Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Трансұлттық лингвистикалық зерттеу желісі. Лингвасфера обсерваториясы (немесе Observatoire, оның түпнұсқа француз және заңды атауы: Observatoire Linguistique) – коммерциялық емес трансұлттық зерттеу желісі, ол (қосаудағы бағдарламалармен бірге) әлем тілдері мен сөйлеу қауымдастықтарының толық индекстелген және жан-жақты Лингвасфера тіркелімінің жаңартылатын мәтінін (алғашқыда ағылшын тілінде) жинауға, зерттеуге, жіктеуге, өңдеуге және тегін онлайн таратуға арналған.
Transnational linguistic research network
The Linguasphere Observatory (or the Observatoire, based on its original French and legal title: Observatoire Linguistique) is a non profit transnational research network, devoted (alongside related programs) to the gathering, study, classification, editing and free distribution online of the updatable text (initially in English) of a fully indexed and comprehensive Linguasphere Register of the World's Languages and Speech Communities.
Тарих
Обсерватория 1983 жылы Квебекте құрылды, кейіннен Нормандияда коммерциялық емес бірлестік ретінде тіркелді. Оның құрметті президенті – француз тіліндегі ақын және Сенегалдың тұңғыш президенті Леопольд Седар Сенгор болды. Обсерваторияның негізін қалаушы директоры – Халықаралық Африка институтының бұрынғы директоры және Лондон университетінің құрметті профессоры Дэвид Далби, ал алғашқы ғылыми хатшысы – қазіргі уақытта Рен университетінде әлеуметтану профессоры болып қызмет ететін провансаль тіліндегі ақын Филипп Бланше. 2010 жылдан бастап Обсерваторияның директордың орынбасары және веб-мастері – Пьеррик ле Фёвр, ал ғылыми кеңесінің төрағасы – Париж VIII университетінің эмерит профессоры Роланд Бретон. Обсерваторияның ғылыми орталығы қазір Уэльстегі Дифед графтығында және Еуропалық Одақтағы Франциядағы Нормандияда орналасқан. Оның уэльс тіліндегі атауы – Wylfa Ieithoedd, яғни «Тілдерді бақылайтын орталық». Оның баспа бағдарламасы (Welsh немесе «уэльс» тілінде – cy. Gwasg y Byd Iaith, «Тілдер әлемінің баспасы»). Обсерватория барлық тірі және жазылған тілдерді әлемдік анықтамалық шеңберде немесе «тілдік шкалада» кодтау арқылы филологиялық жіктеудің инновациялық жүйесін әзірледі. Бұл «тілдік шкала» генетикалық және географиялық қатынастарды (сәйкесінше филозоналар мен геозоналар деп аталады) тіркеу үшін ондық құрылымды пайдаланады (қараңыз төмен). 1999/2000 жылдары Обсерватория әлемдегі тілдер мен сөйлеу қауымдастықтарының алғашқы 2 томдық «Тілдік тізілімін» жариялады. Эдвард Ж. Ваджда «Language» журналында, ал Энтони П. Грант «Journal of the Royal Anthropological Society» журналында сын-пікірлер жариялады. Қазір Обсерватория «Тілдік сфера тізілімінің» 2010 жылғы қайта қарастырылған басылымын дайындады, бұл 10 жыл сайын жаңартылатын жобалар сериясының біріншісі. 2000 жылғы негізгі басылымнан алынған маңызды материалдарды қамтитын ағымдағы басылым (LS 2010) 2011 жылдан бастап Дэвид Далби мен Пьеррик ле Февр жинақтаған және үйлестірген тегін қолжетімді қоғамдық ресурс және онлайн деректер базасы ретінде онлайн жарияланды. Қосымша және жақсартылған деректерді онлайн жинауға, ұсыныстар мен сын-пікірлерді ашық талқылауға мүмкіндік бар. 2001 жылдан 2005 жылдың желтоқсанына дейін Лингвасфера обсерваториясы Британдық стандарттау институтының BSI тобымен және ISO/TC 37-мен бірлесіп әлемдегі барлық тіркелген тілдердің нұсқаларын қамтитын төрт әріпті (alpha 4) кодты жобалау мен әзірлеуге белсенді қатысты. Алайда, Обсерватория 2009 жылы ISO бекітіп жариялаған ISO 639-6 стандартының соңғы нұсқасына қатыспады және ол үшін жауапкершілік алған жоқ. Обсерваторияның саясаты бойынша, тілдерді кодтау бойынша жүргізілетін тәуелсіз жұмысы ISO 639 халықаралық стандарттарын толықтырып, қолдау көрсетуі керек. Обсерватория Барбара Граймстың және оның күйеуі Джозефтің, 1996 жылға дейін Гавайиде орналасқан және Жазғы тіл білімі институтының «Этнолог: Әлем тілдері» журналының шығармашылық редакторы болған пионерлік жұмысына алғыс айтады.
The Observatoire was created in Quebec in 1983 and was subsequently established and registered in Normandy as a non profit association under the honorary presidency of the late Léopold Sédar Senghor, a French language poet and the first president of Senegal. Its founding director is David Dalby, former director of the International African Institute and emeritus reader in the University of London, and its first research secretary was Philippe Blanchet, a Provençal language poet currently serving as Professor of Sociolinguistics at the University of Rennes. Since 2010, the deputy director and webmaster of the Observatoire has been Pierrick le Feuvre, with the chairman of its research council being Roland Breton, emeritus professor at the University of Paris VIII. The Observatoire's research hub is currently based in the preserved county of Dyfed, Wales and, in the European Union, in Normandy, France. Its title in Welsh is Wylfa Ieithoedd, literally the "Observatory (of) languages", together with its publishing program (in Cymraeg or "Welsh" = cy. Gwasg y Byd Iaith, i. e. "Press (of) the World (of) Language"). The Observatoire has developed an innovative scheme of philological classification, coding all living and recorded languages within a global referential framework or "linguascale". This Linguascale Framework uses a decimal structure (see below) to record both genetic and geographic categories of relationship (termed phylozones and geozones, respectively). In 1999/2000, the Observatoire published its first 2 volume Linguasphere Register of the World's Languages and Speech Communities. Reviews were published by Edward J. Vajda in Language and by Anthony P. Grant in Journal of the Royal Anthropological Society. The Observatoire has now prepared a revised edition of the Linguasphere Register from 2010, the first of a projected series of regular updates at 10 year intervals. The current edition (LS 2010), comprising substantial materials from the foundation edition of 2000, is published online from 2011 as a freely available public resource and an online data base, compiled and co ordinated by David Dalby and Pierrick le Feuvre. Provision is made for the online gathering of additional and improved data, and for the open discussion of proposals and criticisms. From 2001 until December 2005, the Linguasphere Observatory was actively involved in collaboration with the British Standards Institution BSI Group and with ISO/TC 37in the design and development of a four letter (alpha 4) code covering—potentially—every recorded language variety in the world. The Observatoire was not, however, associated with or responsible for the final ISO 639 6 standard which was a partial result of this collaboration, approved and published by ISO in 2009. It is the policy of the Observatoire that its on going independent work on language coding should also be complementary to and supportive of the ISO 639 international standards,
The Observatoire expresses its praise and gratitude to the parallel pioneering work of Barbara Grimes, with her husband Joseph, in her position based in Hawaii until her retirement from 1996 as the creative Editor of the Summer Institute of Linguistics' Ethnologue: Languages of the World.
Тілдік сфераның тіркелімі және тілдік шкаланың анықтамалық жүйесі
Linguascale framework – 2000 жылы Linguasphere Register-де жарияланған және кейіннен 2010 жылы жетілдірілген, барлық тілдерді қамтитын анықтамалық жүйе. Ол әр тіл мен диалектті әлемдегі бар тірі және жазылған тілдердің толық жиынтығына орналастыруға бағытталған икемді кодтау формуласын қамтиды, сонымен қатар лингвистикалық зерттеулердің жалғасуын ескереді. Бұл лингва шкаланың бірінші бөлігі – жоғарыда аталған ондық жіктеме, ол тиісті филозонаны немесе геозонаны көрсететін екі саннан тұратын лингвасфера кілтінен тұрады: 00-ден 99-ға дейін. Бұл әлемдегі кез келген тілді бастапқы классификациялауға арналған жүйелі сандық кілтті ұсынады, ол Linguasphere Register-де баяндалған принциптерге сәйкес келеді. Кілттің бірінші саны – әлем тілдерін бастапқыда он секторға бөлудің бірі. Сектор филосектор болуы мүмкін, онда құрамындағы тілдер бір-бірімен диахрондық қатынаста деп есептеледі, немесе геосектор болуы мүмкін, онда тілдер тарихи емес, географиялық принцип бойынша топтастырылады. Екінші сан – әр геосектордың анықтамалық мақсаттар үшін бөлінген он аймағын көрсетеді. Құрамдық аймақтар, секторлар сияқты, олардың құрамындағы тілдер арасындағы қарым-қатынастың сипатына байланысты филозоналар немесе геозоналар ретінде сипатталады: тарихи немесе географиялық. Лингва шкаланың екінші бөлігі үш үлкен әріптен тұрады: AAA-дан ZZZ-ға дейін. Әр аймақ бір немесе бірнеше жиынтыққа бөлінеді, әр жиынтық осы үш әріптік компоненттің бірінші үлкен әрпімен (альфа 3) белгіленеді. Әр жиынтық бір немесе бірнеше тізбекке (екінші үлкен әрпімен белгіленген) және әр тізбек бір немесе бірнеше желіге (үшінші үлкен әрпімен белгіленген) бөлінеді. Аймақтың тілдерін жиынтықтарға, тізбектерге және желілерге бөлу лингвистикалық жақындықтың салыстырмалы деңгейіне негізделген, бұл негізгі сөздіктің шамамен үлесімен өлшенді. Геозоналар, филозоналарға қарағанда, көбінесе көп жиынтықтарға бөлінеді, себебі соңғыларындағы тілдер арасындағы қарым-қатынастар анықтама бойынша айқын және жақын. Лингва шкаланың үшінші және соңғы бөлігі үш кішкентай әріптен (минускул) тұрады, ол тілді немесе диалектті дәл анықтау үшін қолданылады: aaa-дан zzz-ға дейін. Бұл тізбектегі бірінші әріп сыртқы бірлікті білдіреді (2010 жылдан бастап «тіл» және «диалект» терминдерінің мағынасының өзгеруінен және олардың көбінесе эмоционалды қолданылуынан аулақ болу үшін, «сыртқы тіл» деген түпнұсқа терминінен гөрі қолданылады). Сыртқы бірліктерді құрайтын ішкі бірліктер мен тілдердің нұсқалары екінші, ал қажет болған жағдайда үшінші кішкентай әріппен кодталады.
The Linguascale framework is a referential system covering all languages, as published in the Linguasphere Register in 2000 and subsequently refined in 2010. It comprises a flexible coding formula which seeks to situate each language and dialect within the totality of the world's living and recorded languages, having regard to ongoing linguistic research. The first part of this linguascale is the decimal classification referred to above, consisting of a linguasphere key of two numerals denoting the relevant phylozone or geozone: from 00. to 99. This provides a systematic numerical key for the initial classification of any of the world's languages, following the principles set out in the Linguasphere Register. The first numeral of the key represents one of the ten referential sectors into which the world's languages are initially divided. The sector can either be a phylosector, in which the constituent languages are considered to be in a diachronic relationship one with another, or a geosector, in which languages are grouped geographically rather than historically. The second numeral is used to represent the ten zones into which each geosector is divided for referential purposes. The component zones, like the sectors, are described as either phylozones or geozones, based on the nature of the relationship among their constituent languages: either historical or geographical. The second part of the linguascale consists of three capital letters (majuscules): from AAA to ZZZ Each zone is divided into one or more sets, with each set being represented by the first majuscule of this three letter (alpha 3) component. Each set is divided into one or more chains (represented by the second majuscule) and each chain is into one or more nets (represented by the third majuscule). The division of the languages of a zone into sets, chains and nets is based on relative degrees of linguistic proximity, as measured in principle by approximate proportions of shared basic vocabulary. Geozones are on average divided into more sets than phylozones because relationships among languages within the latter are by definition more obvious and much closer. The third and final part of the linguascale consists of up to three lowercase letters (minuscules), used to identify a language or dialect with precision: from aaa to zzz. The first letter of this sequence represents an outer unit (preferred from 2010 to the original term of "outer language", to avoid the shifting and often emotive applications of the terms "language" and "dialect"). The inner units and language varieties that may comprise any outer unit are coded using a second, and wherever necessary a third minuscule letter.
Лондон тілдері
Лингвасфералық тізілімді және оның лингваскаласын күрделі қалалық тілдік ортаны зерттеуде қолданудың нақты мысалы – Лондонның мемлекеттік мектептеріндегі көптілді балалардың (барлық оқушылардың шамамен 40% құрайды) ағылшыл тілінен өзге 200-ден астам тілде сөйлеуін зерттеу үшін жүргізілген бірнеше сараптамалардың негізгі құралы болды. Бұл сараптамалар Бейкер мен Эверслидің 2000 жылы, ал Эверсли және авторлар тобының 2010 жылы редакциялаған еңбектерінде жарияланды.
A practical application of the Linguasphere Register and its linguascale in the study of a complex urban linguistic environment has been as the referential framework for successive surveys of over 200 languages other than English spoken by plurilingual children at state schools in London (representing just under 40% of the total number of children attending), as edited in 2000 by Baker and Eversley and in 2010 by Eversley et al.
"Langues de la Liberté/Тілдері бостандығы"
Парижде 1987 жылдан бастап Observatoire linguistique «Langues de la Liberté / Languages of Liberty» екі тілді көрмесін құрды, ол жеке бастың бостандығының негізгі ұғымдарының транснационалды дамуын ағылшын және француз тілдерінің өзара әрекеттесуі арқылы, ешбір ұлттың әрекеті арқылы емес, көрсетті. 34 суреттелген триптихтер сериясының бастапқысында осындай ұғымдардың дамуындағы грек және неміс тілдері сияқты басқа транснационалды тілдердің тарихи рөліне назар аударылды. Көрмені екі тілді мемлекет – Канада үкіметі, халықаралық франкофондық ұйым (ACCT) және Жоғарғы Нормандия аймағы демеушілік етті. Көрме 1989 жылдың 6 маусымында Париждегі Жорж Помпиду орталығында ашылды және 1989 жылғы жазда Франция революциясының екі жүз жылдығына арналған Канаданың ресми үлесі ретінде ұсынылды. 1989 жылдың 23 қыркүйегінен 21 қазанына дейін Руандағы (Жоғарғы Нормандия) Hôtel de Région-да өткен осы екі тілді көрменің келесі тұсаукесерінде Observatoire linguistique 13 ғасырда француз тілінде жазылған Англияның Магна-Картасының түпнұсқа (және латын тіліне дейінгі) мәтінінің қазіргі уақытта сақталған жалғыз данасын алғаш рет көрсетті. Канаданың тұрақты қолдауының арқасында, көрме кейіннен Бельгияда және Англияда, Лиеждегі Конгресс сарайында және Лондондағы Ұлттар Достастығы институтында 1990 жылы, содан кейін 1991 жылдың мамырында Австралияда Канберрадағы Ескі Парламент үйінде ұсынылды. Болашақтағы планеталық қоғам үшін этиканың көптілді аясын құру қажеттілігіне байланысты, Observatoire 2015 жылы, 2020 жылы Руннимдеде оның латын тіліндегі ресми нұсқасына қол қоюдың 800 жылдығына орай, Магна-Картаның транснационалды тақырыбына оралу ниетін жариялады.
In Paris, from 1987, the Observatoire linguistique created a bilingual exhibition Langues de la Liberté / Languages of Liberty, tracing the transnational development of certain basic concepts of personal freedom through the interaction of English and French, rather than by the action of any one nation. At the outset of a series of 34 illustrated triptychs, attention was drawn to the historical role of other transnational languages in the development of such concepts, including Greek and German. The exhibition was sponsored by the government of a bilingual nation, Canada, by the international francophone Agence (ACCT) and by the region of Haute Normandie. It was inaugurated in Paris at the Centre Georges Pompidou on 6 June 1989, and presented there throughout the summer of 1989 as the official Canadian contribution to the bicentenary celebrations of the French Revolution. At the subsequent presentation of this bilingual exhibition at the Hôtel de Région in Rouen (Haute Normandie), from 23 September to 21 October 1989, the Observatoire linguistique organised the first public display of the only surviving contemporary copy of the vernacular (and arguably pre Latin) text of England's Magna Carta, written in 13th century French. Thanks to continued support from Canada, the exhibition was subsequently presented by the Observatoire in Belgium and England, at the Palais des Congrès in Liège and at the Commonwealth Institute in London in 1990, and finally in Australia, at Old Parliament House, Canberra in May 1991. In the context of the need to design a plurilingual framework of ethics for a future planetary society, the Observatoire has announced its intention to return to the transnational theme of Magna Carta in 2015, on the occasion of the 8th centenary of the signing of its formal Latin version at Runnymede in 2020.
"Тілдер галактикасында әр адамның дауысы - жұлдыз"
Тілдік обсерваторияның ұраны 1990 жылдан бері француз тілінде: Dans la galaxie des langues, la voix de chaque personne est une étoile (ағылшын тілінен аударғанда жоғарыда көрсетілгендей). Обсерватория бұл сөздерді 1990–1991 жылдары Лингвистикалық обсерватория ұйымдастырған алғашқы пікірталастар сериясының кезінде өзінің басшылық философиясы ретінде қабылдады. Пікірталастар Жоғарғы Нормандиядағы Флери-сюр-Андельде, Прованстағы Майланде және Валониядағы Хьюде, тиісті аймақтардың демеушілігімен «Біздің тілдеріміз және Еуропаның бірлігі» тақырыбында өтті. Осы пікірталастардың алғашқысында құрметті қонақ ретінде трансатлантикалық лингвистиканың деканы Андре Мартинет (1908–1999) қатысты. 2000 жылдан бастап ЮНЕСКО обсерваторияның ұранын «Тілдер галактикасында әр сөз – жұлдыз» түрінде қабылдап, бейімдеді.
The motto of the Observatoire linguistique dates from 1990—in French: Dans la galaxie des langues, la voix de chaque personne est une étoile (translated into English as above). The Observatoire adopted these words as its guiding philosophy on the occasion of the first series of debates organised by the Observatoire linguistique in 1990–1991, at Fleury sur Andelle in Haute Normandie, at Maillane in Provence and at Huy in Wallonie, sponsored by each of the relevant regions, on the subject of Nos langues et l'unité de l'Europe ("Our languages and the unity of Europe"). The guest of honour at the first of these debates was André Martinet (1908–1999), doyen of trans Atlantic linguistics. From the year 2000 UNESCO adopted and adapted the Observatoire's motto in the form: "In the galaxy of languages, each word is a star".