Кіріспе

Трансұлттық лингвистикалық зерттеу желісі. Лингвасфера обсерваториясы (немесе Observatoire, оның түпнұсқа француз және заңды атауы: Observatoire Linguistique) – коммерциялық емес трансұлттық зерттеу желісі, ол (қосаудағы бағдарламалармен бірге) әлем тілдері мен сөйлеу қауымдастықтарының толық индекстелген және жан-жақты Лингвасфера тіркелімінің жаңартылатын мәтінін (алғашқыда ағылшын тілінде) жинауға, зерттеуге, жіктеуге, өңдеуге және тегін онлайн таратуға арналған.

Тарих

Обсерватория 1983 жылы Квебекте құрылды, кейіннен Нормандияда коммерциялық емес бірлестік ретінде тіркелді. Оның құрметті президенті – француз тіліндегі ақын және Сенегалдың тұңғыш президенті Леопольд Седар Сенгор болды. Обсерваторияның негізін қалаушы директоры – Халықаралық Африка институтының бұрынғы директоры және Лондон университетінің құрметті профессоры Дэвид Далби, ал алғашқы ғылыми хатшысы – қазіргі уақытта Рен университетінде әлеуметтану профессоры болып қызмет ететін провансаль тіліндегі ақын Филипп Бланше. 2010 жылдан бастап Обсерваторияның директордың орынбасары және веб-мастері – Пьеррик ле Фёвр, ал ғылыми кеңесінің төрағасы – Париж VIII университетінің эмерит профессоры Роланд Бретон. Обсерваторияның ғылыми орталығы қазір Уэльстегі Дифед графтығында және Еуропалық Одақтағы Франциядағы Нормандияда орналасқан. Оның уэльс тіліндегі атауы – Wylfa Ieithoedd, яғни «Тілдерді бақылайтын орталық». Оның баспа бағдарламасы (Welsh немесе «уэльс» тілінде – cy. Gwasg y Byd Iaith, «Тілдер әлемінің баспасы»). Обсерватория барлық тірі және жазылған тілдерді әлемдік анықтамалық шеңберде немесе «тілдік шкалада» кодтау арқылы филологиялық жіктеудің инновациялық жүйесін әзірледі. Бұл «тілдік шкала» генетикалық және географиялық қатынастарды (сәйкесінше филозоналар мен геозоналар деп аталады) тіркеу үшін ондық құрылымды пайдаланады (қараңыз төмен). 1999/2000 жылдары Обсерватория әлемдегі тілдер мен сөйлеу қауымдастықтарының алғашқы 2 томдық «Тілдік тізілімін» жариялады. Эдвард Ж. Ваджда «Language» журналында, ал Энтони П. Грант «Journal of the Royal Anthropological Society» журналында сын-пікірлер жариялады. Қазір Обсерватория «Тілдік сфера тізілімінің» 2010 жылғы қайта қарастырылған басылымын дайындады, бұл 10 жыл сайын жаңартылатын жобалар сериясының біріншісі. 2000 жылғы негізгі басылымнан алынған маңызды материалдарды қамтитын ағымдағы басылым (LS 2010) 2011 жылдан бастап Дэвид Далби мен Пьеррик ле Февр жинақтаған және үйлестірген тегін қолжетімді қоғамдық ресурс және онлайн деректер базасы ретінде онлайн жарияланды. Қосымша және жақсартылған деректерді онлайн жинауға, ұсыныстар мен сын-пікірлерді ашық талқылауға мүмкіндік бар. 2001 жылдан 2005 жылдың желтоқсанына дейін Лингвасфера обсерваториясы Британдық стандарттау институтының BSI тобымен және ISO/TC 37-мен бірлесіп әлемдегі барлық тіркелген тілдердің нұсқаларын қамтитын төрт әріпті (alpha 4) кодты жобалау мен әзірлеуге белсенді қатысты. Алайда, Обсерватория 2009 жылы ISO бекітіп жариялаған ISO 639-6 стандартының соңғы нұсқасына қатыспады және ол үшін жауапкершілік алған жоқ. Обсерваторияның саясаты бойынша, тілдерді кодтау бойынша жүргізілетін тәуелсіз жұмысы ISO 639 халықаралық стандарттарын толықтырып, қолдау көрсетуі керек. Обсерватория Барбара Граймстың және оның күйеуі Джозефтің, 1996 жылға дейін Гавайиде орналасқан және Жазғы тіл білімі институтының «Этнолог: Әлем тілдері» журналының шығармашылық редакторы болған пионерлік жұмысына алғыс айтады.

Тілдік сфераның тіркелімі және тілдік шкаланың анықтамалық жүйесі

Linguascale framework – 2000 жылы Linguasphere Register-де жарияланған және кейіннен 2010 жылы жетілдірілген, барлық тілдерді қамтитын анықтамалық жүйе. Ол әр тіл мен диалектті әлемдегі бар тірі және жазылған тілдердің толық жиынтығына орналастыруға бағытталған икемді кодтау формуласын қамтиды, сонымен қатар лингвистикалық зерттеулердің жалғасуын ескереді. Бұл лингва шкаланың бірінші бөлігі – жоғарыда аталған ондық жіктеме, ол тиісті филозонаны немесе геозонаны көрсететін екі саннан тұратын лингвасфера кілтінен тұрады: 00-ден 99-ға дейін. Бұл әлемдегі кез келген тілді бастапқы классификациялауға арналған жүйелі сандық кілтті ұсынады, ол Linguasphere Register-де баяндалған принциптерге сәйкес келеді. Кілттің бірінші саны – әлем тілдерін бастапқыда он секторға бөлудің бірі. Сектор филосектор болуы мүмкін, онда құрамындағы тілдер бір-бірімен диахрондық қатынаста деп есептеледі, немесе геосектор болуы мүмкін, онда тілдер тарихи емес, географиялық принцип бойынша топтастырылады. Екінші сан – әр геосектордың анықтамалық мақсаттар үшін бөлінген он аймағын көрсетеді. Құрамдық аймақтар, секторлар сияқты, олардың құрамындағы тілдер арасындағы қарым-қатынастың сипатына байланысты филозоналар немесе геозоналар ретінде сипатталады: тарихи немесе географиялық. Лингва шкаланың екінші бөлігі үш үлкен әріптен тұрады: AAA-дан ZZZ-ға дейін. Әр аймақ бір немесе бірнеше жиынтыққа бөлінеді, әр жиынтық осы үш әріптік компоненттің бірінші үлкен әрпімен (альфа 3) белгіленеді. Әр жиынтық бір немесе бірнеше тізбекке (екінші үлкен әрпімен белгіленген) және әр тізбек бір немесе бірнеше желіге (үшінші үлкен әрпімен белгіленген) бөлінеді. Аймақтың тілдерін жиынтықтарға, тізбектерге және желілерге бөлу лингвистикалық жақындықтың салыстырмалы деңгейіне негізделген, бұл негізгі сөздіктің шамамен үлесімен өлшенді. Геозоналар, филозоналарға қарағанда, көбінесе көп жиынтықтарға бөлінеді, себебі соңғыларындағы тілдер арасындағы қарым-қатынастар анықтама бойынша айқын және жақын. Лингва шкаланың үшінші және соңғы бөлігі үш кішкентай әріптен (минускул) тұрады, ол тілді немесе диалектті дәл анықтау үшін қолданылады: aaa-дан zzz-ға дейін. Бұл тізбектегі бірінші әріп сыртқы бірлікті білдіреді (2010 жылдан бастап «тіл» және «диалект» терминдерінің мағынасының өзгеруінен және олардың көбінесе эмоционалды қолданылуынан аулақ болу үшін, «сыртқы тіл» деген түпнұсқа терминінен гөрі қолданылады). Сыртқы бірліктерді құрайтын ішкі бірліктер мен тілдердің нұсқалары екінші, ал қажет болған жағдайда үшінші кішкентай әріппен кодталады.

Лондон тілдері

Лингвасфералық тізілімді және оның лингваскаласын күрделі қалалық тілдік ортаны зерттеуде қолданудың нақты мысалы – Лондонның мемлекеттік мектептеріндегі көптілді балалардың (барлық оқушылардың шамамен 40% құрайды) ағылшыл тілінен өзге 200-ден астам тілде сөйлеуін зерттеу үшін жүргізілген бірнеше сараптамалардың негізгі құралы болды. Бұл сараптамалар Бейкер мен Эверслидің 2000 жылы, ал Эверсли және авторлар тобының 2010 жылы редакциялаған еңбектерінде жарияланды.

"Langues de la Liberté/Тілдері бостандығы"

Парижде 1987 жылдан бастап Observatoire linguistique «Langues de la Liberté / Languages of Liberty» екі тілді көрмесін құрды, ол жеке бастың бостандығының негізгі ұғымдарының транснационалды дамуын ағылшын және француз тілдерінің өзара әрекеттесуі арқылы, ешбір ұлттың әрекеті арқылы емес, көрсетті. 34 суреттелген триптихтер сериясының бастапқысында осындай ұғымдардың дамуындағы грек және неміс тілдері сияқты басқа транснационалды тілдердің тарихи рөліне назар аударылды. Көрмені екі тілді мемлекет – Канада үкіметі, халықаралық франкофондық ұйым (ACCT) және Жоғарғы Нормандия аймағы демеушілік етті. Көрме 1989 жылдың 6 маусымында Париждегі Жорж Помпиду орталығында ашылды және 1989 жылғы жазда Франция революциясының екі жүз жылдығына арналған Канаданың ресми үлесі ретінде ұсынылды. 1989 жылдың 23 қыркүйегінен 21 қазанына дейін Руандағы (Жоғарғы Нормандия) Hôtel de Région-да өткен осы екі тілді көрменің келесі тұсаукесерінде Observatoire linguistique 13 ғасырда француз тілінде жазылған Англияның Магна-Картасының түпнұсқа (және латын тіліне дейінгі) мәтінінің қазіргі уақытта сақталған жалғыз данасын алғаш рет көрсетті. Канаданың тұрақты қолдауының арқасында, көрме кейіннен Бельгияда және Англияда, Лиеждегі Конгресс сарайында және Лондондағы Ұлттар Достастығы институтында 1990 жылы, содан кейін 1991 жылдың мамырында Австралияда Канберрадағы Ескі Парламент үйінде ұсынылды. Болашақтағы планеталық қоғам үшін этиканың көптілді аясын құру қажеттілігіне байланысты, Observatoire 2015 жылы, 2020 жылы Руннимдеде оның латын тіліндегі ресми нұсқасына қол қоюдың 800 жылдығына орай, Магна-Картаның транснационалды тақырыбына оралу ниетін жариялады.

"Тілдер галактикасында әр адамның дауысы - жұлдыз"

Тілдік обсерваторияның ұраны 1990 жылдан бері француз тілінде: Dans la galaxie des langues, la voix de chaque personne est une étoile (ағылшын тілінен аударғанда жоғарыда көрсетілгендей). Обсерватория бұл сөздерді 1990–1991 жылдары Лингвистикалық обсерватория ұйымдастырған алғашқы пікірталастар сериясының кезінде өзінің басшылық философиясы ретінде қабылдады. Пікірталастар Жоғарғы Нормандиядағы Флери-сюр-Андельде, Прованстағы Майланде және Валониядағы Хьюде, тиісті аймақтардың демеушілігімен «Біздің тілдеріміз және Еуропаның бірлігі» тақырыбында өтті. Осы пікірталастардың алғашқысында құрметті қонақ ретінде трансатлантикалық лингвистиканың деканы Андре Мартинет (1908–1999) қатысты. 2000 жылдан бастап ЮНЕСКО обсерваторияның ұранын «Тілдер галактикасында әр сөз – жұлдыз» түрінде қабылдап, бейімдеді.