Кіріспе

Кеннет Ли Пайк (9 маусым 1912 - 31 желтоқсан 2000) – американдық тіл білімі маманы және антрополог. Ол тагмемика теориясын жасаған, «эмика» және «этика» терминдерін енгізген, сондай-ақ аударма теориясы мен тәжірибесін оқыту үшін қолданылған «Калаба X» жасалма тілін дамытқан. Бұған қоса, ол 1935 жылдан өмірінің соңына дейін жұмыс істеген Жазғы Лингвистика институтының (SIL) алғашқы президенті болды.

Жұмыс

Пайк эмикалық пен этикалық аражігін ажыратуымен әйгілі. "Эмикалық" ("фонемикадағыдай") – мәдени немесе тілдік жүйенің ішіндегі түсінік бойынша мәдени және тілдік санаттардың қызметін білдіреді, ал "этикалық" ("фонетикадағыдай") – жүйеден тыс негізделген дыбыстарды талдамалық тұрғыдан зерттеуді білдіреді. Пайк, эмикалық сипаттамалардың білікті бағалаушылары тек ана тілінде сөйлейтін адамдар ғана бола алады, демек, олар лингвистикалық зерттеулер үшін маңызды деректерді ұсынуға тиіс, ал тілдік топтан тыс зерттеушілер тілді талдауда ғылыми әдістерді қолданып, тексерілетін және қайталанатын этикалық сипаттамаларды жасайды деп сақты. Пайк өзі Австралия, Боливия, Эквадор, Гана, Ява, Мексика, Непал, Жаңа Гвинея, Нигерия, Филиппин және Перу елдерінің жергілікті тілдерін зерттеді. Пайк Орталық және Оңтүстік Америка тілдерін талдау үшін тегмемика теориясын жасады, оның арқасында семантикалық және синтаксистік элементтерді пайдалана отырып, түрлі рөлдерді атқара алатын тілдік элементтердің тізбектерін анықтады. Пайктің тілді зерттеуге қатысты көзқарасы оны ХХ ғасырдың көрнекті тілшісі Ноам Хомский бастаған "генеративтік" қозғалыстан тыс қалдырды, себебі Пайк тіл құрылымын жеке сөйлем ретінде емес, контексте зерттеу керек деп есептеді, бұл оның ең маңызды еңбегінің атауынан-ақ көрінеді. Ол "бір тілде демонстрацияларымен" танымал болды. Ол көптеген тақталармен көпшілік алдына шықты. Пайкпен жұмыс істеу үшін оған беймәлім тілде сөйлейтін адам шақырылды. Пайк, адам білетін тілде сұрақтар қоймай, тек қолдармен және заттар арқылы аудитория алдында сол тілді талдай бастады.

Құрметтер

Пайк Ұлттық ғылым академиясының, Америка лингвистикалық қоғамының (LSA), Канада мен АҚШ лингвистикалық қауымдастығының (LACUS) және Америка антропологиялық қауымдастығының мүшесі болды. Ол LSA және LACUS президенті қызметін атқарды, содан кейін үш жыл қатарынан Темплтон сыйлығына ұсынылды. 1974 жылы Мичиган университетінің Чарльз Карпентер Фрайс лингвистикасы бойынша профессоры қызметіне тағайындалғанда, деканаттың айтуынша, "оның өмір бойына сақталған шығармашылығы мен тынымсыз еңбегі аңызға айналды". Пайкқа бірнеше оқу орны құрметті доктор дәрежесін берді, олардың ішінде Хантингтон колледжі, Чикаго университеті, Джорджтаун университеті, L'Université Réné Descartes (Сорбонна) және Альберт Людвиг университеті бар. Нобель сыйлығы комитеті ұсынуларды жарияламайды, бірақ 1983 жылы АҚШ сенаторы Алан Д. Диксон және АҚШ конгрессмені Пол Саймон Пайкті Нобель бейбітшілік сыйлығына ұсынғанын мәлімдеді. Оның кандидатурасын қолдаған академиялық демеушілер қатарында Чарльз Ф. Хокетт, Сидней Лэмб (Райс университеті), Гордон Дж. ван Уайлен (Хоуп колледжі), Фрэнк Х. Т. Родс (Корнелл университеті), Андре Мартинет (Сорбонна), Дэвид С. С. Ли (Ұлттық Тайвань қалыпты университеті) және Минг Лю (Гонконгтың Қытай университеті) болды.