Кіріспе
Федор Иванович Толбухин (16 маусым 1894 – 17 қазан 1949) – Кеңес Одағының әскери қолбасшысы және маршалы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең көрнекті кеңес генералдарының бірі саналады. Ярославльде шаруа отбасында дүниеге келген Толбухин Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей империясының армиясына ерікті болып келіп, өзгеше көзге түсті. 1918 жылы Қызыл Армияға қосылып, Ресей азамат соғысында күресті. Фрунзе әскери академиясын бітіргеннен кейін, 1938 жылға қарай Закавказ әскери округінің штаб бастығы лауазымына дейін жетіп, бірнеше командирліктерді басқарды. Толбухин Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін шендік сатыда жоғары көтеріліп, Сталинград шайқасына қатысты. 4-ші Украина майданының қолбасшысы ретінде Родион Малиновскийге Төменгі Днепр және Днепр-Карпат шабуылдарында көмектесті. Содан кейін Балқандарға кеңес әскерлерінің кіруіне үлес қосып, Румынияның одақтастар тарапына өтуіне ықпал етті, осының нәтижесінде Совет Одағының маршалы атағын алды. Кейін Толбухин Болгарияны оккупациялауға қатысып, Белград шабуылынан кейін Югославияның көп бөлігін азат етті. 1945 жылдың мамыр айында Вена шабуылына басшылық етті және Карл Реннер басқаратын жаңа Австрия үкіметін құруға көмектесті. Соғыстан кейін Толбухин Балқандағы Оңтүстік әскерлер тобының қолбасшылығына тағайындалды, бірақ кейін Транскавказға оралды. Ол 1949 жылдың қазанында қант диабетінен қайтыс болғанға дейін бұл лауазымды иеленді.
Fyodor Ivanovich Tolbukhin (Фёдор Ива́нович Толбу́хин; 16 June 1894 – 17 October 1949) was a Soviet military commander and Marshal of the Soviet Union. He is regarded as one of the finest Soviet generals of World War II. Born into a peasant family in Yaroslavl, Tolbukhin volunteered for the Imperial Russian Army during the First World War and served with distinction. He joined the Red Army in 1918 and fought in the Russian Civil War. After graduating from the Frunze Military Academy, he held a succession of commands, rising to the post of chief of staff of the Transcaucasian Military District by 1938. Tolbukhin rose further through the ranks following the German invasion of the Soviet Union, and was involved in the Battle of Stalingrad. As commander of the 4th Ukrainian Front, he assisted Rodion Malinovsky in the Lower Dnieper and Dnieper–Carpathian offensives. He then contributed to the Soviet drive into the Balkans and forced Romania's defection to the Allies, for which he was named a Marshal of the Soviet Union. Afterwards, Tolbukhin took part in the occupation of Bulgaria and liberated much of Yugoslavia after the Belgrade offensive. He commanded the Vienna offensive in May 1945 and helped set up the new Austrian government under Karl Renner. After the war, Tolbukhin received command of the Southern Group of Forces in the Balkans before returning to the Transcaucasus. He held the post until his death in October 1949 from diabetes.
Ерте өмір және әскери мансап
Толбухин Мәскеудің солтүстік-шығысындағы Ярославль облысында шаруа отбасында дүниеге келген. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол Император армиясына өз еркімен қатысты. Ол 1916 жылға қарай рядовойдан капитан шеніне дейін тұрақты түрде жоғарылатылды. Ол сондай-ақ бірнеше рет батылдығы үшін марапатталды. 1918 жылдың тамызында Толбухин Қызыл Армияға қосылып, 56-шы жаяу әскер дивизиясының штаб бастығы қызметін атқарды. Ресей азамат соғысы аяқталғаннан кейін (1921), Толбухинге бірнеше штабтық лауазым берілді. Ол сонымен қатар Фрунзе әскери академиясында жоғары штабтық білім алды және 1931 жылы оны бітірді. 1937 жылы бірқатар штабтық лауазымдардан кейін Толбухинге дивизия басқаруы тапсырылды. 1938 жылы ол Транскавказ әскери округінің штаб бастығы болып тағайындалды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Толбухин 1941 жылдың тамызына дейін Барбаросса операциясының алғашқы кезеңдерінде осы лауазымда қызмет етті, содан кейін Қырым майданының штаб бастығы болып тағайындалды, ол қызметті 1942 жылдың наурызына дейін атқарды. 1942 жылдың мамыр-шілде айларында Сталинград әскери округінің қолбасшысының көмекшісі болды. Содан кейін 1943 жылдың наурызына дейін 57-ші армияның қолбасшысы болды. 57-ші армия Сталинград шайқасына қатысты, онда Толбухиннің жоғары тұрған командирі, генерал-полковник Андрей Еременко оның командалық ұйымдастыру қабілетін және әскери шеберлігін жоғары бағалады. 57-ші армиямен басқарғаннан кейін Толбухин Оңтүстік майданға қолбасшылық етті. 1943 жылдың қазан айында Оңтүстік майдан 4-ші Украина майданы деп атау алды. Толбухин Р. Малиновскийдің 3-ші Украина майданына Төменгі Днепр және Днепр-Карпат шабуылдарында көмектесті. 1944 жылдың мамырында Толбухин 3-ші Украина майданына бақылаушы болып тағайындалды. Жазғы науқанда, 1944 жылдың маусымынан қазан айына дейін Толбухин мен Малиновский Балқанға шабуыл жасап, Румынияның көп бөлігін басып алды. 1944 жылдың 12 қыркүйегінде Малиновский Совет Одағының маршалы атағына ие болғаннан кейін екі күн өткен соң Толбухин да сол атаққа ие болды. Малиновский Венгрия және Югославия бағытына жылжығанда, Толбухин Болгарияны басып алды. Қысқы науқан барысында Толбухин армиясын солтүстік-батыс бағытына ауыстырып, Югославияның көп бөлігін азат етіп, Оңтүстік Венгрияға шабуыл жасады. 1945 жылдың сәуір айының соңында Вена шайқасы аяқталғанда Толбухин Сталиннің бұйрығымен демократиялық сайлауды дайындау үшін Карл Реннерге жаңа уақытша Австрия үкіметін құруды тапсырды. 27 сәуірде Реннер Толбухиннің өкілеттігімен уақытша үкімет басшысы болып тағайындалды, бұл оған үшінші рейхке (1938-1945) қосылған жаңа Австрия республикасының негізін қалауда маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. Толбухин екінші республиканы құрудағы (1945 жылдан қазіргі уақытқа дейін) тәуелсіз Австрияға қарай маңызды қадам жасады. Соғыстан кейін Толбухин Балқан аймағында орналасқан Оңтүстік әскерлер тобының бас қолбасшысы болды. 1947 жылдың қаңтарында Толбухин Транскавказ әскери округінің қолбасшысы болып тағайындалды және ол 1949 жылдың 17 қазанында қант диабетінің асқынуынан қайтыс болғанға дейін бұл лауазымда қызмет етті. Толбухин екінші дүниежүзілік соғыстағы ең талантты совет генералдарының бірі саналады. Кейбір совет командирлерінен айырмашылығы, ол епті, сақты және аса амбициялы болған жоқ, сондықтан ол әріптес командирлер мен қатардағы жауынгерлер арасында зор құрметке ие болды, әсіресе ол жарақат алушылар санын азайтуға баса назар аударғандықтан. Толбухин көптеген наградалар мен медальдармен марапатталды, соның ішінде ең жоғары совет наградалары – Жеңіс ордені және Кеңес Одағының Батыры атағы. Толбухин Югославияның халық қаһарманы да болды, оның астанасы Белградты азат етуге үлкен үлес қосты. Оның күлін сақтайтын урна Кремль қабырғасындағы некропольге жерленген, ал туған Ярославль қаласында оған ескерткіш орнатылған. Болгариядағы Добрич қаласы 1949 жылы оның құрметіне Толбухин деп атау алды.
Ескерткіштер
Болгарияның Добрич қаласы 1989 жылы коммунизм құлағанға дейін Толбухин деп аталды. Украинада Одессадағы бір даңғылға оның есімі берілген. 2022 жылдың желтоқсанында Федор Толбухин көшесі Данилевич, Василий Ефимович көшесіне, ал Федор Толбухин кіші жолы Михайло Яловый кіші жолына айналдырылды. Сербия астанасы Белградтағы басты көшелердің бірі Маршал Толбухин көшесі (серб. Улица маршала Толбухина / Ulica maršala Tolbuhina) деп аталды. Көше бастапқыда Макензијева / Makenzijeva деп аталған, бұл шотланд миссионері Фрэнсис Маккензидің есімі, ол 19-шы ғасырдың соңында қаланың осы бөлігін сатып алып, дамытқан. Сербияда коммунизм құлағаннан кейін және 2000 жылы демократиялық өзгерістерден соң көше атауы бастапқы атына қайта оралды. Оның орнына, қаланың жаңа бөлігінде (Жаңа Белград) Гоце Делчева көшесі 2016 жылы Маршал Толбухин бульвары (Булевар маршала Толбухина / Bulevar maršala Tolbuhina) деп аталды. Венгрия астанасы Будапештте де Толбухиннің есімімен аталған көше болды, себебі ол Венгрия соғыс театрындағы ірі совет қолбасшыларының бірі болған. Бұрынғы Mészáros utca (Қасаптар көшесі) 1875 жылы ауданды (қайта) құрылыс кезінде Vámház körút (Кеден үйі бульвары) деп аталды. Жол 1915 жылы Болгария патшасы Фердинандтың есімімен аталды, осы кезде Болгария Бірінші дүниежүзілік соғыста Орталық державаларға қосылды. 1919 жылы жол өзінің бұрынғы атын, Vámház körút-ты қайта алды, ол 1942 жылға дейін сақталды, содан кейін тағы да аталды, бұл жолы Венгрияның регенті адмирал Миклош Хортидің ұлы Истван Хортидің есімімен. 1945 жылы жолға маршал Толбухиннің есімі берілді (Толбухин бульвары), ол 1990 жылға дейін осы есімді сақтады. Федор Толбухинге ескерткіш 1960 жылы Мәскеуде Самотычная көшесіндегі алаңда орнатылды. Ескерткіштің авторлары – мүсінші Л. Е. Кербель және сәулетші Г. А. Захаров.