Кіріспе

Тибет буддизмінің мектебі

Кагью мектебі, сондай-ақ Кагю немесе Кагьюд деп транслитерацияланады, бұл "Ауызша берілген ұрпақ" немесе "Құлақтан құлаққа жеткен үйретім" мектебі деп аударылады, Тибет (немесе Гималай) буддизмінің негізгі мектептерінің (чос луг) бірі болып табылады. Кагью ұрпақтарының тамыры 11-ғасырғы үнділік Махасиддхалар Наропа, Майтрипа және йогини Нигумаға дейін жетеді, олардың шәкірті Марпа Лотсава (1012–1097) арқылы олардың үйретімдерін Тибетке әкелген. Марпаның шәкірті Миларепа да ықпалды ақын және ұстаз болды. Тибет Кагью дәстүрі көптеген тәуелсіз кіші мектептер мен ұрпақтарға бастау берді. Бүгінгі күні дербес мектеп ретінде сақталған Кагью ұрпақтары Миларепаның шәкірті Гампопадан (1079–1153) тараған, ол Кагью ұрпағын Кадам дәстүрімен біріктірген монах. Карма Кагью, Дрикунг Кагью, Друкпа Сызығы және Таклунг Кагью – дербес институттар ретінде сақталған Кагью мектептерінің ішіндегі бастылары. Карма Кагью мектебі – бұл кіші мектептердің ең ірісі, оның басшысы – Кармапа. Шанпа Кагю сияқты Кагью үйретімдерінің басқа да ұрпақтары басқа мектептерде сақталған. Кагьюлардың негізгі үйретімдері Махамудра және Наропаның алты Дхармасы болып табылады.

Номенклатура, орфография және этимология

Нақты айтқанда, бка' бргиуд термині "ауызша дәстүр", "ұстаздан шәкіртке білім беру" мағынасында, эзотерикалық ілімнің кез келген түрде ұстаздан шәкіртке берілуіне қолданылады. Кадам мектебі үшін "Атиша кагью", Джонанг мектебі үшін "Джонанг кагью" және Гелуг мектебі үшін "Ганден кагью" деген сілтемелер кездеседі. Бірақ бүгінде "Кагью" термині көбінесе Дагпо Кагьюге, ал сирек жағдайда Шанпа Кагьюге қатысты қолданылады.

Шығу тегі

Кагью Тибетте Марпа Лотсавамен (1012–1097) басталады – тибеттік үй иесі, ол лотсава Дрогми Шакия Ешемен (993–1050) аудармашылыққа оқыды, содан кейін діни ілімдерді іздеу үшін Үндістанға үш рет және Непалға төрт рет сапарлады. Оның басты гурулары – сиддха Наропа, ол одан махамудраның «жақын тізбегін» және тантрикалық үйретімдерді, ал Майтрипададан махамудраның «алыс тізбегін» алды. Марпа, Миларепа және Гампопа «Мар Ми Даг Сум» деп белгілі, және осы үш адам Тибетте Буддизмнің Кагью мектебінің негізін қалаушылар деп есептеледі.

Гампопа

Гампопа (1079–1153), Кадампа монахы, Кагью дәстүрі тарихындағы маңызды тұлға. Ол Кадам орденінің Ламрим (жолдың кезеңдері) тәлімдерімен қатар, Миларепадан алған Махамудра және Наропаның алты йогасын үйрету мен тәжірибесін біріктірді, осылайша бір ұрпақ құрды. Бұл монахтық дәстүр Дагпо Кагью деп аталды – бүгінгі күні білетіндей, Наропа арқылы жалғасқан Кагью дәстүрінің негізгі ұрпағы. Кагьюдің тағы бір негізгі ұрпағы – Нигума арқылы жалғасқан Шанпа Кагью. Гампопаның ең маңызды еңбегі – ұстаздыққа берілген, монахтық тәртіпті сақтайтын Кагью орденін құру болды. Бұл Марпа мен Миларепа дәстүрінен өзгеше еді, олардың дәстүрі негізінен оқшау жерлерде немесе шөлде тұратын, үй иелері немесе жолаушы-йогтардан тұрды. Джон Пауэрстің сөзіне сүйенсек, Марпа "монастырь өмірін тек қабілеті шектеулі адамдарға ғана лайықты деп санаған". Ал Гампопа Дахла Гампо монастырын (Dwags lha sgam po) құрды, осылайша Кагью ілімдеріне құрылымды монахтық ортада оқу орталықтары мен оқу бағдарламаларын құруға мүмкіндік берді, бұл дәстүрді сақтауға өте қолайлы болды. Бүгінгі күні бар көптеген маңызды Кагью ұрпақтары Гампопаға дейін жетеді. Гампопаның ілімдерінен кейін Дагпо (кейде "Тагпо" немесе "Дакпо" деп те аударылады) Кагью мектебінің "Төрт үлкен және сегіз кіші" ұрпақтары пайда болды. Бұл тіркес мектептердің маңыздылығын емес, олардың қай буынға жататынын немесе қандай ретпен құрылғанын көрсетеді.

Дагпо Кагю ұрпақтары

Қазіргі таңда ұйымдасқан мектептер ретінде сақталған негізгі Дагпо Кагью ұрпақтары – Карма Кагью, Дрикунг Кагью және Друкпа ұрпағы. Көп жағдайда, басқа Дагпо Кагью ұрпақтарының ілімдері мен негізгі эзотерикалық берілістері осы үш тәуелсіз мектептің біріне сіңіп кеткен. Тарихи тұрғыдан алғанда, Гампопа мен оның шәкірттерінен туындаған Дагпо Кагьюдың он екі негізгі тармағы болды. Төрт негізгі тармақ Гампопаның тікелей шәкірттері мен оның жүрегі туысқаннан тарады, ал сегіз екінші деңгейлі тармақ Гампопаның шәкірті Фагмо Друпадан тарады. Осы Кагью дәстүрлерінің кейбіреуі өздерінің тармақтарын немесе кіші мектептерін дамытты. Кагью мектептері үшін "негізгі және екінші" (алғашқы/кейінгі) терминологиясы тек Конгтрул және басқалардың еңбектерінде (19 ғасыр) кездеседі. Тибет тіліндегі "че чхунг" термині, сөзбе-сөз "үлкен (және) кішкентай" мағынасында, мектептердің мөлшерін немесе ықпалын көрсете бермейді. Мысалы, Дрикунг мектебі 13-шы ғасырда олардың арасындағы ең үлкен және ықпалды мектеп болған, бірақ Конгтрулдың айтуынша, ол "екінші деңгейлі". Немесе оны ерте және кеш мектептер ретінде қарастыруға болады.

Карма Камцанг (Карма Кагю)

Друбгю Карма Камтанг, көбінесе Карма Кагю деп аталады, Гампопаның басты шәкірттерінің бірі Дюсум Хьенпа, 1-ші Кармапа Лама (1110–1193) құрды. Дюсум Хьенпаның негізгі шәкірттерінің бірі Карма Пакши (1204/6–1283) шын мәнінде "Кармапа", яғни Дюсум Хьенпаның қайта тууы ретінде танылған алғашқы адам болды. Ранджунг Дордже, 3-ші Кармапа Лама, маңызды тұлға болды, өйткені ол Ригдзин Кумарцидан Дзогчен ілімдерін алып, сақтап, Кагью Махамудрамен бірге үйретті. Ол сондай-ақ Шэнтонг ілімдерін жүйелеген Джонанг мектебінің негізін қалаушы Долпопа Шераб Гьяльценге де әсер етті. Кармапалар бүгінгі күнге дейін Карма Кагью орденінің басшылары болып табылады және өте ықпалды тұлғалар саналады. Реджинальд Рейдің сөзіне сәйкес: Диаспорада он алтыншы Кармапа Кагью әулетінің "басы" деп есептелсе де, Тибетте жағдай көбірек оқшауланған. Кармапаның номиналдық рөліне қарамастан, тіпті эмиграцияда да, сақталған Кагью мектептері жоғары деңгейде тәуелсіздік пен автономияны сақтайды. 1981 жылы Ранджунг Ригпе Дордже, 16-шы Кармапаның қайтысынан кейін, оның ізбасарлары оның орнын кімнің басатыны туралы келіспеушілікке ұшырады. Қазіргі Кармапа лауазымын кімнің иеленгеніне қатысты дау "Кармапа дауы" деп аталады және осы күнгі күшті мәселе болып қала береді.

Баром Кагю

Баром Кагю мектебін Гампопаның шәкірті Баромпа Дарма Ванчук (1127–1199–1200) 1160 жылы Нак өзеніндегі Баром Ривоче монастырын құрғанда негіздеді. Бұл мектеп Камдағы Нангчен княздығында (қазіргі Нангкен округі, Юшу Тибет автономиялық префектурасы, Оңтүстік Цинхай) кең таралды және бүгінгі күнге дейін бір-екі жерде сақталған. Осы мектептің маңызды ертедегі шебері Тишри Репа Шераб Сенге (1164–1236) болды. Түлку Ургьен Ринпоче (1920–1996) Баром Кагю дәстүрінің иесі еді.

Шалпа Кагью

Шалпа Кагью дәстүрін Цзян Юдракпа Цендру Дракапа (1123–1193) құрды, ол Цел Гунгтанг монастырын негіздеді. Лама Чжан, Гампопаның шөкіні Дагпо Гомцул Цултим Ньингпоның (1116–1169) шәкірті болды. Шалпа Кагью дәстүрі 15 ғасырға дейін тәуелсіз қызмет етті, содан кейін Гелугпен біріктірілді, олар оның көптеген үйретімдерін әлі де сақтап келеді. Бұрынғы Цельпаға тиесілі барлық мүлік Сера монастырының басқаруымен Гелугтың меншігіне өтті.

Фагдру Кагю

Фагмо Друпа Кагю немесе Фагдру Кагю (ཕག་གྲུ་བཀའ་བརྒྱུད) – Каток монастырының негізін қалаушы әйгілі Ньингма лама Ка Дампа Дешектің (1122–1192) ағасы Фагмо Друпа Дорже Гьялпо (1110–1170) құрған. Гампопамен кездеспес бұрын Дорже Гьялпо Сачен Кунга Ньингпомен (1092–1158) оқыған, одан ол ламдре берілімін алған. 1435 жылдан 1481 жылға дейін Фагмодрупаның күші әлсіреп, оларды Цангтың Ринпунгпасы басып алды, ол Карма Кагюді қолдады. Дентса Тельдегі Фагмо Друпа монастыры 1966–1978 жылдардағы Мәдени төңкеріс кезінде толығымен қирады.

Дагпо Кагюның сегіз екінші буыны

Дагпо Кагьюдің сегіз екіншілік тармақтары (цзунг бжи я бгяд немесе чжунг бгяд) барлығы Фагмо Друпаның шәкірттерінен бастау алады. Олардың кейбіреуі, әсіресе Дрикунг Кагью және Друкпа Кагью, басқаларына қарағанда маңыздырақ және ықпалдырақ болды.

Дрикунг Кагю

Кагю секталарының ең маңыздыларының бірі – Дрикунг Кагю (འབྲི་གུང་བཀའ་པརྒྱུད་པ) өз атын Джигтен Сумгон құрған Дригунг монастырінен алған, ол Дрикунг Кёпа деп те белгілі. Дрикунг дәстүрінің ерекше Кагю ілімдеріне «Бір ниет», «Махаяна ілімінің мәні» және «Махамудраның бес есе терең жолы» кіреді. 15 ғасырдан бері Дрикунг Кагьюпа Ньингма дәстүрінің «солтүстік терма» ілімдерінен әсер көрді.

Кагю лингі

Лингре Кагью – Лингрепа Пема Дорже [1128-1188] құрған дәстүрлерге қатысты, ол сондай-ақ Непупа деп те белгілі. Ол Непу монастырының (sna phu dgon) атымен аталған, бұл монастырь Орталық Тибетте (dbus) Дорже Драктың (rdo rje brag) жанында салынған. Лингрепаның ұстаздары Гампопаның шәкірті Фагмо Друпа Дорже Гьялпо, Речунгпаның шәкірті Сумпа Репа және Ра Лоцваның дәстүрін жалғастырушы Ра Еше Сенге болды.

Друкпа ұрпағы

Друкпа шежіресін Лин Репаның басты шәкірті Цангпа Гьяре (1161–1211) құрды, ол Лонгбол және Ралунг монастырьларында монастырлар салды. Кейін Цангпа Гьяре Нам Фу деп аталатын жерге барды, онда, аңыз бойынша, тоғыз күркіреген аждаһар жерден көтеріліп, аспанға ұшты. Тибет тілінде аждаһар сөзі "Друк" деп аударылады, сондықтан Цангпа Гьяренің шежіресі және ол құрған монастырь "Друкпа" деп аталды, ал ол өзі "Гялуанг Друкпа" деп танылды. Бұл мектеп Тибетте және оның төңірегіндегі аймақтарда кеңінен тарады. Бүгінде Оңтүстік Друкпа шежіресі Бутанның мемлекеттік діні болып табылады, ал Батыс Гималайда Друкпа шежіресіне жататын монастырлар Ладакх, Занскар, Лахаул және Киннаурда кездеседі. Гампопа мен Фагмо Друпа Дорже Гьялподан мұрагерлік алған Махамудра ілімдерімен қатар, Друкпа шежіресінің ерекше ілімдеріне "Бірдей дәмнің алты циклі" – Речун Дорже Дракпа жасырып, Цангпа Гьяре ашқан нұсқаулар жинағы, және Цангпа Гьяреге Цариде көрініс берген жеті Буддадан ашылған "Жеті сәнді ілім" кіреді.

Шүкешп Кагю

Шуксеп Кагюы 1090–1171 жылдары Нифуда Шуксеп монастырын құрған Гьергом Ченпо Жонну Дракапамен құрылды. Шуксеп Кагюы Сараха, Шаварипа, Тилопа, Наропа және Майтрипа сияқты үнді шеберлерінің түйсік әндері – дохалардың Махамудра ілімдерін баса назарда ұстады. Бұл дәстүрдің белгілі өкілі – монахиня Шуксеб Джетсун Чөньи Зангмо.

Такунг Кагю

Такунг Кагю – 1180 жылы Такунг Тхангпа Таши Пал (1142–1210) құрған Такунг монастырының құрметіне аталған.

Трофу Кагю

Трофу Кагьюны Гьелтса Ринчен Гон (1118–1195) және Кунден Репа (1148–1217) негіздеді. Бұл дәстүрді олардың жүрегі туысы Тропу Лотсава дамытты, ол Кашмирлік Пандит Шакиасри, Буддашри және Митраёгинді Тибетке шақырды. Бұл ұрпақтың ең белгілі өкілі – Жалудан шыққан Бутон Ринчен Друб (1290–1364), ол Тропупа Сонам Сенгге және Тропу Кхенчен Ринчен Сенггенің шәкірті болды. Бұл дәстүрдің тағы бір көрнекті ұстаздарының қатарында Чегомпа Шераб Дорже (1130? – 1200) бар.

Язанг Кагю

Шаруа Калден Еше Сенгге (қ. 1207) құрған Язанг Кагью. Оның ең көрнекті шәкірті Язанг Чёжэ Чё Мёнлам (1169–1233) болды, ол 1206 жылы Ярлунгте Ябзанг монастырын, сондай-ақ Недонг Цонг деп те белгілі, құрды. Язанг Кагью кем дегенде 16 ғасырға дейін тәуелсіз мектеп ретінде сақталды.

Ельпа Кагю

Yelpa Kagyu-ны Druptop Yéshé Tsekpa (туған жылы 1134) құрған. Ол Шар Елфұқ және Жан Тана деп аталатын екі монастырь салды.

Шанпа Кагю

Шанпа Кагю қазіргі барлық Кагю мектептерінің бастауы саналатын Марпа немесе Дагпо мектебінен өзгеше шығу тегіне ие. Дагпо мектебі мен оның тармақтары негізінен Үндістан сиддхалары Тілопа мен Наропаның Марпа, Миларепа, Гампопа және олардың ізбасарлары арқылы Тибетке жеткен ұрпағынан тараған. Ал Шанпа ұрпағы екі әйел сиддха – Наропаның жұбайы Нигума және Вирупаның шәкірті Сухасиддхиден бастау алады, олар 11 ғасырда Хьюнгпо Ненджор арқылы Тибетте таратылды. Бұл дәстүр өз атын Шан аңғарынан алған, онда Кхёнпо Ненджор Чжунчжун немесе Чжанчжун гомпасын салды. Шанпа Кагю ұрпағы жеті буын бойы жекелеп беріліп келді. Тибет және Бутан елдерінде Шанпа берілімімен байланысты бірнеше ғибадатханалар мен уединение орталықтары болғанымен, ол ешқашан дербес діни институт немесе секта ретінде қалыптаспады. Керісінше, оның ілімдері ғасырлар бойы түрлі мектептерге жататын ламалар арқылы жеткізіліп келді. 20-шы ғасырда Шанпа ілімін Тай Ситупаның резиденциясы – Пальпунг монастырында білім алған бірінші Калу Ринпоче таратып берді.

Көрінісі

Кагюда нақты шежіреге байланысты дұрыс философиялық көзқарас туралы әртүрлі ұсыныстар бар. Кейбір Кагю шежірелері Долпопаның еңбегіне әсер еткен Шэнтонг (басқалардан бос) ұсыныстарын ұстанады. Бұл көзқарасты ықпалды Риме философы Жамгон Конгтрюль Лодро Тей (1813–1899) қорғады. Шэнтонг екі шындық доктринасын салыстырмалы және абсолютті шындық арасын ажырату ретінде қарастырады, салыстырмалы шындықтың өзіндік мәнінен бос екенін мойындайды, бірақ абсолютті шындық тек "басқа" салыстырмалы құбылыстардан "бос", ал өзі бос емес екенін айтады. Шэнтонгта бұл абсолютті шындық (яғни Будда табиғаты) – "жаратылмаған және жойылмайтын, біртұтас емес және тәуелді пайда болу тізбегінен тыс" "негіз немесе субстрат". Джамгон Контрулдың айтуынша, осы соңғы шындық, "екіліксіз, өзін-өзі білетін бастапқы даналық" деп аталатын, "әрқашан өз табиғатында болады және ешқашан өзгермейді, сондықтан ол ешқашан өз табиғатынан бос емес және ол әрдайым бар". Дегенмен, бұл даналық түсіндірулерден де, сондай-ақ "жоқшылдық пен мәңгіліктің екі шегінен де азат". Бұл Шэнтонг көзқарасын Калу Ринпоче және Кхенпо Цултрим Гямтсо Ринпоче сияқты әртүрлі қазіргі заманғы Кагю шеберлері қолдады. Алайда, Карл Бруннхольцль атап өткендей, бірнеше маңызды Кагю тұлғалары "Шэнтонг Мадхьямака" көзқарасымен келіспейді, мысалы Микё Дордже, 8-ші Кармапа Лама (1507–1554) және Екінші Паво Ринпоче Цугла Тренга, екеуі де "Шэнтонгты" Йогачараның басқа аты ретінде және Мадхьямакадан бөлек жүйе ретінде қарастырады. Микё Дордже өзінің "Такпо Кагью Сиддхаларының арбасы" еңбегінде Долпопаның шэнтонг көзқарасын барлық құбылыстардың бос екендігін айтатын соңғы мағынасы бар сутраларға және үнді шеберлерінің трактаттарына қарсы болғандықтан сынға алады. Ол рангтонг пен шэнтонг арасындағы айырмашылықтың дұрыс емес және үнді шеберлерінің іліміне сай емес екенін дәлелдеді. Бруннхольцль атап өткендей, ол сондай-ақ "Будда табиғатының өзіндік, тұрақты, мәнді, нақты бар, жойылмайтын және т.б. туралы ілімдер уақытша мағынаға ие" дейді. Тоғызыншы Кармапа Ванчук Дорджедің жазбалары, әсіресе оның "Бақыттыларға арналған той" еңбегі, Шэнтонг Мадхьямака ұстанымын сынға алып, "Будда будда табиғатын уақытша мағына ретінде үйретті" деп дәлелдеуде осы көзқарасты қолдайды.