Солтүстік Мексикадағы Уарийо тілі

Кіріспе

Мексикада сөйленетін уто-ацтек тілі – хуарихио (испан тілінде Huarijío; сондай-ақ Гуарихио, Варихио және Варихио деп те жазылады) – Мексиканың солтүстік-батысындағы Чиуауа және Сонора штаттарындағы уто-ацтек тілі. Оны шамамен 2100 хуарихио халқы сөйлейді, олардың көпшілігі тек бір тілді біледі.

Тарату

Бұл тілдің екі нұсқасы бар, олар Таулық Гуарихио (guarijío de la sierra) және Өзендік Гуарихио (guarijío del río) деп аталады. Таулық нұсқа Чихуахуа штатының Чинипас (Агуа Калиенте, Арройо де ла Ерба, Бенджамин М. Чапарро (Санта Ана), Чинипас де Алмада, Эль-Мансанильяль, Эль-Триго де Руссо (Эль-Триго), Эль-Тригуито, Гуазисако, Игнасио Валенсуэла (Лорето), Лос-Аламильос де Лорето, Лос-Льянитос, және Лос-Пинос), Морис (Бермудес, Каса Кемада, Эль-Кампо Майор, Эль-Гавилан, Эль-Пилар, Эль-Саусито (Де Бельтран), Ла-Сьенегита де Родригес, Ла-Финка де Пескера, Лос-Террерос, Меса-Колорада, Морис, Рио Санта Мария, Санта Мария Гранде, Сьерра Обскура (Эль-Серручито), және Тромпа) және Уруачи (Аречуйво (Аречуиво), Аремейво, Арройо Секо, Батопилильяс, Бока Арройо дель Каррисо (Орнитос), Качабачи, Серро Бланко, Куитеко, Чачарачи, Чагайво, Чильтепин, Эль-Барро, Эль-Боске, Эль-Каррисо, Эль-Кусаль, Эль-Метате, Эль-Пинито, Эль-Ревахе, Госогачи, Гуасаремос, Хекопако, Хикаморачи, Ла-Барранка, Ла-Куэва де Диего, Ла-Кумбре, Ла-Меса де Сереачи, Ла-Нопалера, Ла-Реформа, Лас-Пилас, Лос-Орнитос, Лос-Лахерос, Лос-Лаурелес, Меса Кемада, Мокоричи де Арриба, Нориего, Пакайво, Пальмарито (Агуа Калиенте), Сан-Хуан, Сан-Луис, Саусильо де Рико, Сипачи, Тесос, Тохиачи де Абахо, Торибисачи, Уруачи, және Венустиано Карранса (Сан-Луис де Бабарокос) елді мекендерінде сөйленеді. Өзен нұсқасы Сонора штатының Аламос (Бавикора, Бурапако, Касас Колорадас, Чорихоа, Эль-Шалате, Эль-Сауз, Гуаджарай, Хуататюри, Джобэг I, Ла-Сауседа, Ла-Трибуна, Лос-Эстрадос, Меса-Колорада, Мочибампо, Ранч-Нуэво, Сан-Бернардо, Сеяки және Текорипа) және Квириего (Батакоса, Эль-Фрижолар, Лос-Бахиос (Эджидо-лос-Коньёс) және Квириего елді мекендерінде кездеседі. Таулық Гуарихио тілінде сөйлейтіндер өздерін варихо деп атайды және Өзендік Гуарихио тілінде сөйлейтіндерді макураве немесе макулай деп атайды. Өзендік Гуарихио тілінде сөйлейтіндер өздерін варихио деп атайды, ал таулық тілдес топты "тарахумара" деп атайды. Екі топ арасында байланыс сирек, және тілдік айырмашылықтар шағын болғанымен, сөйлейтіндер өзара түсінісудің қиын екенін хабарлайды.

The language has two variants, known as Mountain Guarijio (guarijío de la sierra) and River Guarijio (guarijío del río). The mountain variant is spoken in the Chihuahuan municipalities of Chínipas (settlements of Agua Caliente, Arroyo de la Yerba, Benjamín M. Chaparro (Santa Ana), Chínipas de Almada, El Manzanillal, El Trigo de Russo (El Trigo), El Triguito, Guazizaco, Ignacio Valenzuela (Loreto), Los Alamillos de Loreto, Los Llanitos, and Los Pinos), Moris (settlements of Bermudez, Casa Quemada, El Campo Mayo, El Gavilán, El Pilar, El Saucito (De Beltrán), La Cieneguita de Rodríguez, La Finca de Pesqueira, Los Terreros, Mesa Colorada, Moris, Río Santa María, Santa María Grande, Sierra Obscura (El Serruchito), and Trompa), and Uruachi (settlements of Arechuyvo (Arechuivo), Aremeyvo, Arroyo Seco, Batopilillas, Boca Arroyo del Carrizo (Hornitos), Cachabachi, Cerro Blanco, Cuiteco, Chacharachi, Chagayvo, Chiltepín, El Barro, El Bosque, El Carrizo, El Cuzal, El Metate, El Pinito, El Revaje, Gosogachi, Guasaremos, Jecopaco, Jicamorachi, La Barranca, La Cueva de Diego, La Cumbre, La Mesa de Cereachi, La Nopalera, La Reforma, Las Pilas, Los Hornitos, Los Lajeros, Los Laureles, Mesa Quemada, Mocorichi de Arriba, Noriego, Pacayvo, Palmarito (Agua Caliente), San Juan, San Luis, Saucillo de Rico, Sipachi, Tesos, Tojiachi de Abajo, Toribisachi, Uruachi, and Venustiano Carranza (San Luis de Babarocos)). The river variant is found in the Sonoran municipalities of Álamos (settlements of Bavícora, Burapaco, Casas Coloradas, Chorijoa, El Chalate, El Sauz, Guajaray, Huataturi, Jobeg I, La Sauceda, La Tribuna, Los Estrados, Mesa Colorada, Mochibampo, Ranch Nuevo, San Bernardo, Sejaqui, and Tecoripa) and Quiriego (settlements of Batacosa, El Frijolar, Los Bajíos (Ejido los Conejos), and Quiriego). Speakers of Mountain Guarijio self identify as Warihó and call River Guarijio speakers macurawe or makulái. River Guarijio speakers call themselves Warihío and call Mountain speakers "tarahumaras". Contact between the two groups is scant and, although the linguistic differences between the two are slight, speakers report that mutual comprehension is difficult.

Морфология

Гуарихио тілі – агглютинативті тіл, онда сөздер әртүрлі грамматикалық мақсаттарды іске асыру үшін морфологиялық тұрғыдан күрделі болып келеді, яғни бірнеше морфема тіркеседі. Гуарихио тілі типологиялық тұрғыдан етістіктің соңында тұруға бейім. Дегенмен, Гуарихио тілінде сөздердің реті еркін (Миллер, 1996).

Медиа

Гуарихио тіліндегі бағдарламалар CDI радиостанциясы XEETCH арқылы жүзеге асырылады, ол Этчохоа, Сонорадан хабар таратады.