Кіріспе
Американдық антрополог және лингвист Делл Хатауэй Хаймс (7 маусым 1927, Портленд, Орегон – 13 қараша 2009, Шарлоттсвилл, Вирджиния) – лингвист, социолингвист, антрополог және фольклоршы, ол тілді қолдануды салыстырмалы, этнографиялық тұрғыдан зерттеу үшін пәндік негіздерді қалады. Оның зерттеулері Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы тілдерге бағытталған. Ол антропологияның төртінші саласын «лингвистикалық антропология» деп атаған алғашқылардың бірі болды, бұрынғы «антропологиялық лингвистика» аталымынан өзгеше. Бұл терминологиялық өзгеріс сол кезде дербес ғылымға (тіл біліміне) айналғаннан гөрі, пәннің антропологиядағы негізін қалауға назар аударады. 1972 жылы Хаймс «Language in Society» журналын құрып, 22 жыл бойы бас редактор болып қызмет етті. Соғысқа дейін Кореяда болып, 1950 жылы бітірді. Армиядағы дешифровщик қызметі оның лингвист болуына ықпал етті. Хаймс 1955 жылы Индиана университетінен лингвистика ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Жас ғылым кандидаты ретінде Хаймс Мельвилл Джейкобстың жариялаған Виктория Ховардтың әндері мен әңгімелері жинағын мұқият талдап, ауызша әңгімелерді түсіндірудің жаңа тәсілдерін жасады. Одан кейін ол Гарвард университетінде жұмыс істеді. Осы жас кезінде-ақ Хаймс қабілетті лингвист ретінде танылды; оның бір жылда аяқтаған диссертациясы Колумбия өзенінің сағасына жақын жерде сөйленген және негізінен Франц Боас еңбектерінен белгілі Катхлемет тілінің грамматикасына арналған еді.
Dell Hathaway Hymes (June 7, 1927, in Portland, Oregon – November 13, 2009, in Charlottesville, Virginia) was a linguist, sociolinguist, anthropologist, and folklorist who established disciplinary foundations for the comparative, ethnographic study of language use. His research focused upon the languages of the Pacific Northwest. He was one of the first to call the fourth subfield of anthropology "linguistic anthropology" instead of "anthropological linguistics". The terminological shift draws attention to the field's grounding in anthropology rather than in what, by that time, had already become an autonomous discipline (linguistics). In 1972 Hymes founded the journal Language in Society and served as its editor for 22 years. and after a stint in prewar Korea, he graduated in 1950. His work in the Army as a decoder is part of what influenced him to become a linguist. Hymes earned his PhD in linguistics from Indiana University in 1955. As a young Ph. D graduate, Hymes carefully analyzed a corpus, within the publication by Melville Jacobs of the songs and stories of Victoria Howard, developing new approaches to the interpretation of oral narratives. He went on to take a job at Harvard University. Even at that young age, Hymes had a reputation as a strong linguist; his dissertation, completed in one year, was a grammar of the Kathlamet language spoken near the mouth of the Columbia and known primarily from Franz Boas’s work at the end of the 19th century.
Мансап
1955 жылдан бастап Хаймс бес жыл Гарвард университетінде оқытты; 1960 жылы Берклидегі Калифорния университетінің профессорлық құрамына қосылу үшін кетіп қалды; ол 1965 жылы Пенсильвания университетінің антропология факультетіне кірмес бұрын тағы бес жыл жұмыс істеді (онда ол А. Ирвинг Холлоуэллдың орнын иеленді). 1972 жылы ол фольклор және фольклорлық өмір факультетіне қосылды, ал 1975 жылы Пенсильвания университетінің білім беру мектебінің деканы болды. Ол 1973 жылы Америка фольклор қоғамының, 1982 жылы Америка лингвистика қоғамының және 1983 жылы Америка антропологиялық қауымдастығының президенті болды – бұл үш лауазымды атқарган соңғы адам. Пенсильванияда жұмыс істеген кезінде Хаймс «Language in Society» журналын құруға қатысты. Кейін Хаймс Вирджиния университетінің антропология және ағылшын тілі факультеттеріне қосылды, онда ол антропология және ағылшын тілі бойынша Комонвелл профессоры атанды және 2000 жылы зейнетке шықты, Альцгеймер ауруының салдарынан қайтыс болғанға дейін профессорлық қызметін жалғастырды (13 қараша, 2009 жыл).
Жұмысына әсер еткен факторлар
Гимсқа көптеген тіл білімі мамандары, антропологтар және әлеуметтанушылардың әсері тиді; атап айтқанда, американист дәстүрінің Франц Боас, Эдвард Сапир және Гарри Хойер; Роман Якобсон және Прага тілдік үйірмесінің басқа өкілдері; әлеуметтанушы Эрвинг Гоффман және антрополог Рэй Л. Бёрдвистелл, олар екеуі де Пенн университетіндегі әріптестері; сондай-ақ этнометодологтар Гарольд Гарфинкель, Харви Сакс, Эмануэль Шеглофф және Гейл Джефферсон. Гимстің мансабы кем дегенде екі кезеңге бөлінеді. Мансабының басында Гимс Прага мектебінің функционализмін американдық тілдік антропологиясына бейімдеп, тіл мен әлеуметтік контекст арасындағы байланысты зерттеуде алғашқы қадам жасады. Джон Гамперц, Эрвинг Гоффман және Уильям Лабовпен бірге Гимс қоғамдағы тіл мәселесіне қатысты кең ауқымды, көп салалы зерттеулерді анықтады. Гимстің кейінгі еңбектері поэтикаға, әсіресе американдық жергілікті халықтардың ауызша әңгімелерінің поэтикалық құрылымына бағытталған. Ол Денис Тедлокпен бірге этнопоэтиканы тілдік антропология және фольклористиканың зерттеу саласы ретінде анықтады. Гимс әдеби сыншы Кеннет Берктің соңғы жұмысына ең үлкен ықпалын мойындайды, "Менің істегеніме басқаларға қарағанда КБ-ның үлесі зор" дейді. Гимс 1950 жылдары Беркпен бірге оқыған. Берктің еңбектері теориялық және тақырыптық тұрғыдан алуан түрлі болды, бірақ Гимске ең көп әсер еткен идея – поэзияға риторикалық талдауды қолдану. Гимс өзінің ықпалына түскен көптеген басқа әдеби тұлғалар мен сыншыларды да қосты, олардың ішінде Роберт Альтер, К. С. Льюис, А. Л. Кройбер және Клод Леви-Стросс бар.
Оның еңбегінің маңызы
Алғашқы әлеуметтік тіл білімі мамандарының бірі ретінде Хаймс сөйлеу мен әлеуметтік қарым-қатынастар арасындағы байланысты дамытуға көмектесті, лингвистикалық антропологияны антропология және жалпы әлеуметтік ғылымдардағы перформативтік бұрылыстың ортасына қойды. Хаймс Ноам Чомскидің тілді түсіну және қолдану үшін қажетті грамматикалық ережелерді білу (құзыреттілік) мен нақты тіл қолданысы (өнімділік) арасындағы маңызды айырмашылығына жауап ретінде қалыптасты. Хаймс лингвистикалық зерттеудің ортасынан өнімділікті шеттетуге қарсы болды және лингвистикалық зерттеу нысаны ретінде әлеуметтік контексте тілді қолдану үшін қажетті білім – коммуникативтік құзыреттілік ұғымын ұсынды. Тиісті тіл қолданысы конвенциялық түрде анықталғандықтан және әртүрлі қауымдастықтарда өзгеше болғандықтан, Хаймнің ерте жұмыстарының көп бөлігі сөйлеу қауымдастықтарындағы тіл қолданысының контрасты үлгілерін зерттеуге бағытталған этнографиялық зерттеу жобасын құрайды. Хаймс осы тәсілді «сөйлеу этнографиясы» деп атады. Төменде сипатталған СОЛУАДЫ (SPEAKING) аббревиатурасы «сөз оқиғалары» деп аталатын тіл қолданысының мысалдарына құжаттау және талдау жасауға тырысатын далалық зерттеушілерге көмектесу үшін жеңіл ойлау құралы ретінде ұсынылды. Аббревиатураға Роман Якобсонның тілдің көп функциялылығына қатысты аргументтерін қолдану және кеңейту енгізілген. Ол тілдік қауымдастықтардағы тіл қолданысының өзгеруіне қатысты басқа, көбірек техникалық, көбінесе типологиялық бағытталған тәсілдерді мақалалар сериясында түсіндірді. Пенсильвания университетіндегі Рей Бёрдвистеллмен болған талқылардың нәтижесінде, кейінгі жұмыстарында Хаймс «сөйлеу этнографиясын» «коммуникация этнографиясы» деп атады, бұл тіл өндірісінің мысалдарынан бастап, байланыстың (ауызша, жазбаша, хабар тарату, қабылдау/тыңдау актілерін қоса алғанда) белгілі бір пайдаланушылар қауымдастығында қалыптасқан жолдарына назар аударуды, сондай-ақ сөздік емес және ауызша мінез-құлықты қамтуды білдірді. 1969 жылы Эрвинг Гоффман және Джон Сведпен бірге Қалалық этнография орталығын құрды. Мақсаты – Пенсильвания университетінің профессорлық-оқытушылық құрамы мен студенттерінің қалалық этнографияны негізгі әдіс ретінде пайдаланған зерттеулерін қаржыландыру болды, нәтижесінде көптеген инновациялық зерттеулер жүргізілді. Бірінші ірі грант Ұлттық психикалық денсаулық институтынан келіп, түрлі нәсілдік және этникалық топтарға баса назар аударған көптеген зерттеулерді қаржыландырды; екіншісі АҚШ Ұлттық білім беру институтынан, сынып этнографиясын қаржыландыру. Эрвинг Гоффманмен бірге ол Пенсильвания университетінің баспаханасы үшін «Әдеп және коммуникация» сериясын редакциялады, бұл олар ең құнды деп есептеген зерттеулерді қолдаудың бір жолы болды. Хаймс өзі және басқалар «этнопоэтика» деп атаған, фольклор мен ауызша баяндауларды транскрипциялау және талдаудың антропологиялық әдісін насихаттады, ол сөйлеудегі поэтикалық құрылымдарға назар аударады. Мысалы, бұрын антропологтар әдетте проза түрінде жазған үнді мифтерінің көшірмелерін оқығанда, Хаймс ертегілердің сөз тіркесі мен құрылымында әдетте поэтикалық құрылымдар бар екенін байқады. Сөздердің үлгілері мен сөздерді қолдану үлгілі, көркемдік формаларға сәйкес келеді. Хаймның мақсаты – көркемдік өнерді және «осындай әңгімелердің негізін қалаған және ақпарат беретін біліктілікті» түсіну. Ол Dell Hymes Speaking Model-ін жасады және тіл білімінде коммуникативтік құзыреттілік термині пайда болды. Аңыздар әлем табиғаты туралы қызықты оқиғалар немесе маңызды аңыздар болуы мүмкін; сонымен қатар, аңыздар жергілікті өзендердегі балықтардың ұрыну циклдері немесе Орегоннан гризли аюларының жоғалуы сияқты аборигендердің қоршаған ортаны басқару білімінің маңыздылығын жеткізе алады. Хаймс әлемдегі барлық аңыздар маңызды білім мен ойлау тәсілдерін және әлемді көруді жеткізетін нысанның жасырын қағидалары бойынша ұйымдастырылған деп санайды. Ол баяндамаларды түсіну тілдің өзін және әңгіме айту арқылы ақпараттандырылған салаларды толық түсінуге әкеледі деп айтады, оған этнопоэтика, социолингвистика, психолингвистика, риторика, семиотика, прагматика, баяндамалық зерттеу және әдеби сын кіреді. Хаймс фольклор мен повесті тіл білімі, антропология және әдебиет салаларының маңызды бөлігі деп санайды; және осы салалардағы ғалымдардың өте аз бөлігі фольклорды өзінің бастапқы тілінде өз ойларына жеткілікті түрде қосуға дайын және қабілетті екендігіне наразылық білдірді. Оның ойынша, әңгімелердегі ...
Орнату және сахна
Жай – бұл сөйлеу әрекетінің уақыты мен орны, және жалпы физикалық жағдай. Әже-атасының үйінің қонақ бөлмесі отбасылық әңгімеге орын болуы мүмкін. Сцена – бұл жайдың «психологиялық жағдайы» немесе «мәдени анықтамасы», формалдылық деңгейі және ойынға немесе қалысқа ұмтылыс сияқты ерекшеліктерді қамтиды. Отбасылық оқиға әже-атаның мерейтойын тойлауға арналған кездесуде айтылуы мүмкін. Кейде отбасы қуанышпен, ойын-сауықпен болады, ал кейде – қастерлеп, салтанатты түрде тойлайды.
Қатысушылар
Спикер мен аудитория Лингвистер осы санаттардың ішінде ерекшеліктер жасайды; мысалы, аудиторияны тікелей үн сөз жеткізетін адамдар мен басқа тыңдаушылар деп бөлуге болады. Отбасылық тойда әжесі немесе тәтесі жас қыздарға әңгіме айтуы мүмкін, бірақ ер адамдар, тікелей оларға арналмағанмен, сол әңгімені ести алады.
Аяғы
Мақсаттар, міндеттер және нәтижелер Апа әже туралы оқиға айту арқылы көрермендерді көңілдіруі, жас қыздарға үйретуі және әжесіне құрмет көрсетуі мүмкін.
Актінің реті
Іс-шараның формасы мен реті Әжеге жасалған тостқа жауап ретінде әпкенің әңгімесі басталуы мүмкін. Әңгіменің сюжеті мен даму барысы әпкесінің жоспарымен жүзеге асырылады. Әңгіме айтылып жатқанда тыңдаушылар араласып, сөз кедергі келтіруі де мүмкін. Ақырында, қатысушылар әңгімеге ризашылық білдіріп, басқа тақырыпқа немесе іс-әрекетке көшуі мүмкін.
Кілт
Сөйлеу әрекетінің "мәнерін, стильін немесе рухын" анықтайтын белгілер. Тәтесі әжесінің даусы мен қимыл-қозғалысын ойыншықтап келемеждеуі мүмкін, немесе ол топқа әңгімедегі мақтаудың адалдығы мен құрметін баса көрсетіп, қатыгез дауыспен сөйлеуі мүмкін.
Құралдықтар
Сөйлеу формалары мен стильдері Әйел тете көптеген диалект ерекшеліктерімен еркін, күнделікті тілде сөйлей алады, немесе формалдырақ тілде, грамматикалық тұрғыдан "стандартты" формаларды нақты сақтай отырып сөйлей алады.
Нормалар
Іс-шараны және қатысушылардың іс-әрекеттері мен реакцияларын басқаратын әлеуметтік ережелер. Әже айтқан ойын-қалпы әңгімеде нормалар көптеген тыңдаушылардың сөз араластыруына және бірлескен жұмысына мүмкіндік беруі мүмкін, немесе мұндай араласулар ересек әйелдердің қатысуымен ғана шектелуі де мүмкін. Ал әже айтқан маңызды, ресми әңгімеде оған назар аудару және сөз араластырмау талап етілуі мүмкін.
Жанр
Сөйлеу әрекеті немесе оқиғаның түрі; мысалы, осы жерде қолданылған оқиғаның түрі. Тәте әже туралы әңгіме айту арқылы кейіпкер туралы қызықты оқиғаны немесе моральдық сабақ ретінде үлгіні келтіре алады. Әртүрлі ғылым салалары сөйлеу әрекеттерінің түрлері үшін терминдерді жасайды, ал тілдік орталар кейде түрлеріне қатысты өз терминологиясын қолданады.
Отбасылық және жеке өмірі
Хаймстің жұбайы Вирджиния Дош Хаймс та әлеуметтік тіл білімі маманы және фольклоршы болған.
Діни бірлестіктер
Хаймс Епископ шіркеуінің ғалымдар гильдиясының мүшесі болды. Ол Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласындағы Санкт-Пол еске алу шіркеуі мен Бейбітшілік лютеран шіркеуінің жамағатының мүшесі болды.
Жарияланымдар
Кейзден, К. Б., Джон, В. П., және Хаймс, Д. Х. (Ред.). (1972). Сыныптағы тілдің функциялары. Нью-Йорк: Teachers College Press. Гамперз, Дж. Дж., және Хаймс, Д. (Ред.). (1964). Коммуникация этнографиясы. "Американдық антропологтың" арнайы саны, 66 (6), ІІ бөлім: 137–154. Гумперз, Дж. Дж., және Хаймс, Д. (1972). Әлеуметтік-лингвистикалық бағыттар: коммуникация этнографиясы. Нью-Йорк: Holt, Rinehart, & Winston. Хаймс, Д. Х. (1961). Сөйлеу функциялары: эволюциялық тәсіл. Ф. Грубер (Ред.), Антропология және білім беру. Филадельфия: Пенсильвания университеті. Хаймс, Д. (1962). Сөйлеудің этнографиясы. Т. Глэдуин және В. С. Стюртевант (Ред.), Антропология және адам мінез-құлқы (13–53 б.). Вашингтон, округ Колумбия: Вашингтон антропологиялық қоғамы. Хаймс, Д. Х. (1963). Лингвистикалық антропология тарихына қарай. Антропологиялық лингвистика, 5(1), 59–103. Хаймс, Д. Х. (1964а). (Этно)лингвистикалық теория бағыттары. А. К. Ромни және Р. Г. Д’Андраде (Ред.), Когнитивтік трансмәдени зерттеулер (6–56 б.). "Американдық антрополог", 66(3), 2-бөлім. Хаймс, Д. (Ред.). (1964). Мәдениет және қоғамдағы тіл: лингвистика және антропология бойынша оқырман. Нью-Йорк: Harper & Row. Хаймс, Д. Х. (1967). Тіл мен әлеуметтік ортаның өзара әрекеттесуінің модельдері. Әлеуметтік мәселелер журналы, 23(2), 8–38. Хаймс, Д. Х. (1967). Коммуникация антропологиясы. Ф. Е. Дэнс (Ред.), Адам коммуникациясы теориясы: түпнұсқалық эсселер. Нью-Йорк: Holt, Rinehart and Winston. Хаймс, Д. Х. (1970). Этнографиядағы лингвистикалық әдіс: АҚШ-тағы дамуы. П. Гарвин (Ред.), Лингвистикадағы әдіс және теория. Гаага: Mouton. Хаймс, Д. (1971). Әлеуметтік лингвистика және сөйлеу этнографиясы. Э. Арденер (Ред.), Әлеуметтік антропология және тіл (47–93 б.). Лондон: Routledge. Хаймс, Д. (1971). Тіл теориясы, коммуникативтік құзыреттілік және мүмкіндігі шектеулі балаларды тәрбиелеу. М. Л. Уэкс, С. А. Даймонд және Ф. Гиринг (Ред.), Білім берудегі антропологиялық перспективалар (51–66 б.). Нью-Йорк: Basic Books. Хаймс, Д. (Ред.). (1971). Тілдердің пиджиндеуі және креолдануы. Лондон: Cambridge University Press. Хаймс, Д. Х. (1972). Коммуникативтік құзыреттілік туралы. Дж. Б. Прайд және Дж. Холмс (Ред.), Әлеуметтік-лингвистика (269–293 б.). Лондон: Penguin. Хаймс, Д. Х. (1972). Редакциялық кіріспе. Қоғамдағы тіл, 1, 1–14. Хаймс, Д. (Ред.). (1972). Антропологияны қайта ойлау. Нью-Йорк: Pantheon. Хаймс, Д. Х. (1972). Коммуникация этнографиясына қарай. П. П. Джильоли (Ред.), Тіл және әлеуметтік контекст (21–44 б.). Хармондсворт: Penguin. Хаймс, Д. Х. (1973). Лингвистикалық құзыреттілікке қарай. Әлеуметтік-лингвистикадағы жұмыс қағаздары, № 16. Хаймс, Д. Х. (1974). Сөйлеу тәсілдері. Р. Бауман және Дж. Шерзер (Ред.), Сөйлеу этнографиясы бойынша зерттеулер (433–452 б.). Кембридж: Cambridge University Press. Хаймс, Д. Х. (Ред.). (1974). Лингвистика тарихы бойынша зерттеулер: дәстүрлер және парадигмалар. Блумингтон: Indiana University Press. Хаймс, Д. (1974). Әлеуметтік-лингвистиканың негіздері: этнографиялық тәсіл. Филадельфия: Пенсильвания университетінің баспасы. Хаймс, Д. Х. (1974). Этнографиялық көзқарас. Жаңа әдеби тарих, 5, 187–201. Хаймс, Д. Х. (1974). Ноам Чомскийге шолу. Г. Харман (Ред.), "Ноам Чомский туралы: сын эсселер" (316–333 б.). Гарден-Сити, Нью-Йорк: Anchor. Хаймс, Д. Х. (1975). Орындауға үлкен қадам. Д. Бен Амос және К. Голдштейн (Ред.), Фольклор: өнер мен коммуникация (11–74 б.). Гаага: Mouton. Хаймс, Д. Х. (1976). Лингвистикалық құзыреттілікке қарай. Әлеуметтік нұсқаулықтар, 4, 217–239. Хаймс, Д. Х. (1976). Американдық үндістердің ауызша шығармашылығы мен өлшенген өлеңдерін табу. Жаңа әдеби тарих, 8, 431–457. Хаймс, Д. (1980). Бес жылдық үлгіде. Б. Х. Дэвис және Р. К. О’Кейн (Ред.), Бірінші тұлға бірлік (201–213 б.). Амстердам: John Benjamins. Хаймс, Д. (1980). Білім берудегі тіл: этнолингвистикалық эсселер. Вашингтон, округ Колумбия: Қолданбалы лингвистика орталығы. Хаймс, Д., және Фуг, Дж. (1981). Америкалық структурализм. Гаага: Mouton. Хаймс, Д. (1981). "Мен сізге айтқым келген жоқ": Американың жергілікті этнопоэтикасындағы эсселер. Филадельфия: Пенсильвания университетінің баспасы. Хаймс, Д. (1983). Лингвистикалық антропология тарихындағы эсселер. Амстердам: John Benjamins. Хаймс, Д. Х. (1984). Коммуникативтік құзыреттілікке қарай. (Ф. Маглер аударған). Париж: Hatier. Хаймс, Д. Х. (1985). Лингвистикалық құзыреттілікке қарай. AILA Review/Revue de l’AILA (Альянс интернациональ де лингвистик аппликация), 2, 9–23. Хаймс, Д. Х. (1992). Тілдегі теңсіздік: Ешқандай мән бермеу. Білім беру тіл білімі бойынша жұмыс қағаздары, 8(1), 1–30. Хаймс, Д. Х. (1993). Тілдегі теңсіздік: Ешқандай мән бермеу. Дж. Е. Алатис (Ред.), Тіл, коммуникация және әлеуметтік мағына (23–40 б.). Вашингтон, округ Колумбия: Georgetown University Press. Хаймс, Д. (1996). Этнография, лингвистика, повествование, теңсіздік: дауысты түсінуге қарай. Лондон: Taylor & Francis. Хаймс, Д. Х. (1998). Ауызша повествование поэзиясы қашан? Туындаған форма және оның прагматикалық шарттары. Прагматика, 8(4), 475–500. Хаймс, Д. Х. (1999). Боас этнопоэтика шегінде. Р. Дарнелл және Л. Валентайн (Ред.), Америкалық дәстүрді теориялау. Торонто университетінің баспасы. Хаймс, Д. Х. (2000). Әлеуметтік-лингвистиканың пайда болуы: Самаринге жауап. Диалог, 312–315. Хаймс, Д. Х. (2001). Поэзия. А. Дуранти (Ред.), Тіл және мәдениеттегі негізгі терминдер. Оксфорд: Blackwell. Хаймс, Д. Х. (2001). Алғы сөз. Textus, 14, 189–192. Хаймс, Д. (2003). Содан бері мен тек осыны білемін: Этнопоэтикадағы эсселер. Линкольн: University of Nebraska Press.