Кіріспе

Тілдерді зерттеу, дамыту және құжаттау жөніндегі коммерциялық емес ұйым SIL International (бұрынғы атауы Лингвистика жазғы институты) – евангелистік христиан коммерциялық емес ұйымы. Оның басты мақсаты – тіл білімін кеңейту, сауаттылықты арттыру, христиан Киелі кітабын жергілікті тілдерге аудару және аз таралған тілдердің дамуына көмектесу үшін, әсіресе сирек кездесетін тілдерді зерттеу, дамыту және құжаттау. SIL өз тілдерді құжаттау жұмысының нәтижесінде әлем тілдерін зерттеу дерекқоры Ethnologue-ты жариялайды, сондай-ақ FieldWorks Language Explorer (FLEx) және Lexique Pro сияқты тілдерді құжаттауға арналған бағдарламалық құралдарды әзірлейді және жариялайды. Ұйымның АҚШ-тағы бас кеңсесі Техас штатының Далас қаласындағы Халықаралық лингвистика орталығында орналасқан.

Тарих

Уильям Камерон Таунсенд, пресвитериан дін қызметкері, 1934 жылы Гватемаладағы Какчикель майя халқы арасында Христиандық миссияны, Мәсіхтің шәкірттерімен бірге атқарғаннан кейін, ұйым құрды. 1933 жылы ол, Какчикель тіліне жасағандай, Мексикадағы жергілікті тілдерге Киелі кітапты аудару мақсатымен Мексикаға баруға бел буды. Таунсенд президент Лазаро Карденас (1934–1940 жылдары қызмет еткен) басқаратын үкімет кезінде Мексиканың Халықтық білім беру хатшылығымен ынтымақтастық орнатты және Мексикада жұмыс істеу үшін лингвист-миссионерлерді даярлау мақсатында SIL ұйымын құрды. Мексика үкіметі миссионерлік жұмысты білім беру жүйесі арқылы жүргізуге рұқсат бермегендіктен, Таунсенд 1942 жылы SIL-ден тәуелсіз Уиклиф Киелі кітап аудармашылары ұйымын құрды. Уиклиф Киелі кітап аудармашылары Киелі кітапты аудару және миссионерлік қызметке баса назар берсе, SIL тілдік құжаттама мен сауаттылық білімін таратуға баса назар берді. Мексиканың білім беру органдарымен ынтымақтастық бастаған Таунсенд 1934 жылы Арканзас штатының Сулфур-Спрингс қаласында миссионерлерді лингвистика, антропология және аударманың негізгі принциптеріне оқыту үшін шағын жазғы оқу сессиясын ашты. Келесі онжылдықтар бойы SIL лингвистері Мексиканың жергілікті халқына сауаттылық білім берумен айналысса, сонымен бірге Уиклиф Киелі кітап аудармашыларымен бірлесіп Киелі кітапты аудару жұмыстарын жүргізді. Бірінші жазғы институттың екінші жылында оқыған студенттердің бірі, Кеннет Ли Пайк (1912–2000), SIL тарихындағы ең маңызды тұлғаға айналды.

Үлестер

SIL-дің тіл біліміне қосқан ең маңызды үлесі – 1000-нан астам азшылық және жойылып бара жатқан тілдерден жиналған және талданған деректер, олардың көпшілігі бұрын академиялық тұрғыдан зерттелмеген. SIL тіл туралы жалпы білімді арттыру мақсатында деректерді және талдау нәтижелерін бөлісуге тырысады. Бұл Хискаряна және Пираха сияқты тілдер туралы жарияланымдарға әкелді, олар кейбір тіл білімі теорияларының әмбебаптығына күмән тудырды. SIL-дің жұмысы нәтижесінде 20,000-нан астам техникалық жарияланым жасалды, олардың барлығы SIL библиографиясында тізімделген. Олардың көпшілігі тілдік экспедициялардың нәтижесін көрсетеді. SIL-дің басты назары жаңа тіл білімі теорияларын жасауға бағытталмаған, алайда тагмемика – Кеннет Пайк әзірлеген және қазірде SIL қолдамаса да, эмикалық және этикалық терминдерін енгізген, бұл терминдер антропологияда кеңінен қолданылады. SIL-дің тағы бір маңызды бағыты – сауаттылықты арттыру, әсіресе халықтық тілдерде. SIL жергілікті, аймақтық және ұлттық мекемелерге халықтық тілдерде формалды және бейформалды білім беруді дамытуға көмектеседі. Бұл бірлескен күш-жігерлер көптілді және көпмәдени қоғамда білім беруді дамытудың күрделі саласында жаңа жетістіктерге жол ашады. SIL әлемдегі бірнеше ірі жоғары оқу орындарында тіл білімі бағдарламалары үшін оқытушылар мен оқу материалдарын ұсынады. АҚШ-та бұл институттардың қатарында Даллас халықаралық университеті, Биола университеті, Муди Библия институты және Даллас теологиялық семинариясы бар. SIL бағдарламалары бар басқа университеттерге Канададағы Тринити Вестерн университеті, Австралиядағы Чарльз Дарвин университеті және Перудың Лима қаласындағы Рикардо Пальма университеті жатады. Ұйым жақында жойылып бара жатқан тілдерді сақтау және қайта жаңғырту мақсатындағы Тіл және мәдениетті құжаттау қызметі бөлімін құрды. Бұл бөлімнің құрылуы жойылып бара жатқан тілдерді құжаттауға қызығушылықтың артуын көрсетеді және антропология мен тіл білімінің көп салалы тәсілін қамтиды.

Қауымдастықтар

SIL ЮНЕСКО-да ҮЕҰ ретінде консультативтік мәртебеге ие, ал этнолингвистикалық қауымдастықтарды қолдаушы ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесінде (ЭКОСОК) арнайы консультативтік мәртебеге ие. Ұйым Халықаралық Киелі кітап агенттіктері форумы мен Михей желісінің мүшесі, сондай-ақ тілдік әртүрліліктің әлемдік желісі – Мааяның негізін қалаушы мүшесі болып табылады.

Этнолог және ISO 639-3 коды

Этнолог: Әлем тілдеріне арналған нұсқаулық 1951 жылдан бері SIL ұйымынан жарық көріп келеді. 2009 жылғы 16-шы басылымынан бастап, Этнолог ISO 639-3 стандартын қолданады, ол тілдерге үш әріптік кодтарды тағайындайды; бұл кодтардың бір бөлігі Этнологтың 15-ші басылымында қолданылған үш әріптік кодтардан алынған. SIL – ISO 639-3 стандартын тіркеуге уәкілді орган. 2005 жылы жарық көрген 15-ші басылымда 7299 код бар. 2009 жылдың ортасында 16-шы басылым, 2013 жылы 17-ші, ал 2015 жылы 18-ші басылым жарық көрді. 2022 жылы 25-ші басылым жарық көрді.

Бағдарламалық жасақтама

SIL лингвистикалық зерттеулер үшін кеңінен қолданылатын бағдарламалық жасақтаманы әзірледі. Adapt – бір тілден туысқан тілге, шектеулі лингвистикалық талдау жасағаннан кейін мәтін аударуға арналған құрал. Лексика жинау саласында ShoeBox, жаңа ToolBox (Field Linguist's Toolbox) және Lexique Pro лингвистер үшін FieldWorks Language Explorer (FLEx Windows және Linux) және маман емес адамдар үшін WeSay (сонымен қатар Windows және Linux) құралдарымен көбінесе алмастырылды. SIL сонымен қатар сөздіктерді жариялау үшін "Webonary" веб-сайтын ұсынады. Graphite – интеллектуалды қаріп технологиясы және көрсету жүйесі. Keyman – әлемнің 2000-нан астам тілінде теруге мүмкіндік беретін пернетақта бағдарламалық қамтамасыз етуі, сондай-ақ қолданушыға арнайы пернетақта жасауға да болады.

Қаріптер

SIL SIL Open Font License (OFL) лицензиясы бойынша тегін бағдарламалық қамтамасыз ету ретінде қолжетімді бірнеше кеңінен қолданылатын қаріптер жиынтығын әзірледі. SIL қаріптерінің атаулары ұйымның Киелі кітапқа негізделген миссиясын көрсетеді: "харис" (грекше "кәмелдік"), "дулос" (грекше "құл") және "гентиум" (латынша "ұлттардың"). Бұл қаріптер әлемдік тілдерді құжаттаумен айналысатын лингвистер үшін стандартты ресурстарға айналды. Олардың көпшілігі тек белгілі бір жазу жүйелері үшін ғана жасалған, мысалы, эфиоп, деванагари, жаңа тай лу, еврей, араб, кхмер, и, мьянма, копт және тай вьет, немесе шифрланған музыкалық нотация немесе IPA сияқты арнайы техникалық белгілер. Латын әрпін қолдайтын қаріптер: Gentium: "латын, кириллица және грек әрпін қолданатын әлемдегі әртүрлі этникалық топтарға оқырманға ыңғайлы, жоғары сапалы жарияланымдар жасауға мүмкіндік беретін қаріптер отбасы. Ол латын және кириллица негізіндегі әртүрлі алфавиттерді қолдайды". Doulos SIL: "Times/Times New Roman дизайнына ұқсас Юникод сериф қаріпі. Онда фонетикалық немесе орфографиялық қажеттіліктер үшін қолданылатын кез келген рим немесе кириллица негізіндегі жазу жүйесі үшін қажетті глифтердің толық жиынтығы бар. Сонымен қатар, лингвистерге пайдалы басқа да таңбалар мен символдар қарастырылған. Ол латын және кириллица үшін Юникод 7.0 стандартында анықталған барлық таңбаларды дерлік толық қамтиды". Charis SIL: "латын және кириллица жазуларын қолдайтын тілдердің кең ауқымын қолдайтын Юникод негізіндегі қаріптер отбасы. Ол ұзақ мәтіндерді жағымды және оңай оқуға арналған, тіпті ең қолайлы емес басып шығару және көрсету жағдайында да". Andika: "әсіресе сауаттылықты арттыру және жаңа оқып үйренетін оқушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін арнайы жасалған, серифсіз Юникод қаріпі. Назар бір-бірімен шатастырылмайтын, анық әріптерге аударылған. Ол латын және кириллица үшін дерлік толық қамтуды қамтамасыз етеді".

Таныс алу

1947 жылы Америка Лингвистикалық қоғамының жазғы отырысында SIL ұйымының жұмысы "қоғамымыз тарапынан жоғары бағаланып, осы елдегі қолданбалы лингвистиканың ең үміткер дамуының бірі ретінде құпталуы тиіс" деген қаулы қабылданды. SIL ЮНЕСКО мен Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми кеңесші мәртебесіне ие, және ЮНЕСКО Азияның көптеген елдеріндегі оның жұмысын жария түрде мойындады. SIL көптеген мемлекеттерде үкіметтік емес ұйым статусына ие. SIL-дің жұмысы көптеген халықаралық деңгейде бағаланып, танылды. 1973 жылы SIL халықаралық түсіністік үшін Рамон Магсейсей сыйлығымен марапатталды. Бұл қорылым Азия халқына қызмет етуде үлкен рух көрсеткен Азиядағы көрнекті тұлғалар мен ұйымдарды құрметтейді. ЮНЕСКО-ның сауаттылық сыйлықтары SIL ұйымының жұмысына бірнеше елде табысталды: Австралия (1969), Камерун (1986), Папуа-Жаңа Гвинея (1979), Филиппин (1991).

Сын

1979 жылы Мексика үкіметі SIL-дің келісімін ресми түрде тоқтатты, себебі антропологтар жергілікті қауымдастықтарда білім беру мен миссионерлік қызметтің үйлесіміне сын айтқан болатын. Бірақ SIL сол елде өз қызметін жалғастырды. 1980 жылғы қарашада Мерида (Юкатан) қаласында өткен Америкааралық үнді институтының конференциясында делегаттар Лингвистика жазғы институтын айыптап, оның протестанттық идеологиясын және жергілікті дәстүрлерге жат капиталистік көзқарасын жасыру үшін ғылыми атауды пайдаланғанын мәлімдеді. Бұл Эквадор үкіметімен жасалған келісімнің 1980 жылы тоқтатылуына әкелді, алайда белгілі бір деңгейде қатысу сақталды. 1990 жылдардың басында Эквадордың Жергілікті Ұлттар Конфедерациясы (CONAIE) SIL-ді елден қууды талап етті. SIL Бразилия, Мексика және Панама елдерінен қуылды, ал Колумбия мен Перуде оның қызметіне шектеулер қойылды. Ұйымның тілдерді сипаттау, тілдерді дамыту, Киелі кітапты аудару және оның көптеген далалық қызметкерлері жүргізген миссионерлік шараларға бағытталған жұмысы лингвистер мен антропологтар тарапынан сынға ұшырады. Олар SIL-дің жергілікті мәдениеттерді өзгертуге ұмтылысы тілдердің жоғалуы мен тілдердің өліміне себеп болатын проблемаларды күшейтеді деп санайды. Лингвистер SIL-дің миссионерлік бағыты академиялық лингвистермен қарым-қатынасты қиындатады және олардың SIL-дің бағдарламалық қамтамасы мен білімдік инфрақұрылымына тәуелділігін күмәнді етеді, өйткені мақсаттары жиі үйлеседі, бірақ кейде айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. SIL мәдени үлгілерді өзгертуге жасалған әрекеттерді мәдениетті жою деп санамайды және барлық жұмыстары жергілікті халықтардың ерікті қатысуына негізделгенін атап көрсетеді. SIL-дің пікірінше, этноцид дұрыс емес түсінік және өркениеттің дамуының нәтижесінде болатын мәдени өзгерістерді этноцид ретінде сипаттау пессимизмге әкеледі. SIL өзін жойылып бара жатқан тілдерді тілдік ортада қолдау арқылы және ана тіліндегі сауаттылықты дамыту арқылы белсенді түрде қорғайтын ұйым деп есептейді. Сонымен қатар, қауіп төнген тілдерді сақтауға деген олардың күшті қызығушылығы тіл және мәдениетті құжаттау қызметін ұсынатын бөлімнің құрылуына әкелді.