"Қате жол" ("Qate jol")

Кіріспе

Эдгар Г. Ульмердің 1945 жылғы фильмі.

"Detour" – Том Нил мен Энн Савадж жұлдыздық құрамында ойнаған, Эдгар Г. Ульмердің 1945 жылғы американдық тәуелсіз нуар фильмі. Сценарийі Мартин Голдсмит пен Мартин Муни (авторлық құқығы көрсетілмеген) Голдсмиттің 1939 жылғы осы аттас романынан бейімделген және 20-ғасырдың ортасындағы Голливудтағы "Poverty Row" киностудияларының бірі – Producers Releasing Corporation компаниясымен шығарылған. Бүгінде қоғамдық доменде болып, әртүрлі онлайн көздерде тегін қарауға болатын бұл фильм 2018 жылы Академия кино мұрағатында қалпына келтірілді. Сол жылдың сәуір айында 4K нұсқасы Лос-Анджелестегі TCM фестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. Blu-Ray және DVD 2019 жылдың наурыз айында Criterion Collection арқылы жарық көрді. 1992 жылы "Detour" фильмі Конгресс кітапханасы тарапынан "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылып, Америка Құрама Штаттарының Ұлттық кино реестріне енгізілді.

Сюжет

Ал Робертс, жұмыссыз пианист, автостоппен Ринодағы (Невада штаты) жол жиегіндегі тамақханаға жетеді. Дзюбоксқа тағы бір қонақ келіп, ән салады, ол Альді мазалайды, өйткені ол Нью-Йорктегі бұрынғы өмірін еске салады. Ал сол кездегі бір кешкі клубта әнші ретінде өнер көрсету қабілетін ысырап еткеніне қатты ренжігенін айтады. Ол өзінің қыз жолдасы Сью Харвиден, түнгі клубтың әншісі, жұмысынан кетіп, Голливудта атақ іздеп Нью-Йоркке кеткеннен кейін, Әл күйзеліске ұшырайды. Біршама уайымдағаннан кейін, Ал Калифорнияға барып, Сьюға үйленуге шешім қабылдайды. Ал, аз ақшасы бар Ал ел аралап автостоппен жүруге мәжбүр болады. Аризонада букмекер Чарльз Хаскелл-күлкі Ә-ге өзінің кабриолетінде жолға шығарып, оған бақытты екенін айтады; өйткені ол Лос-Анджелеске атқа ставка жасау үшін барады. Жол жүрісі кезінде ол бірнеше рет Альдан дәрі-дәрмектерін береді, ол машинаны жүргізу кезінде жұтады. Сол түні Хаскелл ұйықтап жатқанда, Ал көлік айдап барады. Жаңбырлы дауыл Әлді кабриолеттің жоғарғы жағын қою үшін тоқтатуға мәжбүрлегенде, ол Хаскелді оята алмайды. Ал жолаушы жағындағы есікті ашады да, Хаскелл жерге құлап, басын тасқа соғып қалады. Ал букмекердің өлгенін біледі. Хаскэлл жүрек соғысынан ертерек қайтыс болған болуы мүмкін, бірақ Ал полицияға хабарласа, оны Хаскеллді өлтіргені үшін тұтқындайтынына сенімді, сондықтан Ал денені қылқаламға жасырады. Ол өлген адамның ақшасын, киімдерін және жеке құжаттарын алып, Лос-Анджелес маңында көлікті тастап кетуге ниетті болып, қашады. Ал Калифорнияға келіп, бір түнді мотелде өткізеді. Келесі күні ол Desert Center әуежайының маңында бензин құю станциясынан шыққанда, автостоппен жүретін адамды алады, ол өзінің атын Вера деп атайды. Алғашында ол өзін Хаскелл деп таныстырған Алмен үнсіз саяхаттайды, бірақ кенеттен оның жеке басын және машинаның иесін сынап, оны бұрын Луизианада Хаскеллдің қабылдағанын, бірақ ол өзін оған мәжбүрлеуге тырысқаннан кейін Аризонада шыққандығын айтады. Ал Хаскелдің қалай қайтыс болғанын айтады, бірақ ол оны полицияға тапсырамын деп қорқытып, шантаж жасайды. Ол Алдың Хаскеллдің әмиянінен алған ақшасын алып, машинаны сатудан түскен ақшаны талап етеді. Голливудта олар пәтер жалдап, автокөлікті сатуға келгенде мекен-жайын беру үшін Хаскелл ерлі-зайыпты ретінде танысады. Олар сатуды жүзеге асыру алдында, Вера жергілікті газеттен Хаскеллдің бай әкесі өлімге жақын екенін және оның ұзақ уақыт бойы алыстаған ұлын іздеу жүргізіліп жатқанын біледі. Вера Алдан Хаскеллдің кейіпкерін танытып, мұрагерлікке ие болуды талап етеді. Ал, кейіпкер болу үшін өзіне жетпейтін егжей-тегжейлі білім қажет екенін айтып, бас тартады. Үйге оралғанда Вера мас болып, қатты дау-дамай бастайды. Ол мас күйінде ашуланып, полиция шақырамын деп қорқытады да, ұйқы бөлмесіне телефонды алып жүгіреді. Ол есікті құлыптап, төсекте жатып, телефонның арқанды мойнына байлап, ұйықтап кетеді. Ал есіктің арғы жағынан, телефонды ажырату үшін, кабельді тартады. Ол есікті бұзып, Вераны қасақана өлтіргенін біледі. Ал Сьюмен қайтадан байланыс орнату идеясынан бас тартып, автостоппен жүруге қайта оралады. Кейіннен ол Хаскелдің "аялы" өлтірілгені үшін іздестіріліп жатқанын біледі. Ринодағы кинотеатрда ол өзінің қамауға алынуын елестетеді.

Al Roberts, an unemployed piano player, hitches a ride, arriving at a roadside diner in Reno, Nevada. Another customer in the diner plays a song on the jukebox, that disturbs Al, for it reminds him of his former life in New York City. Al recalls a time there when he was bitter about squandering his musical talent playing in a cheap nightclub. After his girlfriend Sue Harvey, the nightclub's lead singer, quits her job and leaves New York to seek fame in Hollywood, Al becomes depressed. After anguishing a while, Al decides to travel to California to marry Sue. With little money to his name, Al is forced to hitchhike across the country. In Arizona, bookie Charles Haskell Jr. gives Al a ride in his convertible and tells him that he is in luck; for he is driving to Los Angeles to place a bet on a horse. During the drive, he has Al pass him his pills on several occasions, which he swallows as he drives. That night, Al drives while Haskell sleeps. When a rainstorm forces Al to pull over to put up the convertible's top, he is unable to rouse Haskell. Al opens the passenger side door and Haskell tumbles out, falling to the ground and striking his head on a rock. Al realizes the bookie is dead. It is likely that Haskell died earlier from a heart attack, but Al is certain that if he calls the police, they will arrest him for killing Haskell, so Al hides the body in the brush. He takes the dead man's money, clothes, and identification, and drives away, intent on abandoning the car near Los Angeles. Al crosses into California and spends a night in a motel. The next day, as he leaves a gas station near Desert Center Airport, he picks up a hitchhiker, who gives her name as Vera. At first, she travels silently with Al, who has identified himself as Haskell, but suddenly challenges his identity and ownership of the car, revealing that she had been picked up by Haskell earlier in Louisiana, but got out in Arizona after he tried to force himself on her. Al tells her how Haskell died, but she blackmails him by threatening to turn him over to the police. She takes the cash that Al retrieved from Haskell's wallet and demands whatever money they get by selling the car. In Hollywood, they rent an apartment, posing as Mr. and Mrs. Haskell, to provide an address when they sell the car. When they are about to make the sale, Vera learns from a local newspaper that Haskell's wealthy father is near death and a search is under way for his long estranged son. Vera demands that Al impersonate Haskell and position himself to inherit the estate. Al refuses, arguing that the impersonation would require detailed knowledge he lacks. Back at the apartment, Vera gets drunk and they begin arguing intensely. In a drunken rage, she threatens to call the police and runs into the bedroom with the telephone. She locks the door then falls on the bed and begins to fall asleep, the telephone cord tangled around her neck. From the other side of the door, Al pulls on the cord to try to disconnect the phone. When he breaks down the door, he discovers he has inadvertently strangled Vera. Al gives up the idea of contacting Sue again and returns to hitchhiking. He later finds out that Haskell is wanted in connection with the murder of "his wife." Back in the diner in Reno where the film opened, he imagines his inevitable arrest.

Өңдеу

Savage Detours: Ann Savage-тың өмірі мен шығармаларында егжей-тегжейлі баяндалғандай, "Detour" фильмінің постөндірісі кезінде ерекше көңіл бөлінді. Фильмнің соңғы нұсқасы түсірілген сценарийден қысқартылды, онда шығарылған түсірілімге енбеген, ұзақ диалогтар бар еді. Саундтрек те толыққанды жасалды, атмосфералық фондық дыбыстар, себептелген дыбыс эффектілері және Лео Эрдродидің мұқият жазылған түпнұсқа музыкалық саундтрекі қолданылды. Эрдроди бұрын Ульмермен "Strange Illusion" (1945) фильмінде жұмыс істеген. Эрдроди Вераның кіріспесін симпатиялық музыкалық тақырыппен безендіріп, кейіпкерге Савидждің өткір диалогына және оның күшті орындалуына қарамастан, жеңіл музыкалық түс берді. Фильм 1945 жылдың жаз айларында аяқталып, сол жылдың қараша айында көрсетілді. PRC студиясындағы өндіріс алды және постөндіріс кезеңдерінің барлық мерзімі 1945 жылдың наурызынан қарашасына дейін созылды. "Detour" постөндірісте болған кезде PRC "Apology for Murder" (1945) фильмін түсіріп, өңдеп, шығарды, онда Савидж те ойнады. "Apology" фильміне қысқа өндіріс мерзімі берілді, дыбыс жұмысы жылдам жасалды және саундтрек үшін кітапханадан алынған музыка пайдаланылды. Әрине, "Detour" PRC үшін басымдыққа ие болды, және фильмнің шығуы кинотеатрларда түрлі-түсті плакаттармен, алты парақты плакаттармен, актерлердің қолмен салынған портреттерімен және Бинг Кросбидің "I Can't Believe That You're in Love with Me" (1926) әнін орындаған музыкалық дискімен жақсы насихатталды. "Detour" фильмінің өндіріс бюджеті тым тар болғандықтан, режиссер Ульмер осы көлікті, өзінің "жеке көлігін" ел аралық қылмыс драмасында пайдалануға шешім қабылдады. 1945 жылдың қараша айында фильмнің көрсетілісінен кейін көп ұзамай, "Motion Picture Herald" сауда журналының сыншысы Мандель Хербстман фильмді тек "қанағаттанарлық" деп бағалады. Алайда Хербстман фильмнің жалпы құрылымына әсерленді. "Режиссер Эдгар Г. Ульмер таныс мелодрамалық үлгіден алыстап, тағдырына қадам басқан адам туралы шебер, бірақ қарапайым фильм жасады", - деп жазды ол. Оған әсіресе фильмнің соңы ұнады және ол: "Бақытты соңмен келіспей, фильмде ирония мен күмәнді сәттер көп" деп атап өтті. Қазіргі сыншылар фильмнің техникалық кемшіліктерін оның сәтті атмосферасымен салыстырады, өйткені кино сыншысы Роджер Эберт өзінің "Ұлы фильмдер" атты эссесінде былай деп жазды: "Голливудтың кедейлік ауданынан шыққан бұл фильм алты күнде түсірілді, техникалық қателерге және нашар орындалған түсірілімге толы, тек қана ренжуге болатын ер адам мен әйелді ойнайды, 1945 жылы көрсетілгеннен кейін көп ұзамай көзден жоғалуы керек еді. Бірақ ол әлі де сақталып қалды, қорқынышты және мазасыз, кино нуардың кінәлі жанының бейнесі. Оны көрген ешкім оны оңай ұмыта алмайды". Sight and Sound журналының сыншысы Филип Кемп кейіннен былай деп жазды: "Белгісіз актерлерді пайдалану және үш минималды декорациямен түсіру, Лос-Анджелесті бейнелеу үшін жалғыз сыртқы көрініс (қолданылған автомобиль алаңы), бірнеше қосымша түсірілімдер және кейбір тербелісті артқы проекция, Ульмер қара, параноидальды көрініс жасады, ол әсемдікпен бүлінген жоқ, ақылсыз кінәнің спираліне түскен жалпы кейіпкерлерді бейнелейді". Романшылар Эдвард Горман мен Доу Моссман "Detour" өзінің түріндегі шедевр болып қала береді. Жүздеген жақсы фильмдер түсірілді, бірақ Ульмер бейнелегендей тағдырдың ауыртпалығын ешқайсысы көрсетпеді. Стивен Крэйн ескерткен кездейсоқ ғалам – жер сілкінісіне, ашаршылыққа және ЖИТС-ке себеп болатын ғаламдық күш – Том Нил жол жиегінде тұрғанда, түн ортасында жаңбырға малшыланып, мойнына арқанның тартылуын сезінгенде жақсы бейнеленбеген. 2007 жылы "Film Comment" журналының бұрынғы бас редакторы және "Time" журналының танымал кино сыншысы Ричард Корлис Савиджтің Вера рөлін кино тарихындағы "25 ең зұлым кейіпкердің" тізімінде 6-шы орынға қойды, оны 1944 жылғы "Double Indemnity" фильміндегі Барбара Стэнвик ойнаған Филлис Дитрихсон кейіпкерінен кейін орналастырды. Вераны бағалау барысында Корлис оның тек қана саяхаттасқан серігі Ал Робертске ғана емес, сонымен қатар фильмді көретіндерге де тигізген әсерін сипаттайды: blockquote "Егер адам Вера болса, тозақ – бұл шынымен де басқа адамдар. Батысқа саяхаттаған бір адам (Том Нил) өлімнен қашып бара жатқанда, ол бірден және керемет түрде оның және көрермендердің жүйкелеріне түседі. Үй шаруасындағы "арридан" ("ері сияқты шу шығарып тастама") рөлін ойнамайтын кезде, ол оны газ камерасына жіберумен қорқытады ("Аризонаның кісі өлтірушілерге тегін беретін хош иісін иіскейді"). Соңғы, қатаң телефон арқылы Вера өзінің кедей құрбанын мотель бөлмесіндегі өлімге жеткізеді. Тіпті өлімнен кейін де ол аман қалғанды алдап соғады.

As detailed in Savage Detours: The Life and Work of Ann Savage, great care was taken during the postproduction of Detour. The final picture was tightly cut down from a much longer shooting script, which had been shot with more extended dialogue sequences that are not in the released print. The soundtrack is also fully realized, with ambient backgrounds, motivated sound effects, and a carefully scored original musical soundtrack by Leo Erdody, who had previously worked with Ulmer on Strange Illusion (1945). Erdody took extra pains to underscore Vera's introduction with a sympathetic theme, giving the character a light musical shading in contrast to her razor sharp dialogue and its ferocious delivery by Savage. The film was completed, negative cut, and printed throughout the late summer and fall of 1945, and was released in November of that year. The total period of preproduction through postproduction at PRC ran from March through November 1945. In contrast, during the period Detour was in post production, PRC shot, posted, and released Apology for Murder (1945), also starring Savage. Apology was given a shorter production period and a quick sound job, and used library music for the soundtrack. Clearly, Detour was a higher priority to PRC, and the release was well promoted in theaters with a full array of color print support, including six sheet posters, standees, hand drawn portraits of the actors, and a jukebox tie in record with Bing Crosby singing "I Can't Believe That You're in Love with Me" (1926). Reportedly, the production budget for Detour was so tight that director Ulmer decided to use this car, his "personal car", for the cross country crime drama. Shortly after the film's release in November 1945, Mandel Herbstman, the reviewer for the trade journal Motion Picture Herald, rated the production as only "fair". Herbstman was impressed, however, with the film's overall structure. "Venturing far from the familiar melodramatic pattern", he wrote, "director Edgar G. Ulmer has turned out an adroit, albeit unpretentious production about a man who stumbles into a series of circumstances which seals his doom." He especially liked its conclusion and noted, "Making no compromise with the 'happy ending' formula, the film has a number of ironic and suspenseful moments." More current reviewers contrast the technical shoddiness of the film with its successful atmospherics as film critic Roger Ebert wrote in his essay for The Great Movies, "This movie from Hollywood's poverty row, shot in six days, filled with technical errors and ham handed narrative, starring a man who can only pout and a woman who can only sneer, should have faded from sight soon after it was released in 1945. And yet it lives on, haunting and creepy, an embodiment of the guilty soul of film noir. No one who has seen it has easily forgotten it." Sight and Sound reviewer Philip Kemp later wrote, "Using unknown actors and filming with no more than three minimal sets, a sole exterior (a used car lot) to represent Los Angeles, a few stock shots and some shaky back projection, Ulmer conjures up a black, paranoid vision, totally untainted by glamour, of shabby characters trapped in a spiral of irrational guilt." Novelists Edward Gorman and Dow Mossman wrote, "Detour remains a masterpiece of its kind. There have been hundreds of better movies, but none with the feel for doom portrayed by Ulmer. The random universe Stephen Crane warned us about—the berserk cosmic impulse that causes earthquakes and famine and AIDS—is nowhere better depicted than in the scene where Tom Neal stands by the roadside, soaking in the midnight rain, feeling for the first time the noose drawing tighter and tighter around his neck." In 2007, Richard Corliss, the former editor in chief of Film Comment and a notable film critic for Time magazine, ranked Savage's portrayal of Vera number 6 on his list of the "Top 25 Greatest Villains" in cinema history, placing her just behind Barbara Stanwyck's character Phyllis Dietrichson in Double Indemnity (1944). As part of his assessment of Vera, Corliss describes her effects on not only her traveling companion Al Roberts but on viewers of the film as well:blockquote| Hell truly is other people—if the person is Vera. Picked up on a trip out west by a man (Tom Neal) fleeing from a death scene, she instantly and spectacularly gets on his and the audience's nerves. When she's not playing the domestic harridan ("Stop makin’ noises like a husband"), she's threatening to send him to the gas chamber ("sniffin' that perfume Arizona hands out free to murderers"). With a final fatal phone call, Vera leads her poor prey to his motel room doom. Even in death, she makes the survivor the sucker.