Кіріспе

Тибет буддизміндегі атау Тулку (сондай-ақ тюльку, трулку) – Тибет буддизміне тән ерекше және маңызды аспект, ол белгілі бір ілімдердің ұрпағын жалғастыру үшін денеге ие болып келетін ағартылған жандар тұжырымын қамтиды. "Тулку" термині "спурул ску" деген тибет сөзінен шыққан, ол бастапқыда жер бетінде адам кейпінде пайда болатын император немесе билеушіні білдірген, яғни құдайлық бейнелеуді көрсетеді. Уақыт өте келе, бұл термин Тибет буддизмінде белгілі бір дәстүрді сақтау және тарату мақсатымен жоғары жетістіктерге жеткен будда ұстаздарының денедегі өмірін білдіру үшін дамыды. Тулку жүйесі Тибетте пайда болды, әсіресе 13-ғасырда екінші Кармапаны танумен байланысты. Содан бері көптеген тулку дәстүрлері құрылды, әр тулкуның белгілі бір ілімдерді сақтау және таратудағы ерекше міндеті бар. Тулкулардың басқа да танымал мысалдары – Далай-ламалар, Панчен-ламалар, Самдинг Дорже Пхагмолар, Кхенцелер, Жабдрунг Ринпочелер және Конгтрулдар. Тулкуды тану процесі дәстүрлі және мистикалық әдістерді біріктіреді. Тулку қайтыс болған кезде, аға ламалар комитеті реинкарнацияны анықтау үшін жиналады. Олар қайтыс болған тулку қалдырған белгілерді іздейді, оракулдармен кеңеседі, түстер мен көріпкелдіктерге сенеді, кейде тіпті жаңбыр сияқты табиғи құбылыстарды бақылайды. Бұл процесс мистика мен дәстүрді үйлестіріп, алдыңғысының ілімдерін жалғастыратын мұрагерді анықтайды. Батыс тулкуы – Батыста туған лама немесе дхарма ұстазының танылған мұрагері, көбінесе тибеттік емес этникалық тегінен шыққан. Бұл тану дәстүрлі тибеттік тулку жүйесінде батыстықтардың мәдени бейімделуі және нақтылығы туралы пікірталастар мен талқылауларды тудырды. Кейбіреулер батыстықтар бұл жүйеге енуге тырысудың орнына буддизмнің өз формаларын зерттеуі керек деп санайды. Батыс тулкулары көбінесе қарапайым адамдардың және тіпті басқа монахтардың арасында танылуда қиындықтарға тап болады. Әдетте, Батыс тулкулары дәстүрлі тибеттік монах өмірін ұстанбайды және көбінесе үй монастырларын тастап, міндетті түрде діни қызметкерлік емес, басқа мансаптарға ие болады.

Этимологиясы мен мағынасы

Спрал немесе 'sprul' (Қазіргі Лхаса тибет тілі) сөзі ежелгі тибет әдебиетінде етістік ретінде қолданылып, жер бетінде адам кейпінде пайда болған བཙན་པོ་ btsanpo ('батыр хан'/天子) сипаттау үшін пайдаланылған. Сондықтан, денеге ену идеясы – бұл үнді буддизміне және буддизмнің басқа түрлеріне (мысалы, Тхеравада немесе Дзен) жат, жергілікті діни ұғым. Түлку термині санскрит философиялық термині нирманакаяның аудармасымен байланысты. Трикая, яғни Будданың үш денеі философиялық жүйесінде нирманакая – Будданың дене-жан (санскрит: nāmarūpa) тұрғысынан алғандағы "денесі". Осылайша, тарихи Будда Сиддхартха Гаутама – нирманакаяның мысалы. Уақыт өте келе, жергілікті діни идеялар жаңа буддизмге сіңіп кетті; мысалы, спрал – күрделі сөздің бір бөлігіне айналды, སྤྲུལ་སྐུ་'sprul sku' ("тұлғаға айналу" немесе 'түлку', ал Тибет империясының императорын білдіретін 'бтсан' термині тау құдайының бір түріне айналды). Валентин түлку сөзінің мағынасының өзгеруін былай қорытындылады: "Бұл термин бастапқыда Будданы 'жарықтан тараған' деп сипаттаған, бірақ түлку жүйесінде адам кейпіне қайта оралатын патриархтарды сипаттағанда 'тұлғаға айналу' немесе 'тұрақты тұлғаға айналу' деп аудару дұрыс". Кхенпо Цеванг Донгьялдың "Қорқытпайтын, жойылмайтын даналықтың нұры" еңбегінде түлку термині "Будданың тұжырымы бойынша 'асыл' (немесе 'өзімшілдіктен ада') адамды білдіреді және буддалық мәтіндерде бірінші бхумиге жеткен, жоғары жетістіктерге ие болған тұлғаны көрсетеді, бұл жетістік деңгейі шынайы түрде эгосыз немесе одан да жоғары". Жоғары дәрежелі Ваджраяна тәлімгерлері, сиддхиге жетіп, өлімнің бардосын, дхарматаның бардосын немесе болудың бардосын меңгергендер түлку ретінде қайта тууы мүмкін. Кхенпо Нгаванг Пелзан айтқандай: Тибеттен басқа, Тибет буддизмі Қытай мен Моңғолияда да дәстүрлі дін болып табылады. Моңғол тілінде түлку сөзі – qubilγan, бірақ мұндай адамдарды құрметті атауы qutuγtu (тибет: 'phags pa және санскрит: ārya немесе жоғары) деп те атайды, оны тарихи тұлға 'Phags pa Ламамен немесе оған жазылған жазумен (Phags pa жазуы) шатастырмау керек, немесе стандартты Халха диалектісінде hutagt. Қытай тілінде түлку сөзі huófó (活佛) деп аударылады, бұл сөздің тікелей мағынасы – "тірі Будда".

Тарих

Қатаң мағынада, тулку – бұл санскрит тіліндегі нирманакаяның тибет тіліндегі аудармасы, ол Будданың «өзгерісі» немесе «эманациялық денесі» дегенді білдіреді. Сондықтан, тулку – бұл «Будданың әдеттегі адамдарға көрінетін» физикалық түрі. Тибет тілінде осыған ұқсас термин – янгси (сөзбе-сөз «қайта туу» немесе «қайта өмірлену»), ол саналы тіршілік иелеріне пайда келтіру үшін жер бетіне оралған ағартылған шеберге қатысты. Нирманакая ұғымы Махаяна буддизмінде кең таралған және трикая («Үш Дене») ілімінің ажырамас бөлігі болса да, янгси ұғымы тек тибетке тән. Тулку – ұстаздың янгсиі деп танылған адам. Ол Ралпаченнің қазасынан кейін туындаған саяси дағдарыс аясында пайда болды, бұл монастырь орталықтарының Тибетте буддизмнің екінші таралуында саяси билікке ие болуына әкелді. Оның «таза саяси-коммерциялық шығу тегі мен функциялары» болған, ал кейіннен маңызды рухани институтқа айналды. Дегенмен, кейбір сарапшылар саяси өзгерістер «қайта тууды мойындау дәстүріне емес, керісінше, сіңірілген» деп санайды. Туррелл В. Уайли тулку жүйесінің «Тибет буддизмінде негізінен саяси себептермен дамығанын» жазса, Реджинальд Рей мұндай көзқарас «оның ең ерекше ерекшелігін – «маңызды идеологиялық және діни өлшемдерін» қабылдамайды», ол бодисаттва тұжырымында «терең тамырланған». Тулкулар пайда болған сәттен бастап билікпен байланысты, бұл тибеттіктердің патшалыққа қатысты түсініктерін көрсетеді. Бұл жүйе бұрынғы монастырь басқару үлгісін алмастырды, онда бойдақ діни басшы абат рөлінде болса, оның үйленген әкімшілік басшысы болған ағасы отбасылық желіні жалғастырды, ал оның үлкен ұлы келесі діни басшы болды, мұрагерлік жүйесін құрды. Ең алғаш ресми мойындалған тулку, бәлкім, Ранджунг Дордже, 3-ші Кармапа Лама болды. Джузеппе Туччи тулку тұжырымының бастауын Үндістанның Ваджраянасына, әсіресе Непалда табылған Майтрипаданың өмірбаянының фрагменттеріне байланыстырады. Дхармалық ұрпақтарды сақтаудың тулку жүйесі 12 ғасырдан кейін Тибетте дамыды, ал алғашқы мойындалған тулку, мүмкін, Ранджунг Дордже, 3-ші Кармапа Лама болды. Шетелдік тулкулар кемінде 16 ғасырдан бері белгілі, ол кезде моңғол Алтан ханның немересі 4-ші Далай-лама ретінде танылды. Моңғолдардың буддизмге өтуі саяси мақсаттарға қызмет етті және Тибетке моңғол Юань әулетімен жақын қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік берді. Алайда, дәстүрлі түрде тулкулар тек Тибет, Непал, Моңғолия және Бутанды қамтитын тибеттік мәдени аймақтардан ғана танылған. 1959 жылы Қытайдың Тибетті басып алуы үлкен әлеуметтік дүрбелең тудырды. Бұл Мәдени революция кезінде күшейді, ол Тибет буддизмін құрайтын институттар мен дәстүрлерге өтелмейтін зиян келтірді. Нәтижесінде, Тибет буддизмі Қытай билігі астындағы емес, Тибет мәдениетінің аймақтарында, мысалы, Непал, Бутан және Солтүстік Үндістанның кейбір бөліктерінде гүлденді. Үндістанда дәстүрлі монастырь жүйесі көбінесе сақталған және тулку жүйесі саяси маңызға ие болып қала береді. Бұған, сонымен қатар, діни уағыздаудың трансұлттық сипаты қосылғанда, Тибет буддизмі «өзін бейімдеу және өзін сақтау қажеттілігі арасында тартылады». Батыстықтар 1960 жылдардағы контрмәдениет кезінде Тибет буддизміне қызығушылық таныта бастады, ал Тибет буддизмі батыс буддистері арасында танымал болды және олар осы уақытқа таман буддистік ұстаздардың жаңа тууы ретінде таныла бастады. Алайда, олардың көпшілігі – эмигрант тибеттіктер немесе аралас текті тибеттіктер, мысалы, Чогьям Трунгпаның ұлы. Бастапқыда батыстықтарды кең тибет диаспорасы тулку деп мойындамады. Батыстықтардың тулку ретінде танылуы 1970 жылдары Тибет буддизмінің АҚШ сияқты қазіргі заманғы Батыс елдеріне таралуынан кейін басталды. Батыстың алғашқы мойындалған тулкуы Дилан Хендерсон, американдық бала, оның әкесінің ұстазы ретінде танылған, немесе басқаша айтқанда, Оссиан МакЛизе. Алайда МакЛизе Непалдың Катманду қаласында дүниеге келген.

Кармапалардың шежіресі

Дюсум Хьенпа, 1-ші Кармапа Лама (1110–1193), тибет шебері Гампопаның шәкірті. Кішкентай кезінен әкесінен буддизмді оқыған, жиырмадан бастап отызға дейінгі жастарында ұлы ұстаздарды іздеген ол, елу жасында арман йогасымен шұғылданып аянға жеткен делінеді. Осыдан кейін, сол кездегі жоғары құрметке ие шеберлер Шакия Шри және Лама Шанг оны Авалокитшвараның көрінісі – Кармапа деп санады, оның келуі Самадхираджа Сутрасы мен Ланкаватара Сутрасында болжамдалған. Кармапа – саналы түрде қайта туып келе жатқан ламалардың ұзын тізбегі. Кармапаның кім екені шежірелі ұстаздардың болжай білу қабілеті, алдыңғы Кармапа қалдырған болжам хаттары, баланың өзінің жариялануы және бұрынғы өміріндегі заттар мен адамдарды тану арқылы расталады. 1193 жылы бірінші Кармапа қайтыс болғаннан кейін, бір лама белгілі бір баланың қайта туғанын түс көріп, қайта-қайта көреді. (шамамен 1205 жылы туған) бұл бала Карма Пакши, 2-ші Кармапа Лама (1204–1283) деп танылды, осылайша Тибет тулку дәстүрі басталды. Карма Пакши – Тибет буддизмінде өзінің қайта тууының жағдайларын болжаған алғашқы танылған тулку болды. 8-ші, 10-шы және 12-ші рухтар, сондай-ақ 16-шы Кармапа, танылғанда келіспеушіліктерге тап болды, бірақ олардың барлығы шешілді. Екі 17-ші Кармапаның таққа отыруына қатысты дау болды.

Далай-ламалардың шежіресі

Гендун Друп (1391–1474), негізін қалаушы Же Цонкапаның шәкірті, кейіннен «Бірінші Далай-лама» деп танылған монахтың қасиетті есімі болған, бірақ бұл тек оның қайтыс болғаннан кейін 104 жыл өткен соң ғана болды. Алғашқыда ол Кадампа дәстүрінде монахқа бекітілгендіктен, қарсылықтар туды. Кадампа мектебі жүзделген жылдар бойына түрлі себептермен тулку жүйесін қабылдаудан бас тартты, ал ескі мектептер осы жүйеге сүйенді. Цонкапа жаңа, реформаланған Гелугпа мектебін негізінен Кадампа дәстүріне негіздеді және тулку жүйесін бастаудан аулақ болды. Сондықтан, Гендун Друп өте маңызды Гелугпа ламасы болғанымен, 1474 жылы қайтыс болғаннан кейін оның қайта тууының іздеуін жүргізу туралы сөз болған жоқ. Дегенмен, Ташилунпо монахтары Гендун Друптың қайта туының жақын маңда пайда болғаны және екі жасынан бастап өзін бірнеше рет жариялағаны туралы сенімді хабарларды естігенде, олардың қызығушылығы оянды. Цонкапаның қайтысынан кейін 55 жыл өткен соң, монастырь басшылары осы баланың олардың негізін қалаушының қайта тууы екеніне көндіретін нақты дәлелдерді көрді. Олар өз дәстүрлерін бұзуға мәжбүр болды және 1487 жылы бала Гендун Гятсо деп аталды, және Гендун Друптың тулкуы ретінде Ташилунпода ресми түрде орнатылды. Гендун Гятсо 1542 жылы қайтыс болды, ал Далай-лама тулкуларының әулеті үшінші қайта тууы – Сонам Гятсо (1543–1588) пайда болғанда толыққанды орнады. Ол өзін Гендун Гятсоның тулкуы деп таныстырды және 1546 жылы Дрепунгте ресми түрде танылып, таққа отырғызылды. 1578 жылы Гендун Гятсоға Тюмед Алтан хан «Далай-лама» атағын бергенде, оның екі алдыңғысы бұл атаққа өлімнен кейін ие болды және ол әулеттің үшіншісі ретінде танылды.

Тай ситупаларының тегі

Тай Ситупа шежіресі – Тибет буддизмінің Кагью мектебіндегі ең көне тулку шежірелерінің бірі. Тибет буддизмі дәстүрінде Кентинг Тай Ситупа Бодхисаттва Майтрея мен Падмасамбхаваның эманациясы ретінде қарастырылады және тарихи Будда заманынан бері Үндістан және Тибет йогтары болып көп рет туған. Дәстүр бойынша, Панчен-лама Ташильхунпо монастырының басшысы болып табылады, Далай-лама басқаратын Ганден-Подранг билігіне тәуелсіз, Шигацце орталығындағы Цанг аймағында діни және әлеуметтік билік жүргізеді. Далай-лама мен Панчен-лама тығыз байланыста, және әрқайсысы екіншісінің қайта тууына байланысты процеске қатысады. Қазіргі 11-ші Панчен-лама Гедхун Чоки Нима 1995 жылдың 14 мамырында 14-ші Далай-лама тарапынан мойындалды. Үш күннен кейін алты жасар Панчен-ламаны Қытай үкіметі ұрлап алып, оның отбасы тұтқынға алынды. Қытай үкіметі оның орнына Гьяйнцзянь Норбуды 11-ші Панчен-лама деп тағайындады. Бұл тағайындама Тибетте және басқа елдердегі буддистер тарапынан кеңінен қабылданбады, ал үкіметтер Панчен-лама туралы ақпарат беруді және оны босатуды талап етті. Гедхун Чоки Нима 1995 жылдан бері халыққа көрінбеді.

Жененма Ахкон Лхамоның тегі

Бірінші Геньенма Ахкон Лхамо, даналық дакини ретінде танылған медитатор, Намчё Мингюр Дордже (1645–1667 жж.) шәкірттерінің бірі және Ригдзин Кунзан Шерабтың қарындасы, Мигюр Дордже Дхармасының мұрагері және Палиул монастырының (1665 жылы құрылған) бірінші тақ иегері болды. Ол Палюлдің (қазіргі Нингманың алты негізгі немесе "ана" монастырларының бірі) құрылуына зор үлес қосты және Палюл үшін маңызды жәдігер қалдырды. Оның денесі өртеген кезде, оның капаласы (бас сүйегінің жоғарғы жартысы) үш шақырымға ұшып, ағасының тәлім тағының ізіне қонды. Керемет түрде қасиетті "АХ" әрпімен бедерленген капала Тибеттегі Палюл монастырында сақталатын құнды жәдігерге айналды. Палиул монастырының 11-ші тақ иегері, Нингма дәстүрінің бұрынғы Жоғарғы Басшысы, Үшінші Друбванг Падма Норбу ("Пенор") Ринпоче 1936 жылы төрт жасында тулку ретінде танылып, Палиул монастырына әкелінді. Ол Тибетте жас тулку болып, бас сүйегінің жәдігерін көргеннен кейін Ахкон Лхамоның жаңа туған нұсқасын табу үшін дұға еткенін айтты. Мәдени революция кезінде капаланың көп бөлігі шаңға айналса да, бір тибет азаматы "АХ" әрпі бейнеленген күміс монетадай бір бөлігін сақтап қалды. Пенор Ринпоче 1987 жылы Тибетке қайта оралғанда одан сатып алды. Ол оны кристалл лотос күмісінде сақтап қалды. 1987 жылы Пенор Ринпоче Үндістанның Карнатака штатындағы Байлакуппедегі Намдролинг монастырына келген Алайс Луиза Зеолиді Геньенма Ахкон Лхамоның тулкуы ретінде ресми түрде таныды. 1988 жылы Кунзанг Палюл Чолингте (KPC) Джетсунма Ахкон Лхамо ретінде таққа отырғызу рәсімі алдында оған Ахкон Лхамоның жәдігерін сақтайтын кристалл лотос күмісін сыйлады. Жәдігер KPC-де сақталып, қасиетті күндері көрсетіледі.

Жамгон Конгтрүлдің тегі

Конгтрүл тулкулары – Жамгон Конгтрүлінің (1813–1899 жж.) негізгі қамқорлары. Жамгон Конгтрүл Лодро Тхайе – тибет буддистік ғалымы, ақын, суретші, дәрігер, тертон және көп салалы ғалым. Ол «Бес үлкен қазына» деп белгілі «Риме» (секталық емес) қозғалысының негізін қалаушылардың бірі саналады. Ол ғалым және жазушы ретінде, әсіресе Ньингма және Кагью дәстүрлерінде зор даңққа ие болды және «Білім қазынасы» – өзінің ең маңызды еңбегін қоса алғанда, 90 томнан астам буддалық жазуларды жазды. Лодро Тхайеден бірнеше танымал тулкулар болған. Қазіргі уақытта 4-ші Жамгон Конгтрүл – Лодро Чоки Нима. Ол 1996 жылдың тамызында 17-ші Кармапа Огьен Тринли Дордже тарапынан танылды, ол оған Жамгон Лодро Чоки Нима Дронме Чок Тхамцед Ле Нампар Гьялве Де деген есім берді. Ол 1995 жылдың 26 қарашасында Орталық Тибеттегі Чушур Дзонг маңындағы Чушур Дзонгтеде дүниеге келді. Бұл мойындауды 14-ші Далай-лама, Тибет буддизмінің Сакия мектебінің басшысы Сакия Тризин және Ньингма дәстүрінің бұрынғы басшысы Миндролинг Тричен растады. Үшеуі де дәстүр бойынша шаш кесу рәсімін орындап, есімдер берді. Жамгон Конгтрүлдің реинкарнациясы болғандықтан, Лодро «Ринпоче» деп аталуға құқылы.

Жамянг Кхенц Ванпоның тегі

Кхенцзе тюлькулары – 19 ғасырдағы Тибет мұғалімі, ғалымы және тертон Жамянг Кхенцзе Ванпоның (1820–1892) ұрпағының басты сақтаушылары. Ол Риме қозғалысының басшысы болды. Тибетте Жамянг Кхенцзе Ванпоның бірнеше тюлькулары танылды, оның ішінде дене (ску), сөз (гсунг), ой (тхүг), сапа (йон тан) және іс-қимыл инкарнациялары. Олардың ішіндегі дене инкарнациясы – Дзонгсар Кхенцзе Джамянг Чокьи Вангпо, ол Дзонгсар монастырындағы Жамянг Кхенцзе Ванпоның негізгі орнында таққа отырғызылды, бірақ шамамен 1909 жылы қайтыс болды. Оның іс-қимыл инкарнациясы – Дзонгсар Кхенцзе Чокьи Лодро, ол бастапқыда Каток монастырында таққа отырғызылды. Сөз инкарнациясы – Екінші Беру Кхенц, ал ой инкарнациясы – Дилго Кхенц. 1960 жылдардың басынан бері Дилго Кхенцзе Кхенцзе инкарнацияларының ерекше дәстүрін жалғыз өзі сақтап, Үндістан, Бутан, Непал, Тибет және Батыс елдерінде буддизмді талмай таратуда.

Дуджом Лингпаның тегі

Дуджом Лингпа (1835–1904) – тибет медитация шебері, рухани ұстаз және тертон. Ол Тибет буддистік ұстаздарының қалыпты үлгісінен ерекшеленеді, себебі ол формальды білім алмаған, монахқа бейімделмеген және өзінің заманындағы ешқандай қалыптасқан буддистік мектепке немесе дәстүрге жатпаған. Оның танымал ізбасары, Кябдже Дуджом Джигдрал Еше Дордже, көбінесе Дуджом Ринпоче (1904–1987) деп белгілі болды. Ол Дуджом Лингпаның тікелей жаңғыруы саналады. 2022 жылдың 15 ақпанында Дуджом Ринпоче Сангье Пема Жепа, өзінің қызметкерлеріне демалуға бара жатқанын айтқаннан кейін, күрт қайтыс болды. Ол Дуджом Лабрангта, өзінің резиденциясында 32 жасында дүние салды.

Тхубтен Иешенің шежіресі

Тхабтен Еше (1935–1984) – Непалда жер аударылған кезде Копан монастырын (1969) және Махаяна дәстүрін сақтау қоры (1975) құрамына бірлесіп кірген тибет ламасы. Ол Гелуг дәстүрін ұстанды және оқыту стилімен ерекшеленді. Лама Еше 1984 жылы, тибет жаңа жылы Лосардың бірінші күні таңға дейін 20 минут қалғанда дүниеден озды. Оның денесі Калифорния штатының Боулдер-Крик қаласындағы Ваджрапани институтында өртеліп, оның құрметіне ступа орнатылды. 1986 жылы, бірқатар дәстүрлі сынақтардан кейін Далай-лама Тензин Осел Хитаны Тхубтен Ешенің тулкуы немесе қайта тууы ретінде ресми түрде мойындады – бұл оны батыстық тулкулардың санаулы біріне айналдырды және оған "Тензин Осел Ринпоче" деген ат берді. Осылайша Тхубтен Еше тулкулардың жаңа әулетінің алғашқы өкілі болды. Бала кезінде Осел FPMT тарапынан белсенді түрде қолдау көрді және Вики Маккензидің "Қайта туу: Лама-бала" атты кітабының тақырыбына айналды. Ол тоғыз баланы арасында бесіншісі.

Талдау және сын

Дзонгсар Жамянг Кхенце Ринпоче айтуынша, тулку жүйесі – рухани талантты анықтау және дамыту, дәстүрдің жалғасуын қамтамасыз ету және ресурстар мен кіріс ағындарын бақылау әдісі. Ол жүйе құнды жылжымайтын мүлік пен қаржы капиталының бақылауын қамтамасыз еткенін, Тибет монастырларын капиталистік институттардың алғашқы үлгілеріне айналдырғанын сипаттайды. Кен МакЛеод Дзонгсар Жамянг Кхенце Ринпочедің «Тулкуларды өсіру тәсіліне түбегейлі өзгерістер енгізу уақыты» атты мақаласын талдап, қазіргі заманда тулку жүйесі қиындықтарға тап болып отырғанын айтады. Түлкілер енді Тибеттегідей оқу барысында оқшаулана алмайды, олардың рөлі өзгеруде. Бұл дәстүрлі үш жылдық усақтап тұрудан ауысу, «Оның қасиеттілігі» сияқты атақтарды қабылдау, тулкулар арасында тектілікті орнату үшін бәсекеге айналды. Түлкі жүйесі өзінің пайда болуынан бастап сынға ұшырады. Қайта тірілген ламаларды анықтау үшін қолданылатын жүйенің пайда болуынан кейінгі ғасырларда бұл процесс монахтық ординация жүйелерінен тыс жерде өмір сүрушілер тарапынан барған сайын бұрмаланып, саясаттануы мүмкін болды, өйткені бұл процесс Тибеттегі материалдық байлық пен билік көздеріне жанама түрде әкелді. Далай-лама мен Шамар Ринпоче сияқты жоғары құрметті ұстаздар бұл үрдісті феодалдық дәуірге тән деп айыптап, реинкарнацияланған ұстазды әкімшілік саясаттан ажыратып, өзін ерекшелендіруге мүмкіндік беретін жүйеге өзгертуді ұсынды. Сондай-ақ, жеке түліктерге, соның ішінде Тибет пен Батыс түліктеріне сын айтылды. 1697 жылы Цанян Гьяцзоны (туған жылы 1683) 6-шы Далай-лама ретінде танудың дұрыстығы, ол тағайындалған монахтығына қарағанда еркін өмір салтын артық көргеніне байланысты күмән тудырды. Нангпа (жалған дін ұстанымы мен йоги) ретінде өмір сүрген ол шашын ұзартып, қарапайым тибеттің адамы сияқты киінді, алкоголь ішіп, әйелдермен араласуды ұнататын. 11-ші Тхунгпа тюлку Чогьям Тхунгпа өзінің әдеттен тыс оқыту стилі, бірнеше әйел студенттерімен жыныстық қатынаста болғаны, темекі тартқаны және алкогольді көп қолданғаны үшін сынға түсті; оны білетіндердің көбі оны алкоголик деп сипаттады. Тхунгпаның оқиғасы тулку жүйесін реформалау туралы шақыруларда мысал ретінде қолданылды. 1997 жылы Стивен Сигалдың таққа отырғызылуы пікір талас тудырды. Бірнеше батыс тулькуларын таныған Пенор Ринпоче Сигалды тануды қорғап, тулкуларды өмірдің соңында тану немесе тулкулардың инкарнациялары арасында үлкен саңылаулар болуы жат емес деп дәлелдеді. Сигал халықаралық қару саудасына және Ресей үкіметіне қатысы бар, бұл оның атағын ағылшын журналисі Марина Хайдтың сынға тартуына себеп болды. Тибеттік тюльку Согьял Ринпоче, 19 ғасырдағы Тибет шебері және көреген Тертон Согьял Лераб Лингпаның инкарнациясы ретінде танылған, 1970 жылдарға дейінгі айыптаулар бойынша, жыныстық және физикалық зорлық-зомбылық пен қорлық-зомбылыққа, сондай-ақ қайырымдылық қорларын теріс пайдалануға айыпталды. 2017 жылы оның Rigpa ұйымы бұл айыптауларды сыртқы тарап тергейтінін мәлімдеді және 2018 жылдың 5 қыркүйегінде Rigpa Ұлыбританияның Lewis Silkin LLP заң фирмасы шығарған тәуелсіз баяндаманы жариялады, ол айыптаулардың көпшілігін растады. Согьял Ринпоче ісі тулку жүйесін реформалау туралы шақыруларда мысал ретінде қолданылды. Пенор Ринпоче бірнеше батыс тюлькуларын ресми түрде танығаны үшін сынға ұшырады, оның ішінде төлем үшін атақтар бергені туралы айыптамалар тағылды, ол мұны жоққа шығарды. Қазіргі Далай-лама батыс тулькуларын танудың пайдалы болатынына сенімді емес.