Кіріспе
Юпик тілдері (/juː//p//ɪ//k/) – Батыс және оңтүстік-орталық Аляска мен Чукотканың юпик халқы қолданатын тілдер отбасы. Юпик тілдерінің өзара түсіністік деңгейі жеткіліксіз, бірақ бір тілдің тасылдары екінші тілдің сөйлеушілерінің әңгімесінің мағынасын шамамен түсіне алады. Олардың ішіндегі Сиреньк тілі 1997 жылдан бері жойылған. Юпик тілдері эскалеут тілдері отбасының құрамына кіреді. Алеут және протоэскимос тілдері шамамен 2000 ж.б.д. бөлініп шықты; протоэскимос жіктелуі бойынша, юпик тілдері 1000 ж.б.б. бір-бірінен және инуит тілдерінен дамыды.
The Yupik languages ('/juː//p//ɪ//k/) are a family of languages spoken by the Yupik peoples of western and south central Alaska and Chukotka. The Yupik languages differ enough from one another that they are not mutually intelligible, although speakers of one of the languages may understand the general idea of a conversation of speakers of another of the languages. One of them, Sirenik, has been extinct since 1997. The Yupik languages are in the family of Eskaleut languages. The Aleut and Proto Eskimoan diverged around 2000 BCE; within the Proto Eskimoan classification, the Yupik languages diverged from each other and from the Inuit languages around 1000 CE.
Тілдер тізімі
Наукан юпик (сонымен қатар Науканский): Шығыс Сібірдің Чукотка түбегіндегі Лаврентия, Лорино және Уэлен қалаларында және олардың маңында шамамен 100 адам сөйлейді. Орталық Сібір юпикі (сонымен қатар Юпигестун, Акузипигестун, Акузипик, Сібір юпигі, Сібір юпигі эскимосы, Орталық Сібір юпигі эскимосы, Сент-Лоуренс аралы юпигі, Юит, Азиялық эскимосы, Юпигит, Юпигит, Беринг бұғазы юпигі): Ресейдің Қиыр Шығысындағы юпиктердің көпшілігі және Аляскадағы Сент-Лоуренс аралының тұрғындары сөйлейді. Сент-Лоуренс аралындағы 1100 юпиктің көпшілігі әлі күнге дейін осы тілдің Сент-Лоуренс диалектісінде сөйлейді. Ресейдегі 1200 сибирлік юпиктердің шамамен 200-і әлі күнге дейін Шаплин диалектісінде сөйлейді. Алайда, The Moscow Times бұдан да пессимистік көзқарас білдіріп, 2023 жылы Ресейде Орталық Сібір юпигінің тек бір ғана активті сөйлеушісі қалғанын мәлімдейді. Орталық Аляскалық юп'ик (сонымен қатар Югтун, Орталық юп'ик, Юп'ик, Батыс Аляска эскимосы): Аляска материгінде Нортон саундынан Аляска түбегіне дейін және Нунивак сияқты кейбір аралдарда қолданылады. Бұл тілдің атауы Юпик деп жазылады, апострофы Юпик тілінің ерекшелігі – ұзын "п" дыбысын көрсетеді; қалған тілдердің барлығы да Юпик деп жазылса да, олардың барлығы бірдей айтылады. 21000-ға жуық Орталық Аляскалық юпиктердің шамамен 20000-ы 2013 жылы үйде осы тілде сөйлеген. Орталық Аляскалық юпик тілінің бірнеше диалектілері бар. Ең ірі диалект – жалпы Орталық юп'ик немесе Югтун, Юкон өзені, Нельсон аралы, Кускоквим өзені және Бристоль шығанағы аймақтарында қолданылады. Орталық Аляскалық юпик тілінің тағы үш диалектісі бар: Нортон саунды, Хупер Бей/Чевак және Нунивак аралы (Купик немесе Купиг деп аталады). Бұл диалектілер айтылуы және сөздік қоры жағынан өзгеше. Жалпы Орталық Юпик диалектісінде сөздерді таңдау бойынша ерекшеленетін географиялық субдиалектілер де бар. Алутиак (сонымен қатар Алутиитстун немесе Сугт'стун, Супик, Сугпиак, Тынық мұхиты юпигі, Тынық мұхиты юпигі немесе Чугач): Аляска түбегінің шығысынан Принц Уильям саунына дейін сөйленеді. Алутиак тілінде шамамен 3000 адам сөйлейді, бірақ осы тілде сөйлейтін адамдардың саны 500-ден 1000-ға дейін жетеді. Кониаг диалектісі Аляска түбегінің оңтүстік жағында және Кодиак аралында қолданылады. Чугач диалектісі Кеней түбегінде және Принц Уильям саунында сөйленеді. Сирень – бұрын Чукчи түбегінде сөйленген, қазірде жойылып кеткен тіл. Кейбір зерттеушілер оны эскимо тілдерінің жеке тармағы ретінде жіктеуге жеткілікті ерекшеліктері бар деп санайды.
Үтірлі
Юпик етістіктері әрқашан "қаиг" сияқты "аш болу" тамыр морфемасымен басталады және әрқашан жалғаумен аяқталады. Юпик – полисинтетикалық тіл, сонымен қатар аналитикалық мүмкіндіктері де бар; сөйлеушілер ұқсас ойларды бірнеше сөз арқылы, көптеген байланысқан морфемаларды қолданып білдіре алады.
Морфология
Юпик тілдері, басқа эскимо-алеут тілдері сияқты, аффиксациялық полисинтетикалық деп аталатын агглютинативті тілдің ерекше түрін көрсетеді. Юпик тілдері әр сөздің басындағы бір түбірді әртүрлі грамматикалық жұрнақтармен біріктіріп, сөйлем сияқты мағына беретін ұзын сөздерді "жасайды". Юпик тілінің сөздік қорында лексикалық түбірлер мен жұрнақтар бар, оларды біріктіру арқылы көптеген тілдерде бірнеше еркін морфемалармен берілетін мағыналарды құруға болады. Кез келген Юпик сөзі тек бір түбірден тұрады және ол сөздің басына қатаң түрде бекітілген, бірақ одан кейін келетін жұрнақтардың ретін өзгертуге болады, бұл негізінен рекурсия арқылы әртүрлі мағыналарды жеткізуге мүмкіндік береді. Бірақ, есімдердегі жай жұрнақтары мен етістіктердегі тұлға жұрнақтары олар кездесетін сөздердің соңымен шектеледі. Юпик – атау және етістік морфологиясы бойынша ергативті тіл. Онда барлық етістіктерде бағыныш есімдерімен және объектілермен міндетті түрде келісім болады, бірақ екі объектілі етістіктің тақырыбымен – жоқ.
Жазу жүйелері
Юпик тілдері еуропалықтардың 19-ғасырдың басында келгеніне дейін жазылмаған. Юпик тілінде жазуға жасалған алғашқы әрекеттер миссионерлерге тиесілі, олар юпик тілінде сөйлейтін көмекшілерімен бірге Киелі кітапты және басқа да діни мәтіндерді юпик тіліне аударған. Аляскалық Сент-Иннокентий, пастор Джон Хинц (John Henry Kilbuck) және Уайкук сияқтылардың күш-жігері діни сенімдерді жазбаша түрде жеткізумен шектелген мақсаттарға бағытталған. Аляскалық інюпиаттардан басқа, Аляска және Сібір юпиктері 1760 жылдардан бастап Гренландияда моравиялық миссионерлер жасаған латын әліпбиін қабылдады, кейін миссионерлер оны Лабрадорға әкелді. АҚШ Алясканы сатып алғаннан кейін, юпик балалары мемлекеттік мектептерде латын әріптерін қолданып ағылшын тілінде жазуды үйренді. Кейбіреулері пастор Хинц жасаған юпик әрпін де үйренді, ол латын әріптерін пайдаланды және юпик тілінде жазудың ең көп таралған тәсіліне айналды. Ресейдегі көптеген юпиктер тек орыс тілінде оқуға және жазуға үйретілді, бірақ бірнеше ғалымдар юпик тілінде кириллица әрпін қолданды. 1960 жылдары Аляска университеті ғалымдар мен юпик тілінде сөйлейтін адамдардан тұратын топты құрып, Хинц жазу жүйесін алмастыру үшін жаңа әріп жасады. Бұл әріптің мақсаттарының бірі – диакритикалық белгілерсіз немесе қосымша әріптерсіз ағылшын тіліндегі пернетақтадан енгізуге мүмкіндік беру болды. Тағы бір талап – тілдегі әрбір дыбысты (фонеманы) ерекше әріппен нақты бейнелеу. Әріптің ерекшеліктерінің бірі – ол «q» әрпін «k» дыбысының артқы нұсқасы үшін, «r» әрпін француз тіліндегі «r» дыбысына ұқсас юпик дыбысы үшін, ал дауыссыз + ' белгісін ұзартылған дауыссызды білдіру үшін қолданады. Әр екінші ашық буынның дауыстыларының ырғақты екі еселенуі (швадан басқа) сөздің соңында келмесе, орфографияда көрсетілмейді.