің жылдық қозғалысын есептеу үшін қолданды, сондай-ақ Тихо Браге мен Коперник те осыдан кейін көп ұзамай қолданды, бірақ Тақи ад-Диннің мәндері оның бақылау сағаты мен басқа да дәл құралдарының арқасында дәлдік жағынан жоғары болды.
Taqi ad Din made use of his new "observational clock" to produce a zij (named Culmination of Thoughts in the Kingdom of Rotating Spheres) more accurate than his predecessors, Tycho Brahe and Nicolaus Copernicus. Taqi ad Din was also the first astronomer to employ a decimal point notation in his observations rather than the sexagesimal fractions used by his contemporaries and predecessors. He also made use of Al Biruni's method of "three points observation". In The Culmination of Thoughts in the Kingdom of Rotating Spheres, Taqi ad Din described the three points as "two of them being in opposition in the ecliptic and the third in any desired place on the ecliptic. He used this method to calculate the eccentricity of the Sun's orbit and the annual motion of the apogee, and so did Tycho Brahe and Copernicus shortly afterwards, though Taqi ad Din's values were more accurate, due to his observational clock and other more accurate instruments.