Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тұжырымдамалық негіз
Conceptual framework
Әлеуметтануда әлеуметтік күрделілік – қоғамды талдау үшін қолданылатын тұжырымдамалық негіздеме. Ғылымда күрделіліктің қазіргі заманғы анықтамалары жүйелер теориясында кездеседі, онда зерттелетін құбылыстың көптеген бөліктері мен олардың мүмкін болатын орналасуының саны көп; сонымен бірге, күрделі және қарапайым ұғымдары салыстырмалы және уақыт өте өзгереді. Қазіргі қолданыста «күрделілік» термині әлеуметтік теорияларда қоғамды күрделі бейімделу жүйесі ретінде қарастырумен байланысты, бірақ әлеуметтік күрделілік және оның туындайтын қасиеттері әлеуметтік философияның тарихи дамуы мен әлеуметтік өзгерістерді зерттеуде жиі кездесетін тақырыптар болып табылады. Әлеуметтанудың алғашқы теоретиктері, мысалы, Фердинанд Тённис, Эмиль Дюркгейм, Макс Вебер, Вильфредо Парето және Георг Зиммель, әлеуметтік қарым-қатынастар мен әлеуметтік алмасулардың үрделді өсуін және өзара байланысын зерттеді. Әлеуметтік қатынастардың өзара байланыстылығына және қоғамда жаңа қасиеттердің пайда болуына назар аудару социологияның салаларында жасалған әлеуметтік теорияларда кездеседі. Әлеуметтік күрделілік – микросоциология мен макросоциологияда баяндалған құбылыстардың байланысын қамтамасыз ететін негіз, сонымен қатар социологтарға гипотезаларды құру және дамыту үшін интеллектуалды орташа диапазонды ұсынады. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, әлеуметтік күрделілік теориялық бейтараптыққа ие және микросоциологияда зерттелген, сондай-ақ макросоциологияда зерттелген құбылыстарды қамтиды. 1951 жылы Парсон «Әлеуметтік жүйе» (1951) еңбегінде іс-қимыл теориясын формалды жүйелер теориясына айналдырды. Келесі онжылдықтарда Роберт К. Мертон жалпы жүйелік ойлау мен әлеуметтік жүйелер теориясының дамуы арасындағы синергияны орташа диапазон теориялары және әлеуметтік құрылым мен агенттік туралы талқылауларда жалғастырды. 1970-ші жылдардың соңынан 1990-шы жылдардың басына дейін социологиялық зерттеулер жүйелердің қасиеттерін зерттеді, онда кіші бөліктердің күшті байланысы математикалық күрделіліктен туындайтын автопоэтикалық, өзін-өзі ұйымдастырушы, динамикалық, турбулентті және хаотикалық мінез-құлықтарды байқауға мүмкіндік берді, мысалы, Никлас Луманның еңбектерінде. «Күрделілік» терминінің әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарында күрделі жүйеге сілтеме жасаудағы алғашқы қолданылуларының бірі заманауи ұйымдар мен басқаруды зерттеуде кездеседі. Дегенмен, әсіресе басқару зерттеулерінде бұл термин көбінесе теориялық немесе сапалық емес, метафоралық мағынада қолданылады. Әлеуметтік ғылымдарда күрделілік ғылымында қолданылатын бірқатар құралдардың әлеуметтік ғылымдарға енгізілуімен басталады. 1998 жылы халықаралық электрондық журнал «Жасанды қоғамдар және әлеуметтік симуляциялар» жарық көрді. Соңғы жылдары көптеген басылымдар әлеуметтану саласындағы күрделілік теориясының шолуларын ұсынды. Бұл еңбектерде конструктивистік эпистемология, феноменологияның философиялық ұстанымдары, постмодернизм және сыншыл реализм сияқты басқа да теориялық дәстүрлермен байланыстар орнатылды.
In sociology, social complexity is a conceptual framework used in the analysis of society. In the sciences, contemporary definitions of complexity are found in systems theory, wherein the phenomenon being studied has many parts and many possible arrangements of the parts; simultaneously, what is complex and what is simple are relative and change in time. Contemporary usage of the term complexity specifically refers to sociologic theories of society as a complex adaptive system, however, social complexity and its emergent properties are recurring subjects throughout the historical development of social philosophy and the study of social change. Early theoreticians of sociology, such as Ferdinand Tönnies, Émile Durkheim, and Max Weber, Vilfredo Pareto and Georg Simmel, examined the exponential growth and interrelatedness of social encounters and social exchanges. The emphases on the interconnectivity among social relationships, and the emergence of new properties within society, is found in the social theory produced in the subfields of sociology. Social complexity is a basis for the connection of the phenomena reported in microsociology and macrosociology, and thus provides an intellectual middle range for sociologists to formulate and develop hypotheses. Methodologically, social complexity is theory neutral, and includes the phenomena studied in microsociology and the phenomena studied in macrosociology. and by 1951, Parson had developed action theory into formal systems theory in The Social System (1951). In the following decades, the synergy between general systems thinking and the development of social system theories is carried forward by Robert K. Merton in discussions of theories of the middle range and social structure and agency. From the late 1970s until the early 1990s, sociological investigation concerned the properties of systems in which the strong correlation of sub parts leads to the observation of autopoetic, self organizing, dynamical, turbulent, and chaotic behaviours that arise from mathematical complexity, such as the work of Niklas Luhmann. One of the earliest usages of the term "complexity", in the social and behavioral sciences, to refer specifically to a complex system is found in the study of modern organizations and management studies. However, particularly in management studies, the term often has been used in a metaphorical rather than in a qualitative or quantitative theoretical manner. in social sciences begins as some of the same tools generally used in complexity science are incorporated into the social sciences. By 1998, the international, electronic periodical, Journal of Artificial Societies and Social Simulation, had been created. In the last several years, many publications have presented overviews of complexity theory within the field of sociology. Within this body of work, connections also are drawn to yet other theoretical traditions, including constructivist epistemology and the philosophical positions of phenomenology, postmodernism and critical realism.
Әдістемелер
Әдістемелік тұрғыдан алғанда, әлеуметтік күрделілік теориялық бейтарап, яғни ол әлеуметтану зерттеулеріндегі жергілікті және жаһандық тәсілдердің екеуін де қабылдайды. Зерттеуші бұл таңдауды зерттеу гипотезаларының талабына сәйкес сипаттау немесе түсіндіру деңгейіне қарай жасайды. Талдаудың ең төменгі, жергілікті деңгейінде этнографиялық, қатысушы немесе қатысушы емес бақылау, мазмұндық талдау және басқа да сапалық зерттеу әдістері қолданылуы мүмкін. Соңғы кезде әлеуметтануда жоғары деңгейдегі сандық зерттеу әдістемелері дамытылып, жергілікті деңгейде де, жаһандық деңгейде де қолданылуда. Мұндай әдістерге (бірақ олармен шектелмейді) бифуркация диаграммалары, желілік талдау, сызықтық емес модельдеу, сондай-ақ есептеу модельдері, оның ішінде жасушалық автоматтарды бағдарламалау, социокибернетика және әлеуметтік модельдеудің басқа да әдістері жатады.
Methodologically, social complexity is theory neutral, meaning that it accommodates both local and global approaches to sociological research. by the researcher according to the level of description or explanation demanded by the research hypotheses. At the most localized level of analysis, ethnographic, participant or non participant observation, content analysis and other qualitative research methods may be appropriate. More recently, highly sophisticated quantitative research methodologies are being developed and used in sociology at both local and global levels of analysis. Such methods include (but are not limited to) bifurcation diagrams, network analysis, non linear modeling, and computational models including cellular automata programming, sociocybernetics and other methods of social simulation.
Әлеуметтік желілердің күрделі талдауы
Күрделі әлеуметтік желілерді талдау үлкен, күрделі әлеуметтік желілердің динамикасын зерттеу үшін қолданылады. Динамикалық желі талдауы желі ғылымы мен желі теориясы шеңберінде дәстүрлі әлеуметтік желі талдауын, байланыс талдауын және көп агентті жүйелерді біріктіреді. Әлеуметтік желі талдауының негізгі түсініктері мен әдістерін, агенттік модельдеуді, теориялық физиканы және қазіргі заманғы математиканы (әсіресе графтар теориясы мен фрактал геометрияны) пайдалану арқылы, бұл зерттеу әдісі әлеуметтік жүйелердің динамикасы мен құрылымы туралы жаңа түсініктер берді. Жергілікті әлеуметтік желілерді талдаудың жаңа есептеу әдістері Дункан Уоттс, Альберт Ласло Барабаси, Николас А. Кристакис, Кэтлин Карли және басқалардың еңбектерінен туындады. Жаһандық желі талдауының жаңа әдістері Джон Урридің еңбектерінен, сондай-ақ Мануэль Кастеллстің және кейіннен Имануэль Валлерштейннің еңбектерімен байланысты жаһандануды әлеуметтанулық зерттеуден пайда болды. 1990 жылдардың соңынан бастап Валлерштейн күрделілік теориясын, әсіресе Илья Пригожиннің еңбегін жиі пайдалана бастады. Динамикалық әлеуметтік желі талдауы жүйелік ойлаудан асып, одан да көптеген әдістемелік дәстүрлермен байланысты, оның ішінде графтар теориясы, әлеуметтанудағы дәстүрлі әлеуметтік желі талдауы және математикалық әлеуметтану. Бұл талдау математикалық хаос пен күрделі динамикаға Дункан Уоттс пен Стивен Строгацтың еңбектері арқылы, ал Альберт Ласло Барабаси мен оның масштабсыз желілердегі жұмысы арқылы фрактал геометриямен байланысты.
Complex social network analysis is used to study the dynamics of large, complex social networks. Dynamic network analysis brings together traditional social network analysis, link analysis and multi agent systems within network science and network theory. Through the use of key concepts and methods in social network analysis, agent based modeling, theoretical physics, and modern mathematics (particularly graph theory and fractal geometry), this method of inquiry brought insights into the dynamics and structure of social systems. New computational methods of localized social network analysis are coming out of the work of Duncan Watts, Albert László Barabási, Nicholas A. Christakis, Kathleen Carley and others. New methods of global network analysis are emerging from the work of John Urry and the sociological study of globalization, linked to the work of Manuel Castells and the later work of Immanuel Wallerstein. Since the late 1990s, Wallerstein increasingly makes use of complexity theory, particularly the work of Ilya Prigogine. Dynamic social network analysis is linked to a variety of methodological traditions, above and beyond systems thinking, including graph theory, traditional social network analysis in sociology, and mathematical sociology. It also links to mathematical chaos and complex dynamics through the work of Duncan Watts and Steven Strogatz, as well as fractal geometry through Albert László Barabási and his work on scale free networks.
Есептеулік әлеуметтану
Есептеулік социологияның дамуына Найджел Гилберт, Клаус Г. Троицш, Джошуа М. Эпштейн және тағы басқалар үлес қосты. Бұл саланың әдістемелік бағыттары әлеуметтік модельдеу және деректерді талдауді қамтиды, олар екеуі де есептеулік социологияның ішкі салалары болып табылады. Әлеуметтік модельдеу күрделі әлеуметтік жүйелерді зерттеу үшін компьютерлерді жасанды зертхана ретінде пайдаланады; деректерді талдау машиналық интеллектті қолданып, ірі, күрделі, нақты әлемдегі деректер базаларындағы қарым-қатынастардың айқын емес үлгілерін анықтайды. Социониканың қалыптасып келе жатқан әдістері – есептеулік социологияның бір түрі. Есептеулік социологияға бірқатар микросоциологиялық салалармен қатар, жүйелік ғылым мен жүйелік ойлаутың макро деңгейлік дәстүрлері де әсер етеді. Символдық өзара әрекеттесу, айырбас және рационалды таңдаудың микро деңгейлік ықпалы, сондай-ақ Роберт Аксельрод сияқты есептеулік саясаттанушылардың назары күрделі жүйелерді модельдеуге есептеулік социологияның төменнен жоғарыға, агенттік негіздегі тәсілін дамытуға көмектесті. Джошуа М. Эпштейн мұны генеративтік ғылым деп атайды. Әлеуметтік-кибернетика жүйелік ойлаумен тікелей байланысты, әсіресе социологияның ішінде және сыртында, екінші реттік кибернетика саласында.
The development of computational sociology involves such scholars as Nigel Gilbert, Klaus G. Troitzsch, Joshua M. Epstein, and others. The foci of methods in this field include social simulation and data mining, both of which are sub areas of computational sociology. Social simulation uses computers to create an artificial laboratory for the study of complex social systems; data mining uses machine intelligence to search for non trivial patterns of relations in large, complex, real world databases. The emerging methods of socionics are a variant of computational sociology. Computational sociology is influenced by a number of micro sociological areas as well as the macro level traditions of systems science and systems thinking. The micro level influences of symbolic interaction, exchange, and rational choice, along with the micro level focus of computational political scientists, such as Robert Axelrod, helped to develop computational sociology's bottom up, agent based approach to modeling complex systems. This is what Joshua M. Epstein calls generative science. Sociocybernetics is directly tied to systems thought inside and outside of sociology, specifically in the area of second order cybernetics.
Қолданылу салалары
ХХІ ғасырдың алғашқы онжылдығында, әр түрлі қолдану салалары күрделі әдістердің дамуымен кеңейді. Әлеуметтік күрделілік теориясы әлеуметтік ынтымақтастық пен қоғамдық игіліктерді, альтруизмді, білімді, жаһандық азаматтық қоғамның ұжымдық іс-қимылын және әлеуметтік қозғалыстарды, әлеуметтік теңсіздікті, жұмыс күшін және жұмыссыздықты, саясатты талдауды, денсаулық сақтау жүйелерін, сондай-ақ инновациялар мен әлеуметтік өзгерістерді зерттеуде қолданылады. Қазіргі халықаралық ғылыми зерттеу жобасы – «Seshat: Global History Databank» неолиттік революциядан бастап өнеркәсіптік революцияға дейінгі әлеуметтік күрделіліктің өзгеруін талдау үшін жасалған. Әлеуметтік күрделілік орташа диапазондық теориялық платформа ретінде, әлеуметтік өзара әрекеттесуді немесе оның нәтижелерін байқауға болатын кез келген зерттеуде қолданылуы мүмкін, әсіресе оларды өлшеу және үздіксіз немесе дискретті деректер түрінде көрсетуге болады. Әлеуметтануда күрделілік ғылымының пайдалылығына қатысты жиі айтылатын сын – жеткілікті деректерді алудың қиындығы. Дегенмен, әлеуметтік күрделілік ұғымын қолдану және оның талдауы социологиядағы зерттеудің жалғасып жатқан саласы болып табылады. Балалық шақтағы достық, жасөспірімдердегі жүктілік, терроризмге қарсы күрес сияқты мәселелерде әлеуметтік күрделілік теориялары әлеуметтану зерттеулерінің көптеген салаларында қолданылуда. Коммуникация зерттеулері мен информаметрия саласында өзін-өзі ұйымдастыру жүйелері туралы түсінік 1990 жылдардың ортасында ғылыми коммуникацияға қатысты зерттеулерде пайда болды. Саентометрия және библиометрия, сондай-ақ социолингвистика сияқты әлеуметтік коммуникация зерттеуінің басқа да салалары дискретті деректерді қамтиды.
In the first decade of the 21st century, the diversity of areas of application has grown as more sophisticated methods have developed. Social complexity theory is applied in studies of social cooperation and public goods; altruism; education; global civil society collective action and social movements; social inequality; workforce and unemployment; policy analysis; health care systems; and innovation and social change, to name a few. A current international scientific research project, the Seshat: Global History Databank, was explicitly designed to analyze changes in social complexity from the Neolithic Revolution until the Industrial Revolution. As a middle range theoretical platform, social complexity can be applied to any research in which social interaction or the outcomes of such interactions can be observed, but particularly where they can be measured and expressed as continuous or discrete data points. One common criticism often cited regarding the usefulness of complexity science in sociology is the difficulty of obtaining adequate data. Nonetheless, application of the concept of social complexity and the analysis of such complexity has begun and continues to be an ongoing field of inquiry in sociology. From childhood friendships and teen pregnancy and counter terrorism, theories of social complexity are being applied in almost all areas of sociological research. In the area of communications research and informetrics, the concept of self organizing systems appears in mid 1990s research related to scientific communications. Scientometrics and bibliometrics are areas of research in which discrete data are available, as are several other areas of social communications research such as sociolinguistics.