Кіріспе

Императорлық Жапон Әскери-теңіз флотының авианосегі

Шинано (信濃) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Императорлық Жапон Әскери-теңіз флоты (IJN) салған, сол уақытқа дейін салынған ең ірі авианосегі. 1940 жылдың мамырында құрылысы басталған "Шинано", алғашқы алты флоттық авианосецтің үшеуінің бірі болды. 1942 жылдың ортасында Мидуэй шайқасында Жапония төрт флоттық авианосецін жоғалтқаннан кейін, "Шинаноның" жартылай дайын корпусын авианосецке айналдыруға бұйрық берілді. Оның құрылысының жоғары деңгейі флоттық авианосецке айналдыруға мүмкіндік бермеді, сондықтан IJN оны басқа авианосецтерді қолдауға арналған авианосецке айналдыруды шешті. 1944 жылдың қарашасында оның айналдырылуы аяқталмаған күйде, "Йокосука" әскери-теңіз арсеналынан "Күре" әскери-теңіз базасына 50 "Йокосука" MXY7 Ohka зымырандық, ұшқыш бомбаларды жеткізу үшін толықтыруды аяқтау және жүк беру үшін кемеге бұйрық берілді. Комиссияға өткеннен кейін 10 күн өткен соң, 1944 жылдың 29 қарашасында АҚШ Әскери-теңіз флотының "Archerfish" су асты кемесінен атылған төрт торпедамен батырылды. Мыңнан астам теңізші және азаматтар құтқарылды, ал капитанды қоса 1435 адам қаза тапты. "Шинано" – су асты кемесі бағындырған ең үлкен кеме болып табылады.

Дизайн және сипаттама

1939 жылғы 4-ші теңіздік қаруландыру қосымша бағдарламасы аясында тапсырыс берілген "Ямато" класындағы екі қосымша линкордың бірі – "Шинано", жапондық кемелерді атау дәстүріне сәйкес, ежелгі "Шинано" провинциясының атымен аталыпты. 1940 жылдың 4 мамырында "Йокосука" теңіз арсеналында "Ямато" класының өңделген дизайны бойынша құрылысы басталды: оның бронясы алдыңғы кемелерге қарағанда жұқарақ болды, себебі қажетті қорғаныс деңгейі үшін ол тым қалың болып шықты. Сондай-ақ, оның күшті әуе шабуылына қарсы (АА) қарулары жаңа 65 калибрлі 10 см "Тип 98" екі мақсатты пушкасы болды, ол баллистикалық қасиеттері жақсырақ және оның "жартылай қарындастары" қолданған 40 калибрлі 12,7 см "Тип 89" пушкаларынан ату жылдамдығы жоғары болды.

Құрылыс және қайта құру

Шинаноның жартылай қарындастары Ямато және Мусаши сияқты, жаңа кеменің болуы да құпия сақталды. Кеме құрылыс алаңының үш жағына биік қоршау орнатылды, ал қайта жабдықтау жұмыстарын жүргізгендер алаң аумағынан тысқа шыға алмады. Жаңа кеме туралы айтқан кез келген жұмысшыға өлім жазасы қоса алғанда, қатаң жаза күтіп тұрды. Осының салдарынан, "Шинано" 20 ғасырда салынған, бірақ құрылысы кезінде ресми түрде суретке түсірілмеген жалғыз ірі әскери кеме болды. Кеме тек үш рет суретке түсірілгені белгілі. 1944 жылдың қазан айының ортасында жапондық ұшақ түсірген алғашқы сурет, кеменің құрғақ докта жасыру үшін жасалған камуфляж шараларын бағалауға арналған. Кейін, 1944 жылдың 1 қарашасында, Boeing B-29 Superfortress барлау ұшағы Йокосука портының кіреберісіне жақын жерде, 32000 фут (9754 м) биіктіктен "Шинаноны" суретке түсірді. Он күннен кейін, порттағы буксирдегі азаматтық фотограф Токио шығанағында "Шинаноның" алғашқы теңіз сынақтарын суретке түсірді. 1942 жылғы маусымда Мидуэй шайқасында төрт авиатасымалдағышты жоғалтқаннан кейін, IJN кеменің аяқталмаған корпусын авиатасымалдағышқа айналдыруға бұйрық берді. Ол кезде кеме корпусының 45 пайызы ғана дайын болды, төменгі палубаға дейінгі құрылыс жұмыстары аяқталған, ал көптеген механизмдері орнатылған. Негізгі палуба, төменгі және жоғарғы бортылар, сондай-ақ кемедегі оқ-дәрі қоймаларының айналасындағы бортылар толық орнатылған, ал бас қаруларының алдыңғы барбеттері де дерлік аяқталған. Әскери-теңіз күштері "Шинаноны" флоттық авиатасымалдағыш емес, қатты брондалған қолдау авиатасымалдағышына айналдыруға шешім қабылдады – ол резервтік ұшақтарды, отынды және басқа авиатасымалдағыштарды қолдау үшін қару-жарақ тасымалдайтын болды. Аяқталғаннан кейін "Шинаноның" жалпы ұзындығы, ені және суға батып тұру тереңдігі құрады. Ол стандартты жүктемеде, қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде ығыстырды. "Шинано" 1954 жылы "Форресталь" іске қосылғанға дейін ең ауыр авиатасымалдағыш болып саналды. Ол 2400 офицер мен қатардағы әскери қызметкерлерге арналған.

Машиналар

Шинаноның машиналары оның жартылай әпкелерінің машиналарымен бірдей болды. Кемелерге төрт тісті бу турбиналық қондырғылар орнатылған, олардың әрқайсысы бір пропеллер білігін қозғалтады, бу 12 Кампон су түтік қазандықтарынан алынды. Кемелердің жобаланған жылдамдығы болды, бірақ Шинано толық жылдамдықта теңіз сынақтарын өткізбеді, сондықтан оның нақты көрсеткіштері белгісіз. Ол отын майының толық көлемін тасымалдады, бұл оған шамамен диапазонды берді. Осы сымдардың бесеуі ұшу палубасының артқы бөлігі қолдануға жарамсыз болған жағдайда, кеменің мұрын бөлігінен ұшақтарды қондыруға мүмкіндік беру үшін алға қарай орналастырылды.

Қару-жарақ

Шинаноның негізгі қару-жарағы – 40 калибрлі 16 Type 89 қос мақсатты зеңбірек, әр жағында екі-екіден орналасқан. Кемеде сондай-ақ 35 үштік орналымда 105 Type 96 25 мм (1 дюйм) жеңіл зениттік зеңбіректер болды. Бұл зеңбіректердің тиімді атыс қашықтығы – , ал тиімді биіктігі +85 градус бұрылыста – . Максималды тиімді атыс жылдамдығы минутына 110-120 оққа жететін, себебі жиырма бір оқтық дүңгіршіктерді жиі ауыстыру қажет болатын. Бұл екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі стандартты жапондық жеңіл зениттік зеңбірек болды, бірақ ол конструкциялық кемшіліктерге ие болғандықтан тиімсіздікке ұшырады. Тарихшы Марк Стиллдің сөзіне сәйкес, қарудың кемшіліктері көп: «Жылдам нысаналарды ұстау мүмкін емес, себебі қолмен немесе электрмен жеткілікті жылдамдықпен бұруға немесе көтеруге болмайды, оның нысаналары жылдам нысаналар үшін жеткіліксіз, тербелісі мен тұмсықтан шығатын газдары шамадан тыс». Type 89 зеңбіректерін басқару үшін төрт 94-түрлі жоғары бұрышты атыс басқару станциясы орнатылды. Порт жағындағы екі станция зеңбіректерге жақын орналасқан, ал оң жақтағы екі станция кеменің аралында алдыңғы және артқы жағында орналасқан. Олар қажет болған жағдайда барлық алдыңғы және артқы зеңбіректерді басқара алатын. Шинаноның avgas бактары снарядтарға төтеп бере алатын бронямен қоршалған болса да, IJN бактарды кеменің қалған бөлігінен оқшаулау үшін қойма жасауға тырысты. Алайда, Тайхоның жоғалуына қатысты тергеу оның avgas бактары торпедалық шабуылдан кейін ағып кеткенін көрсетті. Нәтижесінде пайда болған газдар қоймаға еніп, жарылысқа әкелді. Сондықтан IJN бактар мен қойма арасындағы бос кеңістікті бетонмен толтыруды жөн санады, газдардың шығуына жол бермеу үшін. Шинано 1944 жылдың 8 қазанында капитан Абе Тошио басқаруымен суға түсірілді, бірақ кейбір адамдар бұл оқиғаны жаман ниетті белгі деп есептеді. Суға түсіру кезінде, кемежайдың соңындағы кассиондардың бірі, теңіз суымен дұрыс балластталмағандықтан, су деңгейі көтерілгенде күтпеген жерден көтерілді. Судың кенеттен құйылуы кемені алғы бөлігіне қарай итеріп, су астындағы қабырғасын зақымдады, құрғақ доктан кейін жөндеу қажет болды. Жөндеу жұмыстары 26 қазанға дейін аяқталды. АҚШ барлаушы бомбалаушы ұшағының ұшып өткеніне алаңдағандықтан, олар кемедегі портативті сорғыларды пайдалануды үйренбеді. Қорғау эсминецтері – жапондық "Исоказе", "Юкиказе" және "Хамаказе" – Лейте шығанағындағы шайқастан жаңа ғана оралған еді және жөндеу жұмыстарын жүргізуге және экипаждардың демалуына үш күннен астам уақыт қажет болды. Абедің өтініші қабылданбады, және Шинано 28 қарашада сағат 18:00-де эсминецтердің сүйемелдеуімен жоспарланғандай аттанды. Абе 2175 офицер мен сарбаздан тұратын экипажға басшылық етті. Сондай-ақ кемеде 300 кеме құрылысшысы және 40 азаматтық қызметкер болды. Машиналық бөлімдерге қол жеткізуді жеңілдету үшін су өткізбейтін есіктер мен люктер ашық қалдырылды, сондай-ақ қос және үш қабатты корпустағы кейбір тесіктер де ашық болды. Абе күндіз сапар жасауды қалаған, себебі ол экипажын жаттықтыруға және эсминец экипаждарына демалуға уақыт беретін еді. Алайда, Әскери-теңіз күштерінің Бас штабы әуеден қолдау көрсете алмайтынын білген соң, ол түнгі сапарға мәжбүр болды. Шинано алты "Шинё" шабуылдық қайығы мен 50 "Ока" ұшқыш бомбасын тасымалдады.

Шабуылға ұшырады

20:48 сағатқа қарай командир Джозеф Ф. Энрайт басқаратын америкалық «Archerfish» су асты кемесі радарда «Шинано» және оның сүйемелдеуші кемелерін анықтап, оларды параллель бағытта қуалай бастады. Бір жарым сағаттан астам бұрын «Шинано» су асты кемесінің радарын анықтаған еді. Әдетте, «Шинано» «Archerfish»-тен оза алатын, бірақ тасымалдаушы мен оның сүйемелдеуші кемелерінің зигзаг тәрізді қозғалысы – аймақтағы американдық су асты кемелерінен қашу мақсатында жасалған – бірнеше рет топты «Archerfish» жолына бұрып жіберді. 22:45-те тасымалдаушының қарауылдары «Archerfish»-ті су бетінде көріп, «Изоказе» бұйрыққа бағынбай, тергеу үшін формациядан шығып кетті. Абе эсминецке шабуыл жасамай, формацияға оралуға бұйрық берді, себебі ол су асты кемесінің американдық «қасқыр тобының» бір бөлігі деп сенді. Ол «Archerfish»-тің эскорт кемелерінің біреуін алдап, қалғандарына «Шинано»ға шабуыл жасауға мүмкіндік беру үшін әдейі пайдаланғанын болжады. Ол кемелеріне су асты кемесінен озуға үміттене отырып, одан қашып кетуге бұйрық берді, өйткені кемелерінің жылдамдығы су асты кемесінен жоғары еді. Шамамен 23:22-де тасымалдаушы жылдамдығын азайтуға мәжбүр болды, ол «Archerfish» жылдамдығымен бірдей болды, бірақ подшипник қызғандықтан пернелік шахтаға зақым келтірмеу үшін. 29 қараша күні сағат 02:56-да «Шинано» оңтүстік-батысқа бұрылып, тікелей «Archerfish»-ке бет алды. Сегіз минуттан кейін «Archerfish» шығысқа бұрылып, шабуылға дайындалу үшін суға батып кетті. Энрайт торпедаларды 3 метр тереңдікке орналастыруға бұйрық берді, егер олар белгіленгеннен тереңірек кетсе, кемені батыру ықтималдығын арттыру үшін корпустың жоғарғы бөлігіне тесіктер жасауды көздеді. Бірнеше минуттан кейін «Шинано» оңтүстікке бұрылып, бүкіл бортын «Archerfish»-ке көрсетті – су асты кемесі үшін өте қолайлы ату жағдайы. Сол жақтағы эсминец оны байқамай «Archerfish»-тің үстінен өтіп кетті. Сағат 03:15-те «Archerfish» алты торпеда атып, эскорт кемелерінен тереңдік зарядтарынан қашу үшін 400 фут (122 м) тереңдікке суға батып кетті. Төрт торпеда «Шинано»ға орташа есеппен шағылысты.

Суға бату

Шынанның зақымдануы ауыр болғанымен, бастапқыда оны басқаруға болады деп есептелді. Бұл кеме корпусындағы тесіктер арқылы судың көбеюіне себеп болды. Бірнеше минут ішінде кеме оң жаққа 10 градусқа еңкейді. Экипаж порттың суын қағып шығаруға тырысқанына қарамастан, еңкейіс 13 градусқа жетті. Зақымның күні кешегі ойдан да артық екені анықталғанда, Абэ Хонсю аралындағы Кии түбегінің ең оңтүстік нүктесі – Шионоға бағытты өзгертуге бұйрық берді. Судың үнемі көбеюі салдарынан сағат 03:30-ға қарай еңкейіс 15 градусқа жетті. Елу минуттан кейін Абэ бортындағы сыртқы бактарды сумен толтыруға бұйрық берді, бұл қысқа мерзімге еңкейісті 12 градусқа дейін төмендетті. Сағат 05:00-ден кейін ол азаматтық жұмысшыларды эскорт кемелеріне көшіруге бұйрық берді, себебі олар экипаждың жұмысына кедергі келтіріп жатты. Жарты сағаттан соң Шинано 10 түйінмен жүзіп, 13 градусқа еңкейген күйде болды. Сағат 06:00-де оң жақ қазандық бөлімі суға батқаннан кейін еңкейіс 20 градусқа дейін өсті, сол кезде порттың теңдеу резервуарларының клапандары су деңгейінен жоғары көтеріліп, күшін жоғалтты. Будың жетіспеуінен қозғалтқыштар шамамен 07:00-де тоқтатылды, ал Абэ бір сағаттан кейін барлық қозғалтқыш бөлімдерін эвакуациялауға бұйрық берді. Содан кейін ол кемедегі үш оң жақ қазандық бөлімін суға батырып, кеменің еңкейісін азайтуға тырысты. Одан бөлек, Хамаказе мен Исоказе кемесіне оны сүйреп әкетуге бұйрық берді. Алайда екі эсминецтің бірлескен күші Шинаноның салмағының он төртінші бөлігін ғана құрады, оның өлі салмағын жеңуге жеткіліксіз болды. Бірінші сүйреу арқандары күштің әсерінен жыртылып кетті, ал екінші әрекет экипажға жарақат келтіру қаупінен тоқтатылды. Сағат 09:00 шамасында кемеде толық қуат жоғалды және еңкейіс 20 градустан асты. 10:18-де Абэ кемеден кетуге бұйрық берді; сол кезде Шинано 30 градусқа еңкейген еді. Кеме батқанда, оның ұшу палубасындағы ашық лифт шахтасына су кіріп, суға батқан теңізшілердің көптегенін кемеге кері сорып алды. Ұшу палубасының астындағы үлкен шығару тежегіші де кеме суға батқанда көптеген теңізшілерді ішке сорып алды. 10:57-де Шинано соңымен суға батып, ең жақын құрлықтан 65 миль (105 км) қашықтықта, шамамен шағын тереңдікте жатты, осы оқиғада 1435 офицер, теңізші және азамат көз жұмды. Қаза тапқандардың ішінде Абэ және оның екі навигаторы болды, олар кемемен бірге батуды жөн көрді. 55 офицер, 993 офицерлік және қатардағы теңізші, сондай-ақ 32 азамат құтқарылды, барлығы 1080 адам аман қалды. Кеме 31 тамызда теңіз тізілімінен алынып тасталды. Бірақ 1943 жылдың шілдесінде тұтқынға алынған жапон ұшқышы үшінші «Ямато» класындағы соғыс кемесі тасымалдаушыға айналдырылып жатқанын мәлімдеген еді. Энрайт, ақырында, Тынық мұхит флотының су асты кемелері күшінің әрекеттік қолбасшысы, ол шабуылдаған кемені бейнелейтін суретіне сүйене отырып, «Хайатакэ» тасымалдаушысын батқандығы үшін мойындады. «Шинано» кемесінің бар екені анықталғаннан кейін, Энрайт оны батқандығы үшін марапатталды және «Диңгез флотының айқасы» орденімен марапатталды. Бас офицер кемеге кірген судың көп болуын бөлімдерді ауамен тексеруден өтпегеніне байланысты деп айыптады. Ол соңғы торпеда соққаннан кейін бірнеше минут өткен соң, герметикалық есіктердегі жарықтар арқылы ауаның үрлегенін естігенін хабарлады – бұл теңіз суы кемеге жылдам кіріп жатқанын көрсетеді, есіктердің су өткізбейтінін дәлелдейді.