Кіріспе

1974 жылы Атлантика және Тынық мұхиттарында болған 2-санатты «Фифи» дауылы, кейін «Орлен» дауылы деп аталды, 1974 жылдың қыркүйегінде Гондураста 8000-нан астам адамның қаза болуына себеп болған апатты тропикалық циклон болды. Бұл оны 1998 жылғы «Митч» дауылы мен 1780 жылғы дауылдан кейін Атлантика мұхитындағы үшінші ең қасіретті дауыл деп таныстырады. «Фифи» – АҚШ құрлығына түспеген алғашқы миллиард долларлық дауыл. 14 қыркүйекте күшті тропикалық толқыннан пайда болған жүйе, Кариб теңізінің шығыс бөлігі арқылы батысқа қарай солтүстік-батысқа қарай тұрақты түрде жылжыды. 16 қыркүйекте депрессия Ямайка жағалауында «Фифи» тропикалық дауылына айналды. Дауыл келесі күні түстен кейін дауылға айналып, 18 қыркүйекте 2-санатты дауыл ретінде ең жоғары қарқынына жетті. Дауылдың қарқынын сақтай отырып, «Фифи» келесі күні Белизде құрлыққа түсуден бұрын Гондурас солтүстік жағалауын аралап өтті. Құрлыққа түскеннен кейін дауыл тез әлсіреп, 20 қыркүйекте депрессияға айналды. Батысқа қарай жылжуын жалғастырған бұрынғы дауыл, Тынық мұхитының шығысындағы тағы бір жүйемен өзара әрекеттесе бастады. 22 қыркүйекте «Фифи» тропикалық дауыл статусына қайта ие болды, содан кейін толыққанды жаңа тропикалық циклонға, «Орлен» тропикалық дауылына айналды. «Орлен» Мексикаға қарай қисық жолмен жылжып, құрлыққа түсу алдында 2-санатты дауылға дейін қарқынын арттырды. Дауыл құрлыққа түскеннен кейін әлсіреп, 24 қыркүйекте түстен кейін Мексика тауларында толыққанды тарады. «Фифи» тоғыз елге әсер етіп, 8200-ден астам адамның қаза болуына және 1,8 миллиард доллар (1974 жылғы АҚШ доллары) көлемінде шығынға себеп болды. Өлім-жұлым мен зардаптың көп бөлігі Гондураста болды, онда дауылдан болған жаңбыр, шамамен , кең ауқымды су тасқыны мен көшкіндерге әкелді. Бір қалада бір түн ішінде 2000 мен 5000 аралығында адам су тасқынынан қаза тапты. «Фифи» үш күн бойы аймаққа үздіксіз жаңбыр жаудырып, сол кездегі Гондурас тарихындағы ең ауыр апат болған құтқару жұмыстарын қиындатты. Жақын орналасқан Гватемалада қатты су тасқынынан 200 адам қаза тауып, «Фифи» елге соңғы 20 жылда келген ең ауыр дауылға айналды. Дауылдың салдарынан туған апатты залалдардан кейін әлемнің түкпір-түкпірінен келген көмек көрсету ұйымдары жүздеген мың үйсіз қалған адамдарға көмек көрсету үшін шұғыл түрде қажетті жабдықтарды жеткізіп берді. Гондурасқа жақын елдер, мысалы, АҚШ қалаларда көмек жинау орталықтарын құрып, елге қажетті жабдықтарды жіберді. Дауылдан кейінгі аурулардың таралуын болдырмау мақсатында үкімет табылып алынған денелерді өртеуге рұқсат берді. Бір күн ішінде 6000-ға дейін адамның денесі өртелді. Өте ауыр зардаптар мен адам өмірінің жоғалуына байланысты, оның аты Атлантика дауылдары тізімінен алынып, содан бері қолданылмады.

Метеорологиялық тарих

Фифи дауылы 8 қыркүйекте Африканың батыс жағалауынан шыққан тропикалық толқыннан пайда болды. Дауыл Атлантика мұхитына енгенде, спутниктік суреттер жүйенің жақсы дамыған екенін көрсетті. Толқын батысқа қарай жылжумен 13 қыркүйекте Кариб теңізіне кірді. Кариб теңізіне шыққаннан кейін конвективтік белсенділік тез өсті. Келесі күні АҚШ Әскери-теңіз күштерінің барлау ұшағы жүйеге кіріп, төменгі деңгейде айналымның қалыптасып келе жатқанын анықтады. Ұлттық дауыл орталығы (NHC) операциялық түрде 15 қыркүйектің соңына дейін жүйені тропикалық депрессия деп жарияламады; алайда, Атлантикалық дауылдар дерекқорында 14 қыркүйектің түстен кейін тропикалық депрессияға айналғаны анықталды. NHC бастапқыда депрессияның батыс-солтүстік-батыс бағытта қозғала беретінін, соңында Кубаны жанап өтетінін болжады, бірақ дауыл солтүстікке бұрылмады. Дауыл оңтүстік-батысқа қарай сәл бұрылып, 18 қыркүйекте Фифи ең жоғары қарқынына жетті, максималды тұрақты жел және 971 мбар (hPa) қысым тіркелді. Бұл Фифиді Саффир-Симпсон дауыл шкаласы бойынша 2-ші санаттағы жоғары деңгейдегі дауылға айналдырды. Осы кезде дауылдың көлемі шамамен екі есеге ұлғайды, бұрқасын диаметрі 300 миль (483 км) аумақты қамтыды. Маусымның басында Кармен дауылы ұқсас аймақта 4-ші санатқа жеткеніне қарамастан, Фифи құрлыққа жақын болғандықтан одан әрі күшейе алмады. Айналымның оңтүстік бөлігінің көп бөлігі Гондурас тауларымен шектелді, ол жағалауға 20 миль (32 км) қашықтықта өтті. Фифи шамамен 24 сағат бойы ең жоғары қарқынын сақтап тұрды, содан кейін Белиздің Пласенсиясы маңына жағаға тиюден аз уақыт бұрын әлсіре бастады. Жүйелер біріккеннен кейін Орлен күшейе бастады. 23 қыркүйек күні түстен кейін дауыл солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай жылдам қозғалғанда, дауылға айналды. Құрлыққа тиюден аз уақыт бұрын дауылдың ортасында кішкентай көз пайда болды, нәтижесінде NHC оны максималды желі 2-ші санаттағы дауылға дейін көтерді. Фифи Ямайканы өткен кезде Оңтүстік Кубаның кейбір бөліктеріне шағын кемелерге қатысты ескертулер берілді. Тұрғындар дауылдық желге дайындала бастағандықтан, барлық Кайман аралдарында кемелерге портта қалу ұсынылды.

Гондурас

Фифи алғаш рет 17 қыркүйекте Гондурасқа дауыл күшіне жеткенде қауіп тудырды, сол кезде болжаушылар 18 немесе 19 қыркүйекте Гондурасқа немесе Никарагуаға соғылуы мүмкін деген болжамды қайта қарастырды. Оған жауап ретінде Гондурас билігі жүздеген мың тұрғынды жағалау және су тасқынына ұшырау қаупі бар аймақтардан эвакуациялауға шақырды. Ескертулерге қарамастан, эвакуация бұйрығына көбі құлақ асқан жоқ, бұл дауылдан кейін көптеген адамның қаза табуына ықпал етті. Тек 24 сағаттың ішінде 182 қала мен ауыл толығымен қирады. Қызыл Крест мәліметінше, Фифи Гондурасқа соққаннан кейінгі 12 сағаттың ішінде 800-ден 1200-ға дейін адам қаза тапты. Тау жолдарымен жүріп өткен автобустар жолдың сылқып тұруынан жартасқа құлап, көптеген адамның өмірін қиды. Кенеттен келген су тасқыны мыңдаған үйді қиратты және көптеген қалаларды оқшаулады. 3 метрге дейін жеткен толқындар кемелерді бекітетін арқандарды қиратты және көптеген кемелерді құрлыққа тіреді. Дауыл осы кезде Мексиканың ішкі аймағына жеткенімен, оның айналымы Гондурас үстінде нөсер жаңбырларын тудырып, құтқару жұмыстарын қиындатты. Түндегі құтқару жұмыстары тау аңғарларын жауып тұрған тығыз тұманның кесірінен мүмкін болмады. Күн сайын қаза болғандардың саны жүздегенге өсті; бір кезде ресми мәлімет бойынша қаза болғандардың саны 10 000-ға жеткен. Бірақ 1998 жылы Митч дауылы сол аймақта ұқсас қиратуға ұшырап, 11 000-нан 18 000-ға дейін адамның өмірін қиғаннан кейін бұл көрсеткіш үшінші орынға түсті. Фифи ел бойынша Гондурас тарихындағы ең ауыр табиғи апат ретінде шамамен 1,8 миллиард доллар (1974 жылғы АҚШ доллары) көлемінде шығын келтірді. Фифидің келтірген зиянына байланысты, ол 2-ші санатқа дейін жеткен ең қымбат Атлантикалық дауылы болып есептеледі. Алайда Гондурас үкіметі 350 000-нан 500 000-ға дейін адам үйсіз қалғанын бағалады. Дауыл елдің банан егісін толығымен жойды, нәтижесінде экономика қатты зардап шекті. Дауыл Орталық Американың Никарагуадан солтүстікке қарай орналасқан аймақтарына да әсер етті. Жаңбыр Мексиканың Кампече қаласына дейін жетті. Көп жауын елде су тасқынына әкелді, ондаған өзендер арналарынан асып, жүздеген адам баспанасыз қалды. Ла Конкиста, Дульсе Номбре, Сан Грегорио және Сан-Висенте қауымдары жолдардың суға шайылуынан оқшауланды. Чикито, Изапа және Тамариндода дауылдан оннан астам үй қирады, 50 адам үйсіз қалды. Коко өзенінің арнасынан асып, 120 үйді қиратып, 113 отбасын үйсіз қалдырды. Елдегі көптеген басқа да қауымдар, әсіресе Гондурас шекарасына жақын жерлерде ұқсас зиянға ұшырады. Вивили қаласындағы жүздеген адам Коко өзенінің бойындағы ағаштардың басында және үйлердің шатырында тығылып қалды. Дауыл Белизде соққанмен, елге келген зиян көршілес Гондурасқа қарағанда әлдеқайда аз болды. Алайда, желдің жылдамдығы тіркелді. Белизде жел мен нөсерлі жаңбырдың салдарынан жүздеген үй зақымданды немесе қирады. Зиянның ауырлығына қарамастан, Белизде қаза болғандар туралы хабарламалар түскен жоқ. Сальвадорда Фифидің сыртқы жолақтары су тасқынына әкеп соқты, нәтижесінде кем дегенде он адам қаза тапты.

Мексика және Аризона

Фифи Орталық Америка арқылы жылжып өткенде, дауылдың шеттері Кампечеге дейін нөсер жаңбырлар әкелді. Мексика «Фифи» дауылдан ешқандай немесе аз ғана зиян шекті.

Салдары

+ Аумақ бойынша әсері Өңір Тікелей қазалар Залал Ямайка 0 $1,000 Ямайка Гондурас 8 000–10 000 $1,8 миллиард Никарагуа 0 Белгісіз Белиз 0 $800 000+ Сальвадор 10 Белгісіз Гватемала 200 Белгісіз Мексика 0 Белгісіз Барлығы 8 210+ $1,8 миллиард+

Жауап беру және көмек көрсету

Дауылдан кейін Гондурас үкіметі мен көмек көрсету ұйымдары апаттың ауқымына шалысып, тығырыққа тірелді. 24 қыркүйекке қарай, АҚШ, Куба, Коста-Рика, Сальвадор, Мексика, Гватемала және Венесуэладан Гондурасқа көмек жиындарымен толы ұшақтар ұшып келді. Денелердің көптігіне байланысты шаршаған құтқарушылар аурудың таралуын болдырмау үшін шұғыл шаралар қолдана бастады. 24 қыркүйекке дейін шамамен 5000-нан 6000-ға дейін денелер күйдірілді. Кейінгі құтқару миссиялары кезінде тікұшақтарда аштық пен дұрыс тамақтанудың жетіспеуінен адамдар қайтыс болды. Жақын орналасқан Белизден Ұлыбритания 57 әскери қызметкерді моторлы қайықтармен су тасқынынан зардап шеккендерге азық-түлік жеткізу үшін жіберді. 21 дәрігері бар 41 кубалық медициналық сарапшы екі күн ішінде 900-ге жуық адамды емдеді. 24 қыркүйекке дейін 350 мыңнан астам адам ел бойынша құрылған уақытша баспаналарға сиынды. Қызыл Крест еріктілері жоғалған туыстарын табуға көмек сұраған отбасылардың көптігіне байланысты қысымға түсті. АҚШтан жіберілген көмек ұшақтары бастапқыда нашар ауа райынан кешікті. Бірнеше күннен кейін ғана олар елге қона алды. Бұл ұшақтарда азық-түлік, киім-кешек, су, дәрі-дәрмек және басқа да қажетті жабдықтар бар еді. Гондурас үкіметі АҚШ-тың ірі қалаларында қайырымдылық орталықтарын құрды. Олар үш ұшақ пен бес-алты кемені елге жеткізілетін көмекпен толтыруды жоспарлады. Флорида штатының Санкт-Петербург қаласынан 9 қазан күні 14 дәрігерден тұратын топ елге жіберілді. Басқа дәрігерлер 50 мың долларлық қаражат жинауға тырысты, бірақ Гондурас билігі бұл апаттың миллиардтаған долларға бағаланатын шығынды жабуға жеткіліксіз екенін сенді. Көптеген елдер мен көмек көрсету ұйымдары Гондурасқа көмектесу үшін бірікті, бұл тарихтағы ең ірі гуманитарлық операциялардың бірі саналды. Дауылдан кейінгі күндерде Гондурас әскері тарапынан жөнелтілген бригадалар су деңгейі төмендеген кезде ең көп зардап шеккен аймақтарға жетті. Тек Майамиден Гондурасқа 14 тонна көмек жіберілді. Техастағы баптист шіркеуінің бір тобы Эль-Прогресо халқына азық-түлік таратуға арналған арнайы жасалған көлікке 30 мың доллар жұмсады. Кейбір аймақтарда тұрғындар дәретхана қағазы мен шай қаптары сияқты заттарды қалай пайдалану керектігін білмейтін, себебі олардың мәдениеті мен қалалық аймақтардан оқшауланғандығы осыған себеп болды. "Британдық тікұшақ тобы Эль-Прогресо халқына бұрын таныс емес дәретхана қағазы мен шай қаптарын тастады. Тұрғындар дәретхана қағазын орауыш ретінде пайдаланып, шайды темекіге айналдырды". Гондураста Қызыл Крест және басқа да көмек көрсету ұйымдары көмек зардап шеккендерге жеткізілуін қамтамасыз ету үшін ұшақтарды тездетіп түсіруге тырысты. Алайда, Гондурас әскері ұшақтарды түсіруге асығысқан кезде көмектің бір бөлігін тартып алды. Осы оқиғалардың бірі Аргентинадан келген көмек ұшағы қонғаннан кейін болды, әскерилер еріктілерді ұшақтан шеттетуге мәжбүрледі. Әскерилердің қолына тигеннен кейін көмектің тағдыры белгісіз болды. Көмектің толық көлемі зардап шеккендерге жетпегендіктен, аштықтан өлген адамдар туралы хабарлар тарады. Ақырында, құтқарушылар азық-түлік таратып, осы хабарлардың рас екенін анықтады. Дауылдан кейін екі жыл бойы ел экономикасы құлдырады. Осы кезеңде жылдық дефицит 200 миллион долларға жетті, ал жылдық кіріс 153 миллион долларды құрады.

Қайта құру

1977 жылы Гондурастың алты ауылын қамтитын кең ауқымды қайта құру жобасы басталды. Алты жобалық аймақтың біріншісінде орташа есеппен 25 шаршы метрден 121 үй болды. Ол Гондурастың солтүстігіндегі маңызды тас жолдың бойында орналасқан; алайда, қайта құру бастапқыда тозық мәселесіне байланысты кешікті. Екінші жоспар бірінші жоспардан шамамен бір шақырым оңтүстікке қарай 127 үйден тұрды. Үшінші жоба, 26 бетон үйден тұрады, Эль-Прогресо қаласында салынды. Бұл жобаға бір үйде ең көп адам орналастырылуы тиіс болды, шамамен жеті адам, алдын ала есеп бойынша 182 адам. Төртінші жоба жоспарланған алты құрылыстың ең шалқары болды. Қалалық аймақтан алыс, ауылдық жерде 92 үй салу жоспарланған. Бесінші жоба 33 үйден тұрады, ол бірінші жобаға жақын орналасқан және маңызды тас жолға қол жеткізуі ұқсас. Соңғы және ең ірі тұрғын үй жобасы қираған Чолома қаласынан оңтүстікке қарай салынды. Бұл тұрғын үй жобасына барлығы 600 үй салынды, барлығы бетон блоктардан тұрғызылып, екі қабатты болды. 1974 жылдың 3 қазанында Гватемалалық кәсіпкерлер Дионисио Гутьеррес және Альфонсо Бош Гондурастағы «Фифи-Орлене» дауылынан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін ұшақпен ұшып бара жатып қаза тапты. Ұшақ Гватемала Ротари клубы жинаған дәрі-дәрмектерді алып келе жатқан, бірақ Лас-Нубес ауылының жанындағы ауа райының нашарлауы мен жүк салдарынан құлап түсті. Қайтыс болғандардың ұрпақтары, «Pollo Campero», «Avícola Villalobos» және «Empacadora Toledo» сияқты компаниялардың иелері, бірнеше жыл бойы жүзеге асырған әлеуметтік жобаларды біріктіру үшін Хуан Баутиста Гутьеррес қорын құрды.

Зейнеткерлік

Атлантика мұхитындағы дауылдың салдарынан келген ауыр зиян мен жоғары қаза болғандықтан, "Фифи" деген ат 1974 жылғы маусым соңында қолданудан алынып тасталды. Бұл ат енді бұл аймақтағы тропикалық дауылдарға берілмейді.