Кіріспе
Тоне класының ауыр крейсерлерінің жетекші кемесі. Тоне (利根) – Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштерінің екі ауыр крейсерінің жетекші кемесі болды. Кеме Жапонияның Канто аймағындағы Тоне өзенінің атымен аталды және 1938 жылдың 20 қарашасында Мицубисидің Нагасаки кеме құрылысшылық зауытында құрастырылды. Тоне ұзақ қашықтықтағы барлау миссиялары үшін жобаланды және көптеген теңіз ұшақтарын тасымалдауға қабілетті болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол кеңінен қолданылды, көбінесе авиациялық топтарына барлау қызметтерін ұсынды. Ол әдетте осы қызметті өзінің бауырлас кемесі, жапондық крейсер Чикумамен бірлесіп орындады.
Tone (利根) was the lead ship in the two vessel of heavy cruisers in the Imperial Japanese Navy. The ship was named after the Tone River, in the Kantō region of Japan and was completed on 20 November 1938 at Mitsubishi's Nagasaki shipyards. Tone was designed for long range scouting missions and had a large seaplane capacity. She was extensively employed during World War II usually providing scouting services to their aircraft carrier task forces. She almost always operated in this capacity in conjunction with her sister ship Japanese cruiser Chikuma.
Тынық мұхит соғысының алғашқы кезеңдері
1941 жылдың соңында "Тоун" кемесі бауырласы "Чикумамен" бірге CruDiv 8 құрамына қосылды және Перл-Харборға шабуыл кезінде болды. Сол күні, 1941 жылдың 7 желтоқсанында "Тоун" мен "Чикума" әрқайсысы бір "Аичи E13A1 "Джейк"" гидросамолетін Оаху үстіндегі соңғы ауа райының барлауы үшін ұшырды. 06:30-да "Тоун" мен "Чикума" әрқайсысы қысқа қашықтықтағы "Накадзима E4N2 902 типті" барлау гидросамолетын ұшырып, соққы тобының оңтүстігінде күзетшілікке және патрульдеуге кірісті. "Тоунның" гидросамолеті Лахайнаға ұшып барды, бірақ онда американдық флоттың бірде-бір кемесі болған жоқ. Келесі шабуыл кезінде "Аризона", "Оклахома", "Батыс Вирджиния" және "Калифорния" линкорлары батырылды, ал "Невада", "Пенсильвания", "Теннесси", "Мэриленд" және көптеген кіші кемелер зақымдалды. 16 желтоқсанда CruDiv 8-ге Уэйк аралына екінші шабуыл жасауға көмектесуге бұйрық берілді. "Тоун" екі "Nakajima E8N "Дэйв"" гидросамолетын суасты қайықтарына қарсы патрульдеу үшін ұшырды. Уэйк аралы түскен соң, CruDiv 8 Хиросимадағы Куреге қайтып келді. 1942 жылдың 14 қаңтарында CruDiv 8 Каролин аралдарындағы Трукта орналасып, Жапон әскерлерінің Рабаулға (Жаңа Британия), Лае мен Саламауаға (Жаңа Гвинея) қондырылуын және шабуылдарын қамтамасыз етті. 24 қаңтарда "Тоунның" гидросамолеттері Адмиралтейство аралдарына шабуыл жасады. 1 ақпанда вице-адмирал Уильям Хэлсидің "Энтерпрайз" ұшақ тасымалдағышымен Кваджалейнге жасаған әуе шабуылынан кейін "Тоун" ұшақ тасымалдағыш соққы тобымен бірге Труктан шықты, бірақ олар күшін жоғалтты. "Чикума" мен "Тоун" кейіннен 19 ақпанда Австралияның Дарвин портына жасалған шабуылға қатысты, нәтижесінде 15 ұшақ жойылды және 11 кеме батырылды. Шабуылға дейін ауа райы жағдайын хабарлау үшін "Тоун" гидросамолет ұшырды, бірақ ұшақтың радиосы істен шығып, хабарсыз қайтып келді. Кейін тағы бір гидросамолет сәттірек болды және RAAF-тың PBY Catalina ұшағын атып түсірді.
Ява теңізіндегі шайқас
1942 жылдың 1 наурызында "Тоун" Christmas аралының 250 миль (402 км) оңтүстік-шығысында ескі американдық "Эдсалл" эсминцін байқады. Төрт күннен кейін "Тоун" мен "Чикума" ұшақтары Джилатжапқа жасалған шабуылға қатысты. 6 наурызда "Тоун" 27 ақпанда Ява жағалауында кемесі батып кеткен британдық теңізшіні құтқарып алды.
Үнді мұхиты шабуылы
1942 жылдың 5 сәуірінде "Тоун" британдықтар бақылауындағы Сейлон аралындағы Коломбоға қарсы 315 ұшақтың шабуылына қатысқан ірі әскери топтың құрамында болды. Ескі эсминец, қаруланған сауда кемесі және 27 ұшақ жойылды, ал портта 500-ден астам адам қаза тапты, сондай-ақ крейсерлер мен теңізде жойылды. "Тоун" және әскери топтың қалған бөлігі 1942 жылдың сәуір айының ортасында Жапонияға қайтып келді, одан кейін бірден Дулиттл шабуылынан кейін адмирал Хэлсидің 16.2 әскери тобын және "Хорнет" ұшақ тасушысын ұстауға тағайындалды.
Мидуэй шайқасы
Мидуэй шайқасында "Тон" және "Крудив-8" вице-адмирал Чуичи Нагумоның авиациялық соққы тобының құрамына кірді. 4 маусымда "Тон" мен "Чикума" әрқайсысы екі "Джейк" ұшағын 300 миль (483 км) қашықтықта американдық авиаторлардың іздеуіне жіберді. "Тон" гидросамолнаты американдық кемелерді тапты, бірақ командалық құрылымындағы бюрократиялық кедергілерге байланысты есебі адмирал Нагумоға бірден жеткізілмеді. Оның салдарынан, ол Мидуэйге тағы бір шабуылға дайындық беруге бұйрық берген кезде есепті алды. Шайқас барысында "Тон" жау авиациясының шабуылына ұшырады, бірақ "Дэйв" және оның экипажынан басқа ешқандай зақым көрмеді. "Чикума" мен "Тон" вице-адмирал Боширо Хосогаяның Алеут аралдарына жасалған шабуылын қолдау үшін жіберілді. Дегенмен, күтілген американдық қарсы шабуыл болған жоқ. "Крудив-8" солтүстік суларда ешқандай оқиғасыз жүзіп өтті. 1942 жылдың 14 шілдесінен бастап контр-адмирал Чуичи Хара "Крудив-8" басшылығына тағайындалды. АҚШ Гуадалканалға шабуыл жасағаннан кейін, 16 тамызда "Чикума" мен "Тон" авиаторлармен бірге қайта оңтүстікке баруға бұйрық алды: жапондық "Шокаку", "Зуикаку", "Зуихо", "Дзюнъё", "Хиё" және "Рюжо". Оларға "Хейи", "Кирисима" жауынгерлік кемелері, "Читосе" гидросамолнаты және "Атаго", "Мая", "Такао", "Нагара" крейсерлері қосылды.
Шығыс Соломонның шайқасы
1942 жылдың 24 тамызында CruDiv 7-нің жапон крейсері Кумано және жапон крейсері Сузуя Гуадалканалға күшелендіру флотына қосылу үшін келді. Келесі күні таңертең Consolidated PBY Catalina ұшағы Рюджоні тапты, оған "Энтерпрайзден" шыққан Дуглас SBD Dauntless және Grumman TBF Avengers ұшақтары сәтсіз шабуыл жасады. Америка флотын іздеу үшін Тоне мен Чикумадан жеті гидроұшақ ұшырылды. Чикуманың бір ұшағы американдықтарды байқады, бірақ хабарламасын жеткізбей тұрып атып түсірілді. Бірақ екінші гидроұшақ табысты болды, жапондықтар "Энтерпрайзге" шабуыл жасап, үш бомбамен соғып, оның ағаш палубасын өртеп жіберді. Алайда, осы уақыт аралығында американдықтар жапон флотын тауып алды, ал Рюджо "Саратога" ұшақтармен батырылды. Тонеге екі "Авенджер" шабуыл жасады, бірақ олардың Mark 13 торпедалары өткізіп жіберді, және олар аман-есен Трукқа қайтып келді.
Санта-Крус шайқасы
Қазан айында Чикума мен Тоне Соломон аралдарының солтүстігінде күзеттеуде болып, жапондықтардың Хендерсон-Филдті қайта басып алуы туралы хабар күтті. 19 қазанда Тоне (жапондық эсминец Терузукимен бірге) американдық кемелерді іздеу үшін тәуелсіз миссияға жіберілді. Екі кеме де Санта-Крус аралдары маңында болды, дейін Каваниши H6K "Эмили" Жаңа Гебрид аралдарынан бір әуе тасымалдаушыны байқады. 1942 жылдың 26 қазанында Гуадалканалдан солтүстік-шығысқа қарай 250 миль (402 км) жерде контр-адмирал Хироаки Абэнің күштері Гуадалканалдың оңтүстігін барлау үшін жеті суатқыш ұшақты ұшырды. Олар американдық флотты тапты, ал Абэ авианосец ұшақтарымен шабуыл жасап, "Хорнет" авианосецін баттырып, "Саут-Дакота" линкор және "Сан-Хуан" крейсерін зақымдады. Дегенмен, Тоне шабуыл кезінде ұшырған төрт ұшақтың екеуі атып түсірілді. Тоне 1942 жылдың қараша айының ортасына дейін Гуадалканалдағы жапондық күштерді нығайтуға көмектесті, содан кейін 1943 жылдың ақпан айының ортасына дейін Труктағы базасынан күзеттік жұмыстарға тағайындалды. 21 ақпанда Маизуруға оралғаннан кейін, екі қосымша екі ұңғылы 96 типті 25 мм зениттік қарулар және 21 типті әуе іздеу радарі орнатылды. 1943 жылдың 15 наурызында контр-адмирал Киши Фукудзи 8-ші дивизияның (CruDiv 8) басшылығын қабылдады, ал Тонеге Трукқа оралуға бұйрық берілді. Бірақ 17 мамырда Чикума мен Тоне линкор "Мусашиді" адмирал Исороку Ямамотоның қоштасу рәсіміне қатысу үшін Токиоға сүйемелдеуге міндеттелді. Тоне 15 шілдеде Трукқа оралды, маршрут бойы көптеген суасты кемелерінің шабуылдарынан қашып үлгерді. Шілдеден қарашаға дейін Тоне Рабаулға әскер тасымалдау және Маршалл аралдарында американдық флотты іздеуге қатысты. 6 қарашада Куреде болғанда, Тоне тағы 25 мм зениттік қарулармен жабдықталды, олардың жалпы саны 20-ға жетті. 8-ші дивизия 1944 жылдың 1 қаңтарында таратылды, ал Тоне мен Чикума контр-адмирал Шодзи Нишимура басқаратын 7-ші дивизияға (CruDiv 7) (Сүдзуя және Куманомен бірге) қайта тағайындалды. Тоне 2 қаңтарда Трукқа оралды. Ақпан айында Тоне жапондық күштерді Труктан Палауға эвакуациялауға көмектесті. 1944 жылдың 1 наурызынан бастап Тоне Үнді мұхитында сауда кемелерін тонауға тағайындалды. 9 наурызда Тоне британдық жүк кемесін баттырып, бұйрыққа қарамастан 108 құтқарылғанды алып қойды. Құтқарылғандардың 32-сі Батавияда әскери тұтқын ретінде түсірілді. "Аоба" крейсеріндегі адмирал Наомаса Саконжу қалған тұтқындарды "жоюға" бұйрық берді, олар теңізге шығарылып, бастары кесілді. (Соғыстан кейін Саконжу осы тұтқындарды өлтіргені және басқа да соғыс қылмыстары үшін өлім жазасына кесілді, ал Тоненің бұрынғы капитаны Харуо Маядзуми жеті жылға бас бостандығынан айырылды.) 1944 жылдың 20 наурызында контр-адмирал Казутака Шираиши 7-ші дивизияның басшылығын қабылдады.
Филиппин теңізіндегі шайқас
1944 жылдың 13 маусымында адмирал Соэму Тойода Мариана аралдарын қорғау үшін "А GO операциясын" іске қосты. "Тоне" вице-адмирал Джисабуро Озаваның Мобильді флотының "С" тобына бекітілді және Сайпанға қарай Висай теңізі арқылы Филиппин теңізіне бағытталды. 20 маусымда "Харуна", "Конго" және "Чиёда" жапондық жауынгерлік кемелері "Бункер-Хилл", "Монтерей" және "Кэбот" авианосецтерінен келген ұшақтармен шабуылға ұшырады. "Ұлы Мариан түркі атысы" кезінде жапондық әуе қорғанысының көп бөлігі жойылды. Содан кейін "Тоне" Мобильді флотпен Окинаваға, одан әрі Куреге қайтылды. 1944 жылдың 26 маусымынан 8 шілдесіне дейін Куреде болған кезде "Тоне" тағы 96 типті 25 мм зениттік артиллериямен жарақтандырылды, осылайша олардың жалпы саны 57-ге жетті. Сонымен қатар, екі жаңа 22 типті беткейлік іздеу радары және 13 типті әуелік іздеу радары орнатылды. Окинаваға әскер тасымалдағаннан кейін, "Тоне" шілде айында Сингапурға қайта жіберілді.
Лейте шығанағы шайқасы
1944 жылғы 23 қазанда «Тон» крейсері «Кумано», «Судзуя» және «Чикума» крейсерлерімен бірге адмирал Такео Куританың Бірінші Ұтқыр Соққы Тобымен Брунейден Филиппинге қарай жорыққа шықты. Палаван бұғазынан өте жатқанда, ұрыс тобына су асты қайықтары шабуыл жасады. «Атаго» және «Майя» крейсерлері батып, «Такао» крейсері зақымдалды. 24 қазанда Сибуян теңізіне кіргенде, Орталық күш 38.2 топтамасының әуе кемелерінен он бір шабуылға ұшырады. «Мусаси» батып, «Тон» бомбадан зақымдалды. Келесі күні Самар шайқасында жапондық «Ямато», «Нагато», «Харуна» және «Миоко» крейсерлері зақымдалды. «Тон» американдық «Херманн» эсминцімен шайқасты, бірақ әуе шабуылынан кейін шегінді. Ол Сан-Бернардино бұғазы арқылы одан әрі зақымданусыз қашып кетті, бірақ «Тонның» бауырласы «Чикума», сондай-ақ «Чокай» және «Судзуя» крейсерлері жойылды.
Құрғақ док және оқу кемесі ретінде пайдалану
6 қарашада "Тон" Брунейден Манилаға, содан кейін Пескадорес аралдарындағы Мако және Куреге бет алды. Майзурудағы құрғақ докқа оралғаннан кейін, "Тон" корма бөлігіне қосымша төрт үш қабатты 25 мм зениттік қару орнатылды, осылайша олардың жалпы саны 62-ге жетті. 21-типті радар 22-типті радармен ауыстырылды. 21 қарашада CruDiv 7 таратылды және "Тон" Куманомен бірге CruDiv 5 құрамына қайта тағайындалды. 1945 жылдың 18 ақпанында жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін, "Тон" кемесі Етахимаға көшірілді, онда оқу кемесі ретінде пайдалану үшін тоқтатылды. 19 наурыздағы әуе шабуылында кемеге жеңіл зақым келді.
Куреге бомбалау кезінде батып кеткен
1945 жылдың 24 шілдесінде 38-ші жедел топ Кюре қаласына қарсы, Императорлық жапон теңіз күштерін толық жою мақсатында ірі әуе шабуылын жүргізді. Жеңіл авиатасымалдағыш "Монтерейден" шыққан тоғыз ұшақ "Тоунға" үш бомбамен соққы берді, нәтижесінде ол шығанақтың түбіне шөкті. 28 шілдеде "Васп", "Батан" және "Тикондерога" авиатасымалдағыштарынан ұшырылған зымырандар мен бронебойғыш бомбалармен қайтадан шабуылға ұшырады. "Тоун" 1945 жылдың 20 қарашасында Теңіз күштерінің тізімінен шығарылып, соғыстан кейін 1947-1948 жылдары жаратылысымен жойылды.