Кіріспе

Тибет буддизмі тулкуларының ұрпақ дауы

Қазіргі уақытта екі, бөлек тағайындалған 17-ші Гьялуанг Кармапа бар: Огьен Тринли Дордже және Тринли Тхей Дордже. Кармапа – Тибет буддизмінің Кагью мектебінің тоғыз жүз жылдық Карма Кагью ұрпағының рухани жетекшісі. Бөлініс 1990 жылдардың басында және ортасында, жақын тұрған адамдардың жөнсіздік туралы жартылай ашық айыптауларымен басталды және бірнеше жыл бойы жалғасты. 17-ші Кармапаны мойындау Карма Кагью ұрпағы ішінде жарылысқа алып келді. Тай Ситу Ринпоче Огьен Тринли Доржені 17-ші Кармапа деп мойындады, ал Шамар Ринпоче келіспей, Тринли Тхей Доржені 17-ші Кармапа лауазымына лайықты үміткер деп таңдады. Уақыт өте келе, түрлі ұйымдар мен жоғары дәрежелі ламалар немесе ұстаздар бір немесе екінші Кармапаны қолдады. Қызықты тарихына қарамастан, жоғары ламалар өзара жақсы қарым-қатынаста болып, тату шешімге келетіндеріне сенім білдірді. 2018 жылы Огьен Тринли Дордже мен Тринли Тхей Дордже жеке қарым-қатынас орнату және олардың рухани қауымдастықтарын бөліністерді жоюға және Карма Кагью дәстүрін сақтауға жұмылдыру үшін алғаш рет кездесті. 2020 жылы Огьен Тринли Дордже мен Тринли Тхей Дордже Далай-ламадан кейін Гелгуппа мектебіндегі Панчен-лама рөліне ұқсас, Гьялуанг Кармападан кейін Карма Кагью ұрпағындағы екінші маңызды тұлға саналатын Шамар Ринпоченің келесі туған нұсқасын табу үшін бірлесіп жұмыс істейтіндерін жариялады. 2023 жылдың 4 желтоқсанында Тае Дордже мен Огьен Тринли Дордже 15-ші Шамар Ринпошені бірге мойындап, оның білімін, уәкілеттіктерін және нұсқауларын бақылайтындарын мәлімдеді. Екі Кармапа Карма Кагьюдың барлық шәкірттерінен өткен іс-әрекеттеріне өкінуді және енді ешқашан топтарға бөлінбеуге бекем ниет етуді сұрады.

Кармапаның бұрынғы мойындауларымен қайшылықтар

Бұл Кармапаның қайта тууына байланысты туындаған алғашқы дау емес. Кармапаның қайта туғандарының танылуы Карма Кагью дәстүрінде орталық мәнге ие. 8-ші, 10-шы және 12-ші Кармапалар, сондай-ақ әйгілі 16-шы Кармапаның танылуы кезінде шағын дау-жанжалдар болды, бірақ олардың барлығы ақырында шешілді.

Шамар Ринпочедің қайта танылуы

XVI Кармапаның немере інісі 14-ші Шамар Ринпоче Тибеттен Бутанға қашқан кезде онымен бірге жолға шықты. 1964 жылы сегіз жасар балаға Далай-лама мен Тибеттік үкімет-қуғындағылар ресми мойындауға рұқсат берді. Шамарпаның қайта тууына 172 жылдық тыйым алынғаннан кейін, Шамар Ринпоче Кармапаның аға шәкірті және орынбасары ретіндегі орнын қайта иеленді. Бұл тыйым 10-шы Шармапаның Карма Кагью шежіресінің мүшелері тарапынан сатқындыққа айыпталуынан және Тибет пен Непал арасындағы Қытай-Непал соғысын тудырды деген күдіктен кейін басталды. Тыйым Шамар Ринпоченің шежіресіне және оны қолдаған басқарушы органдарына әсер етті, бірақ 1964 жылы Румтек монастырында оның таққа отыруы, оған 16-шы Кармападан кейін Карма Кагью шежіресіндегі екінші лама ретіндегі тарихи орнына оралуға мүмкіндік берді. 15-ші Кармапаның ұлы болған 12-ші Шамарпа сияқты қайта туулар, Кармапа мен 13-ші Далай-ламаның жақын қарым-қатынасының арқасында үкімет тарапынан көбірек игілік көріп, ресми мойындалмаса да, кеңшілік танытты.

Кармапаның қайта тірілуін тану үшін ынтымақтастық

Кармапалар дәстүрлі түрде өздерінің қасады түрде таңдаған қайта тууларын болжайды және туғаннан кейін оларды табу үшін ең жақын шәкірттеріне болжамдарын дайындайды. Қатаң түрде анықталмағанмен, Кармапаның инкарнациясын табу, тану және таққа отырғызу процесі бұрынғы жақын шәкірттерінің тыныш, бірлескен және жабық есіктер артындағы күш-жігерімен жүзеге асырылды. Көптеген бағалаулар ұрпақтың үйлесімділігі мен сабақтастығын қамтамасыз етті. Осы бірлескен қатысушылардың арасында Шамар Ринпочилер бірнеше ғасыр бойы Кармапалардың кім екенін растауда маңызды рөл атқарды. Тай Ситу Ринпочи және Гошир Гьялтсаб Ринпочилер де жағдайларға қарай ұқсас рөлдер атқарды.

Шамарпалардың рөлі

Шамар Ринпочилер жеті Кармапаны тануға қатысып, көбінесе олардың ізбасарлары және ұстаздары болды – екеуінің арақатынасы әке мен ұл немесе бауырлар сияқты сипатталған. Мысалы, 5-ші Далай-лама Кармапа мен Шамарпаның мәртебесі тең екенін растады, ал ерте мәтіндерде Шамарпа (тибетше: ཞྭ་དམར་པ། Wylie: zhwa dmar pa, "қызыл бас киімді") "Қызыл бас киімді Кармапа" деп аталған. 1964 жылы таққа отырғаннан кейін 14-ші Шамарпаны 16-шы Кармапа өзінің рухани мұрагері деп атады және дау кезінде осы ұрпақтың ең жоғары дәрежелі ламасы болды.

Тай-Ситу Ринпочтары мен Гьяльцап Ринпочтарының рөлі

Тай-Ситу Ринпочелері мен Гьялцап Ринпочелері де Кармапалармен тығыз тарихи қарым-қатынаста болды. Тай-Ситу Ринпочелері Шамар немесе Гьялцап Ринпочелерімен бірлесіп немесе жеке өздері Кармапаның үш туған нұрын (инкарнациясын) анықтады, ал Гьялцап Ринпочелері төрт туған нұрды анықтауға көмектесті.

Чогюр Лингпаның 17-ші Кармапа мен Тай-Ситу Ринпоче туралы пайғамбарлығы

ХІХ ғасырдағы Ньингма шебері Чокгюр Лингпа болжам жасады, ол Гуру Ринпоче өткен және болашақ Кармапалар түрінде көрінетін көрінісіне негізделген. Онда 17-ші Кармапа мен Тай Ситу Ринпоче «тасты таудағы жасыл ағаш астында» бірге отырғанда, олардың саналары «бір-бірінен ажырамас» екендігі айтылған. Шамарпа бұл болжамның түсіндірілісімен келіспесе де, Тринли Тхей Доржені таңдауын қолдағандықтан, оны 16-шы Кармапа мен 11-ші Тай Ситу Ринпочеге сәйкес етіп қайта түсіндіруге болатынын айтты.

14-ші Далай-лама

Тибетте 14-ші Далай-ламаның Гелуг мектебі тарихи түрде саяси және рухани көшбасшылық рөл атқарды, бірақ бұл Тибет буддизмінің қалған үш мектебінің – Кагью, Ньингма және Сакия мектептерінің тәуелсіздігімен шектелді. Ньингма мектебі әрқашан саяси мәселелерден тыс болды. 1992 жылы Огьен Тринли Дордже табылып, анықталғаннан кейін, сол кезде Тай Ситу Ринпоче басқарған іздеу комитеті Далай-ламадан танылған 17-ші Гьялуанг Кармапаға Буктам Ринпоче мөрін немесе Буктам хатын беруді сұрады. Мөр 1992 жылдың 30 маусымында ресми түрде бекітілді. Огьен Тринли Доржеді қолдаушылар 14-ші Далай-ламаның Кармапаның жаңа өмірге тууына (инкарнациясына) рухани құқығы бар екенін айтады. Кармапа әулеті – Тибет буддизміндегі ең көне тулку әулеті, ол Далай-лама әулетінен екі ғасырдан астам бұрын пайда болған. Карма Кагью дәстәбінің ізбасарлары өздерін Далай-ламаның билігінен тәуелсіз санап, Кармапаларды тарихи Буддамен рухани тең деп есептейді. Тринли Тхей Доржеді қолдаушылар бұрынғы Далай-лама мен Тибет үкіметінің қатысуы жеке монастырьдың (немесе лама әкімшілігінің) тәуелсіз шешімінен кейін берілген соңғы мақұлдау ғана болды деп мәлімдейді.

Қытай үкіметі инкарнацияларды бақылауға тырысады

Қытай Коммунистік партиясының дінге қарсы науқандары аясында Тибет және тибеттік буддизмді рухани және саяси бақылауға алу мақсатында жоғары түлкулерді мойындауды тоқтату және Далай-ламалар, Панчен-ламалар, Кармапалар мен Шамарпалардың тағайындалуын бақылау туралы директива күшінде. 1991 жылы Бейжіңде ресми жарлықтар қабылданды, кейін Мемлекеттік дін істері басқармасының №5 бұйрығы ретінде қайта жаңартылды, ол Қытай мемлекеттік келісімінсіз түлкулер мен ламаларды мойындауды заңсыз деп жариялады. Шамарпаларға тыйым салғаннан кейін тиімсіз лотерея жүйесі қолданылғаны хабарланды. 1992 жылы Қытай тағы бір тактикаға көшті, ол 17-ші Кармапаның таққа отыруына келісім берді және 14-ші Далай-ламаны 17-ші Кармапамен алмастыру жоспарын көтерді.

Тибеттік тулку жүйесінің бұзылуы

Қайта туған ламаларды анықтау жүйесінің пайда болуынан кейінгі ғасырларда (13-шы ғасырда екінші Кармапамен бастап), бұл процесс монастырь тәртібінен тыс тұратын адамдардың арасында күшейе түскен бұрыс пайдалану мен саясиландыруға ұшырады, себебі бұл процесс Тибетте материалдық байлық пен билікке ие болудың жанама жолына айналды. 14-ші Далай-лама мен Шамар Ринпоче сияқты құрметті ұстаздар бұл әдетті феодалдық заманға тән деп есептеп, қайта туған ұстазды басқару саясатынан бөліп, өзінің ерекшелігін көрсетуге мүмкіндік беретін жүйені жаңартуды қолдайды.

Тарих

1981 жылы 16-шы Кармапаның паринирванасынан кейін көп ұзамай, Кармапаның бас шәкірттері 16-шы Кармапаның өртеу шарасынан шыққан реликвиялардың қай бағытта және кімнің аяғына түскені туралы қарама-қарсы әңгімелер айтқанда, пікір келіспеушіліктер туындады. Келесі туғандықты табуға нақты меңзеулер жылдар бойы көрінбеді, және дау Шамар Ринпоче регенттер тобынан бөлініп, Тай Ситу Ринпошенің рәсімді сақтамайтынын мәлімдеген кезде күшейді.

Болжам хаттың ашылуы

XVII Кармапаны танудың негізгі мәселесінің бірі – Тай Ситудың 16-шы Кармапа жазған деген болжам хаты болды. Онда 17-ші Кармапаның қай ата-анадан дүниеге келетіні, қай жерде және қай жылы туатыны көрсетілген. 1981 жылдың қаңтарында, 16-шы Кармапаның паринирванасына тоғыз ай қалғанда, 12-ші Тай Ситупа Кармапаның оған сары жібекпен қапталған амулет сыйлап, «Бұл сенің қорғаныш амулетің. Болашақта ол үлкен пайда келтіреді» деген. Тай Ситупа Кармапа қайтыс болғаннан кейін шамамен бір жыл бойы алтын тізбекпен тағынған медальонды кейін қалтасына салып қойды, оның маңыздылығын немесе ішінде хабар бар екенін білмеді. Тай Ситупа амулетті ашуға бір сезіммен итерілгенін айтады және 1990 жылдың соңында «Металл жылқы жылында ашу керек» деп жазылған конверт ішінде үшінші болжам хатын тапты.

Шамар Ринпоче хаттың шынайылығына күмән келтіреді

Шамар Ринпоче 1992 жылы ұсынылған Тай Ситудың болжам хатының нақтылығына күдік келтірді. Ол оның жасалған мерзімін және авторлығын анықтау үшін сараптама жұмыстарын өткізуді сұрады. Шамар Ринпоче ішкі хаттың сыртқы конвертінен көнерек көрінетінін айтты, сондай-ақ қолжазба мен грамматикасы 16-шы Кармапаның жазу стиліне сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Тай Ситу ғылыми сараптама жасау туралы ұсынысты қабылдамады.

Қазіргі Кармапаны тану

Карма Кагью дәстүріндегі тюлькулардың арасында 7-ші Дзогчен Понлоп Ринпоче, 9-шы Трангу Ринпоче, 7-ші Мингюр Ринпоче және 9-шы Тралег Кябгон Ринпоче Огьен Тринли Доржені 17-ші Кармапа деп есептейді. Тринле Тхей Дорже Шамар Ринпоче, Лама Джигме Ринпоче, Топга Юльгьял Ринпоче, Лопон Цечу Ринпоче, Шераб Гьяльцен Ринпоче, Кхенчен Ринпоче Друпон Тринле Палджор және Төртінші Трунграм Гьяльтрул Ринпоче тарапынан мойындалды. 1992 жылы Қытай Халық Республикасы үкіметі Огьен Тринли Доржені 17-ші Кармапа ретінде ресми түрде мойындады. ҚХР Огьен Тринли Доржені Кармапа ретінде мойындауын жалғастырды, тіпті ол 2000 жылдың қаңтарында Тибеттен шығып, Үндістанға келгеннен кейін де. Огьен Тринли ҚХР үкіметінің қолдауын алатындықтан, оған «Бейжің Кармапасы» деген ат берілді. Ал Тринли Тае Үндістан үкіметінің қолдауына ие болғандықтан, оны «Дели Кармапасы» деп атайды. Чёккйи Нима Ринпоче өзінің әкесі Тулку Ургьен Ринпоше туралы: «Әкемнің пікірінше, екеуін де құрметпен қарау керек және таза ниетпен бағалау керек» деді.

Румтек монастыры үшін соттың шайқасы

1982 жылы Шамар Ринпоче және оның туысы Топга Югьял 16-шы Кармапа қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң Румтек монастырының мүлкін бақылауға алды. Бутандегі үш монастырь сатылып, 1961 жылы 16-шы Кармапа құрған Кармапа қайырымдылық қорына бақылау орнатылды. Шамарпа мен Топганың қаржылық іс-әрекеттеріне қатысты даулар 1988 жылы басталды. Огьен Тринли Дорженың ізбасарлары бұл қордың Кармапаның ізбасарларының әл-ауқатын қамтамасыз ету, монастырды күтіп ұстау және монахтардың медициналық шығындарын жабу мақсатында құрылғанын айтады. Монастырды басқару жауапкершілігі Цурфху Лабрангқа жүктелді, ол осыған қатысты сот ісі үшін заңды тұлға ретінде тіркелген.

1999 жылы Тибеттен қашып келген Огьен Тринли

1999 жылдың соңында он төрт жасар Огьен Тринли Дордже Цурфудағы ҚХР үкіметінің оған салған шектеулерінің оның шәкірттерін оқытуына және рухты шеберлерден білім алуына кедерілтіретінін түсінді. Ол қыстың ортасында Хималай таулары арқылы Қытай билігінен қашып, Непал арқылы Үндістанның Дхарамсала қаласына жетіп, 2000 жылдың 5 қаңтарында келді.

Огьен Тринли Дордже 2007 жылы Шамар Ринпочемен кездесуі

Огьен Тринли Дордже Шамар Ринпочемен кездесуді сұрады және онымен жеке кездесуді ұйымдастыруды өтінді. Екеуі 2007 жылдың 9 қаңтарында Нью-Делидегі «Оберой» халықаралық қонақ үйінде кездесті. Шамар Ринпоче 2005 жылы Дрикунг Четсанг Ринпочеден телефон арқылы келген алғашқы шақырудан бас тартты, себебі оны қабылдаса, «сол кезде Үндістан үкіметінен негізсіз күдік тудырар еді». Дава Церингтің, Шамар Ринпоче әкімшілігінің өкілінің айтуынша, «Ол (Ургьен Тринли Дордже) бұл кездесу Кагью мектебіне жалпы бейбітшілік әкелетініне және соның арқасында Будда Дхармасының гүлденуіне көмектесетініне сенімді болды. Бұл кездесу Дхарма Санганың қайта бірігуіне негіз салды. Сондықтан, мұндай бастаманы барлығы да бағалауы керек». Шамар Ринпоче өзінің қолдау көрсетуге дайын екенін көрсету үшін тіпті Огьен Тринли Доржеге АҚШ-қа сапарға бару үшін Үндістан үкіметінен рұқсат алуға қажетті көмекті де берді, бірақ сонымен бірге Тринли Тхей Дорже – нағыз Кармапа деген пікірінде қалды.

Далай-лама мен Шамар Ринпоче 2010 жылы кездеседі

Далай-лама мен Шамар Ринпоче 2010 жылғы 13 тамызда Далай-ламаның резиденциясында кездесіп, дауды аяқтау жолдарын талқылады. Шамарпа: «Бұл мәселенің шешімі оңай болмаса да, ол Қытай мен Үндістан саясатына да байланысты болғандықтан, Ұлы Далай-ламаның құдайы сөзі мен қолдауымен Карма Кагью дәстүрі үшін де, жалпы тибет буддизмі үшін де пайдалы, бейбіт шешім табылатынына сенемін», - деп жазды.

Үндістан Огьен Тринли Дорджеді 2011 жылы қытай шпионы деп айыптады

2011 жылдың ақпан айында Үндістанның Химачал-Прадеш штатының үкімет шенеуніктері Огьен Тринли Доржені қытай тышқысы деп айыптады, бірақ Кармапа бұл айыптауларды жоққа шығарды. Үндістанның барлау есебінде жеткілікті дәлелдер болмаған делінеді. Оның монастырында бір миллион доллар ақша табылды, оның бір бөлігі қытай юаньдарынан тұрды, бірақ кейін бұл ақшаның заңды түрде сыйлық ретінде берілгені анықталды.

Огьен Тринли Дорджеге 2011 жылы салынған шектеулер алынып тасталды

Огьен Тринли Дорже 2000 жылдан бері саяхат мүмкіндігі шектеулі болған. Нарендра Моди билікке келгені Кармапа мәселесіне қатысты жағдайды өзгертті. 2011 жылдың наурыз айында Үндістанның орталық үкіметі Огьен Тринли Доржеге қойылған саяхат шектеулерінің бір бөлігін алып тастап, оған Дхарамсаладан тысқары сапар жасауға рұқсат берді. 2015 жылдың мамыр айында Кармапа Үндістаннан Ұлыбританияға сапар шекті. Осы кезде Моди үкіметі бұрынғы үкімет салған барлық саяхат шектеулерін, Сиккимдегі Румтек монастырына баруға қатысты шектеулерді қоспағанда, алып тастады.

Тринли Тхей Дорже 2017 жылы үйленеді

2017 жылдың 29 наурызында Тринли Тхей Дордже Бутан туған 36 жастағы Ринчен Янцзомға үйлену жоспарларын жариялады. Бұл хабарламада ол белгілі бір уәделер бергендерге ғана арналған қасиетті санскрит рәсімдерін енді өткізбейтіні де айтылды. Тринли Тхей Дордже үйленіп, балалы болған тұңғыш Кармапа емес. 10-шы Кармапа бірнеше ұл мен қызға әке болды. Оның ұлдарының бірі Норбу Зангпо Алтыншы Цурпу Гьелцап ретінде танылды. Ал 15-ші Кармапа «уәделерді қайтару» (яғни монахтықтан бас тарту) тәсілі туралы мәтін жазды. Тертон ретінде ол көптеген жұбайлармен болды; оның балаларының арасында Екінші Жамгон Конгтрул деп танылған Кхенце Озер және танылмаған Шамарпа Джамянг Ринпоче бар.

Огьен Тринли Дорже 2018 жылы Дхарма іс-шараларынан үзіліс жариялады

2018 жылдың наурызында Огьен Тринли Дорже өзінің ресми YouTube арнасында видео жариялады. Оны ресми аудармашы Дэвид Карма Чоефел аударды. Видеода ол қызметінен уақытша үзіліс жасау туралы хабарлайды. Өзінің бұрынғы Кармапалармен салыстырғандағы шеберлігіне күмәнді екенін білдіреді және Карма Кагью дәстүріндегі алауыздықты бейтарап етуді қауымнан өтінеді.

2018 жылы екі Кармапаның кездесуі

2018 жылдың қазан айының басында Огьен Тринли Дорже мен Тринли Тхей Дорже Францияның ауылдық аймағында бірнеше күн кездесті. 11 қазанда олар бірлескен мәлімдеме жасады, онда екі Кармапа үміткері Карма Кагью дәстүрін екіге бөлген дауларды емдеу үшін бірлесіп жұмыс істейтінін хабарлады. Бұл қадам Карма Кагью дәстүрінің болашағы үшін, сондай-ақ Тибет буддизмі және барлық сезімтал тіршілік иелерінің пайдасы үшін өте маңызды. Сондықтан Карма Кагью қауымдастығының барлық өкілдерінен біздің дәстүрімізді нығайту және сақтау жолындағы күш-жігерімізге қосылуын сұраймыз. Біз даналық пен мейірімділіктің дәстүрі болып табылатын дәстүрімізге үйлесімділікті қайтаруды – біздің ортақ жауапкершілігіміз деп есептейміз.

Бірлескен дұғалар мен мәлімдемелер

2019 жылдың 20 қазанында Тинли Тхей Дорже мен Оргьен Тинли Дорже 15-ші Шамрпа үшін ұзақ өмірлік дұға жазғанын және оның мәтінін тибет және ағылшын тілдерінде жариялағанын мәлімдеді. 2023 жылдың 4 желтоқсанында Тае Дорже мен Огьен Тринли Дорже бірлескен мәлімдеме жасап, 15-ші Шамар Ринпочеді екеуі бірге мойындайтындарын, сондай-ақ оның білімін, құдіреттерін және нұсқауларын бақылайтындарын хабарлады. Олар бұл жауапкершілік екеуіне де жүктелгенін, осы мәселе бойынша бірнеше рет кездескендерін және сыртқы тараптардың араласуын қабылдамайтындарын айтты.