Ғылыми теориялардың салыстырылмауы мәселесі

Кіріспе

Салыстырмалылық – ғылым философиясындағы ұғым, егер ғалымдар теорияларды ортақ номенклатура қолданып талқылай алса, онда оларды тікелей салыстырып, қайсысының дұрыс немесе пайдалы екенін анықтауға болады, мұндай жағдайда теориялар "салыстырмалы" деп аталады. Ал, егер теориялар өте қарама-қайшы тұжырымдамалық құрылымдарға еніп, олардың тілдері жеткілікті түрде үйлеспесе, онда ғалымдар теорияларды тікелей салыстыра алмайды немесе бір теорияны екіншісінен артық көрсететін эмпирикалық дәлелдер келтіре алмайды. Бұл мәселені 1930 жылдары Людвик Флек талқыласа, 1960 жылдары Томас Кун кеңінен танымал етті. Шармасыздық мәселесі ғалымдардың бір-бірін түсінбеуіне, теорияларды салыстырудың терминдер, контекст және салдар туралы шатасулармен қиынға түсуіне әкеледі.

Терминнің кіріспесі

1962 жылы Томас Кун мен Пол Фейерабенд ғылым философиясына салыстыру мүмкін емес (теңестірілмеу) идеясын тәуелсіз түрде енгізді. Екі жағдайда да бұл ұғым математикадан келді; бастапқы мағынасында ол екі айнымалыны тікелей және нақты өлшеуге мүмкіндік беретін ортақ өлшем бірлігінің болмауы ретінде анықталады, мысалы, квадраттың диагоналін оның қабырғаларының арақатынасы арқылы болжау. Сәйкестік (комменсуративтілік) термині екі автордың да бірінен соң бірі келген ғылыми теорияларды түсіндіруге тырысқанда кездескен бірқатар мәселелерге байланысты пайда болды. Оның іске асырылуы Кун мен Фейерабендтің теориялардың қабылданған көзқарасының жақтастары ұсынған белгілі бір тезистерге жауап ретінде жасаған сындық талдауының арқасында жақсы түсініледі. Олардың ішінде ғылыми білімнің жинақталуы туралы тезис бар, онда ғылыми білімнің көлемі уақыт өте келе артып келеді делінеді. Кун мен Фейерабенд екеуі де бұл тезисті жоққа шығарып, ғылым тарихында революциялар мен қалыпты кезеңдерді көретін модельді қолдайды. Тағы бір маңызды тезис екі бәсекелес теорияның эмпирикалық салдарларын формулирлеуге қолданылатын салыстырудың бейтарап тілінің болуын ұсынады. Бұл эмпирикалық жағынан тексерілген ең үлкен мазмұны немесе түсіндіру күші бар теорияны таңдауға мүмкіндік береді, немесе Поппердің тұжырымы бойынша, жалған емес ең үлкен мазмұны бар теорияны таңдауға мүмкіндік береді. Бұл екінші тезистің түбіндегі идея тек аталған тілдің болуымен ғана байланысты емес, сонымен қатар кем дегенде екі қосымша постулатты білдіреді. Біріншіден, теориялар арасындағы бұл таңдау олардың бір-біріне аударыла алатынын болжайды, мысалы, А теориясы мен оның ізілдісі В арасында – ал Поппердің жағдайында В теориясы А теориясынан шығарылуы мүмкін. Екіншіден, таңдау әрқашан бірдей рационалдық стандарттар бойынша жасалады деп есептеледі. Екі жағдайда да салыстыру мүмкін емес (теңестірілмеу) ұғымы тезистің дұрыс болуын мүмкінсіз етеді. Біріншіден, кейбір эмпирикалық салдарлардың бірінен соң бірі келген теориялар арасында жоғалып кететінін көрсету арқылы. Екінші жағдайда, теорияларды бейтарап тілге аудару мүмкін болмаған жағдайда да, олардың арасынан рационалды таңдау жасауға болатынын растау арқылы. Дегенмен, осы қарсы аргументтерді енгізу себептері мен олар туындаған сын бірдей болғанымен, авторлардың оларды қолдану мағынасы мүлдем бірдей емес. Осы себепті салыстыру мүмкін емес (теңестірілмеу) туралы идея әр автор үшін жеке қарастырылады.

In 1962, Thomas Kuhn and Paul Feyerabend both independently introduced the idea of incommensurability to the philosophy of science. In both cases, the concept came from mathematics; in its original sense, it is defined as the absence of a common unit of measurement that would allow a direct and exact measurement of two variables, such as the prediction of the diagonal of a square from the relationship of its sides. The term commensurability was coined because of a series of problems that both authors found when trying to interpret successive scientific theories. Its implementation is better understood thanks to the critiques that both Kuhn and Feyerabend have made in response to certain theses proposed by followers of the received view of theories. These include the famous thesis on the accumulation of scientific knowledge, which states that the body of scientific knowledge has been increasing with the passage of time. Both Kuhn and Feyerabend reject this thesis, in favor of a model that sees both revolutions and periods of normalcy in the history of science. Another equally important thesis proposes the existence of a neutral language of comparison which can be used to formulate the empirical consequences of two competing theories. This would allow one to choose the theory with the greatest empirically verified contents or explanatory powers—or the greatest content that is not falsified if the formulation is Popperian. The idea at the root of this second thesis does not just relate to the existence of said language but also implies at least two further postulates. Firstly, this choice between theories presupposes that they can be intertranslated, for example between theory A and its successor B – and in the case of Popper that B can be deduced from A. Secondly, it is assumed that the choice is always carried out under the same standards of rationality. In both cases, the concept of incommensurability makes the viability of the thesis impossible. In the first, by showing that certain empirical consequences are lost between successive theories. In the second case, by confirming that it is possible to make a rational choice between theories even when they can not be translated into a neutral language. However, although the reasons for the introduction of these counter arguments, and the criticism from which they arise, are the same, the sense in which the coauthors use them are in no way identical. For this reason the idea of incommensurability will be discussed for each coauthor separately.

Фейерабендтің көзқарасы

Фейерабенд теңестірілмеушілікті семантика саласындағы принципте орналастырады, оның негізгі идеясы теорияның негізгі терминдеріндегі мағынаның өзгеруі жаңа теорияның терминдерінің жиынтығын өзгертеді, сондықтан T және T’ арасында эмпирикалық ортақ мағыналар жоқ. Фейерабендтің «өлшеуге келмеушілік» деген қазіргі заманғы философиялық түсінігін қалыптастырғаны және оның ғылым философиясының негізін салғаны белгілі. Ол өлшемелілік туралы түсінігін алғаш рет 1952 жылы Карл Поппердің Лондон экономика мектебіндегі семинарында және Елизавета Анскомбтың Оксфордтағы пәтерінде белгілі Витгенштейнерлердің (Питер Геах, Х. Л. А. Харт және Георг Хенрик фон Райт) жиналысында ұсынды. Фейерабенд ойлау жүйелері, демек ғылыми парадигмалар үш себеппен теңестірілмейтін болуы мүмкін деп дәлелдеді. Қысқаша айтқанда, Фейерабендтің өлшемеушілік туралы түсінігі мынадай: Байқаулардың түсіндірілуі теориялық болжамдармен тығыз байланысты. Сондықтан теориядан тәуелсіз бақылауларды сипаттау немесе бағалау мүмкін емес. Парадигмалар көбінесе қандай ақыл-ой және операциялық ғылыми әдістердің дұрыс ғылыми білімге әкелетіні туралы әртүрлі болжамдарға ие. Парадигмалар өздерінің саласының құрылымына қатысты әртүрлі болжамдарға негізделуі мүмкін, бұл оларды мағыналы түрде салыстыруды мүмкін емес етеді. Жаңа теорияны қабылдау жаңа терминдерді қабылдаумен байланысты және оған тәуелді. Осылайша, ғалымдар әртүрлі теориялар туралы сөйлескенде әртүрлі терминдерді қолданады. Әртүрлі, бәсекелес теорияларды шындық деп санайтындар бір-бірімен тіл табыса алмайды, себебі олар екі түрлі теориялық тіл мен талаптарға негізделген екі түрлі дискурсте сөйлеседі. Фейерабендтің пікірінше, теңестірілмеушілік идеясын формальды логикамен түсіндіру мүмкін емес, өйткені ол логиканың құзыретінен тыс құбылыс.

Реалистік қарсылықтар

Реалистік наразылықтарға қатысты, Фейерабенд Карнап ұсынған аргументке оралып, мұндай абстракт ұғымдарды қолдану мүмкін емес жағдайға алып келеді дейді, себебі "теориялық терминдер байқау тілімен байланыс арқылы интерпретация алады және осы байланыссыз олар мәнсіз болып қалады" (Фейерабенд, 373-бет). Бұрын айтқанымыздай, оларды байқау тіліне мағына беру үшін қолдануға болмайды, өйткені байқау тілі – олардың жалғыз мағына көзі, оны аударудың орнына тек қайта айту ғана мүмкін. Сондықтан Фейерабенд инструменталистік және реалистік интерпретациялардың екеуі де кемшіліктері бар деп санайды, себебі олар шамасыздық – ғылымдағы білімнің жинақталуы және панрационализм тезистерін жоққа шығаруға заңды түрде шешілмейтін идея деп қорғауға тырысады. Бұл келесі ойға жетелейді: егер әрбір жаңа теорияның теориялық аяда өз байқау негізі болса, онда жасалған байқаулар оны соңында жоққа шығарады деп қалай үміттенуге болады? Сонымен қатар, жаңа ұстанымның өзі түсіндіруге тиіс нәрсені түсіндіріп жатқанын, әлде басқа салаға бұрылып бара жатқанын қалай анықтауға болады және осылайша теорияларды нақты салыстыруға қалай қол жеткізуге болады? Фейерабендтің бірінші мәселеге берген жауабы теорияның бастапқы шарттары теорияның постулаттарына және олармен байланысты грамматикалық ережелерге тәуелді екенін атап өтуде, сондай-ақ теориядан туындайтын болжамдар да жүйенің бастапқы жағдайларына байланысты. Фейерабенд бұл мәселені одан әрі зерттемейді, бірақ егер болжам байқаумен сәйкес келмесе және біз бастапқы шарттардан жасаған сипаттамаға жоғары сенімділік болса, онда қателік теориямызда және оның негізгі терминдерінде болуы мүмкін деп болжауға болады. Екінші мәселені қарастырғанда Фейерабенд: "Неліктен екі теория бір экспериментке қатысты екенін айтуға мүмкіндік беретін терминология қажет болуы керек?" – деп сұрайды. Бұл біріктірушілік немесе мүмкін реалистік ұмтылысты білдіреді, оның мақсаты шындық болуы мүмкін, бірақ теорияны эмпирикалық жеткіліктілік критерийі бойынша салыстыруға болады деп есептеледі. Мұндай тәсіл әр теория үшін жеке жасалған эксперименттің нәтижесін сипаттайтын байқау туралы мәлімдемелер арасындағы қарым-қатынасқа негізделеді, олар әр теорияның болжамдарымен салыстырылады. Осылайша, теория эмпирикалық тұрғыдан жақсырақ сәйкес келгенде таңдау жасалады. Жаңа теорияның мүмкін ауытқуына қатысты наразылыққа жауап берілмесе, ол маңызсыз, себебі тарих көрсеткендей, әртүрлі көзқарастар өз қолданылу салаларын өзгертеді немесе түзетуге ұшырайды, мысалы, Аристотель мен Ньютонның физикасы.

In relation to realist objections, Feyerabend returns to an argument elaborated by Carnap and comments that the use of such abstract concepts leads to an impossible position, as " theoretical terms receive their interpretation by being connected with an observational language and those terms are empty without that connection." (Feyerabend, pp. 373). As before it follows that they can not be used to confer significance to the observational language as this observational language is its only source of significance, with which it is not possible to make a translation but only a restatement of the term. Therefore, Feyerabend considers that both the instrumentalist and the realist interpretations are flawed, as they try to defend the idea that incommensurability is a legitimately unsolvable idea with which to revoke the theses of the accumulation of knowledge and panrationalism in science. This leads to the following consideration: if each new theory has its own observational basis, within the meaning of the theoretical framework, how can we hope that the observations that are produced could eventually refute it. Furthermore, how can we actually recognize that the new position explains what it is supposed to explain or if it is deviating off into other areas and therefore how can the theories be definitively compared. Feyerabend's answer to the first consideration lies in noting that the initial terms of a theory depend on the postulates of the theory and their associated grammatical rules, in addition, the predictions derived from the theory also depend on the underlying conditions of the system. Feyerabend doesn't explore the point further, but it can be assumed that if the prediction does not agree with the observation and if we have a high degree of confidence in the description that we have made from the initial conditions than we can be sure that the error must be present in our theory and in its underlying terms. In dealing with the second consideration Feyerabend asks "why should it be necessary to have a terminology that allows us to say that two theories refer to the same experiment. This supposes a unificationist or possibly a realist aspiration, whose objective appears to be the truth, however, it is assumed that the theory can be compared under a criterion of empirical adequacy. Such an approach would build on the relationship established between the observational statement that describes the outcome of an experiment formulated for each theory independently, which is compared with the predictions that each theory posits. In this way the selection is made when a theory is an empirically better fit. If the objection to the possible deviation of the new theory is not answered it is irrelevant as often history has shown that in fact differing points of view change or modify their fields of application, for example the physics of Aristotle and Newton."

Теориялық таңдау

Жоғарыда айтылғандар теориялар арасындағы таңдау процесінің жалпыға ортақ рационалдылыққа бағынбайтынын көрсетеді. Фейрабенд жалпы рационалдылықтың болмауы иррационалдық көзқарас емес пе деген мәселеге қатысты мынадай пікір білдіреді:

Фейрабенд осы ой-пікірін Поппердің бір аргументін түсіндіру үшін пайдаланады. Поппердің айтуынша, біз кез келген мәлімдемені, тіпті сындық ойлауымызға бағыт беретін анықтамалық жүйелерді де өзгерте аламыз. Алайда, екі ойшыл да әртүрлі қорытындыларға келеді. Поппер жаңа критерийлер қабылданғаннан кейін сын айту әрқашан мүмкін деп санайды, сондықтан таңдауды таңдаудан кейін пайда болатын "апостериорлы" рационалдылықтың нәтижесі ретінде қарастыруға болады. Ал Фейрабендтің пікірінше, бұл шешім тек сөздік әшекей ғана, себебі стандарттар Поппердің бірінші әлемі – физикалық әлемге тәуелді, және олар үшінші әлемде ғана дамымайды. Яғни, стандарттарға оларды жасаушылардың күтулері, олардың ұстанымдары және әлемді түсіндірудің таңдаған жолдары әсер етеді. Бірақ бұл ғылыми революцияның өзіне ұқсас процесс, бұл бізді стандарттарға да қолданылатын салыстыру мүмкін еместігі туралы тезиске сендіреді, бұл төменде көрсетілгендей:

Фейрабенд Поппердің сын-тегесі нақты анықталған процедуралармен байланысты болса, немесе толығымен абстрактты болып, оны кейіннен нақты мазмұнмен толықтыруды басқаларға қалдырады, бұл Поппердің рационалдығын "тек ауызша әшекейге" айналдырады. Бұл Фейрабендтің иррационалист екенін білдірмейді, бірақ ол ғылыми өзгерістер процесін толығымен белгілі бір рационалдылық тұрғысынан түсіндіруге болмайтынын, себебі салыстыру мүмкін еместігін санайды.

Кунның көзқарасы

Неғұрлым теңестірілмеушілік тұжырымының екінші авторы – Томас Кун, ол оны 1962 жылы жариялаған «Ғылыми революциялардың құрылымы» кітабында енгізді. Онда ол оны бір-бірінен кейін із келе жатқан парадигмалар арасындағы қатынасты анықтайтын жалпы қасиет ретінде сипаттайды. Осы мағынада теңестірілмеушілік семантика саласынан асып, проблемаларды зерттеуден бастап, оларды шешуге қатысты әдістер мен ережелерге дейін, оның практикалық қолданылысымен байланысты барлық нәрсені қамтиды. Дегенмен, Кунның барлық еңбектерінде терминнің мағынасы үнемі нақтыланып отырды. Алғашқыда ол оны семантика саласына жатқызып, тар мағына берген, бірақ кейіннен таксономиялық тұрғысынан қайта қарастырды. Онда әлемді анықтайтын матрицаның субъектілері көретін ұқсастықтар мен айырмашылықтар арасындағы қатынастардағы өзгерістер анықталды. «Ғылыми революциялардың құрылымы» еңбегінде Кун: «Ғылым тарихшысы парадигмалар өзгергенде, әлемнің өзі де олармен бірге өзгереді деп айқайлауға құмар болар» деп жазды.

Мета-өлшеусіздігі

Неғұрлым жалпылама шамасыздық түсінігі ғылымдарға екі маңызды тәсілмен метадеңгейде қолданылды. Эрик Оберхайм мен Пол Хойнинген-Хюне ғылымның реалистік және антиреалистік философияларының да шамасыз екенін, демек ғылыми теориялардың өзі меташамасыз болуы мүмкін деп тұжырымдайды. Сол сияқты, Николас Бест философиялық мағына теориялары арасындағы шамасыздықтың басқа бір түрін сипаттайды. Оның пікірінше, егер бірінші дәрежелі ғылыми теорияның мағынасы оның екінші дәрежелі мағына теориясына тәуелді болса, онда екі бірінші дәрежелі теория мағынаның маңызды түрде әртүрлі теорияларына тәуелді болған жағдайда меташамасыз болады. Кун мен Фейерабендтің шамасыздық туралы ұғымдары ғылыми түсініктердің толық салыстыруға келмейтіндігін білдірмейді, ал мағынаның шамасыздығы осыны білдіреді.