Кіріспе
Қанның бір немесе бірнеше компоненттерін бөлуге арналған медициналық техникалар.
Аферез (ἀφαίρεσις (aphairesis, "алынып тастау")) – адам қаны арнайы аппарат арқылы өткізілетін медициналық технология, ол қаның бір белгілі құраушысын бөліп алып, қалған бөлігін қан айналымына қайтарады. Осылайша, бұл денеден тыс терапия болып табылады. Аферездің қолданылуының бір мысалы – шеміршек жасушаларын жинау.
Тұрақты ағынды центрифугалау
Үздіксіз ағынды центрифугация (CFC) бұрын екі вениопунктураны қажет еткен, себебі "үздіксіз" дегені қан бірден жиналып, айналып, қайтарылып тұратынын білдіреді. Жаңа жүйелер қанды ыдысқа жинап, содан ине арқылы қанды сорып алып, қайтадан қайтаратын циклды пайдаланып, бір вениопунктурамен жұмыс істей алады, ал центрифуга ыдыста қалған қанды үздіксіз өңдей береді. Бұл жүйенің басты артықшылығы – процедурада қолданылатын денеден тыс қанның азау көлемі (аферез камерасының көлемі, донордың гематокриті және донордың жалпы қан көлемі ескеріледі), бұл қарттар мен балалар үшін тиімді болуы мүмкін.
Тоқтатырмалы ағынды центрифугалау
Аралық ағыстағы центрифугация (ААК) циклмен жұмыс істейді, қанды алып, оны айналдырып/өңдеп, пайдаланылмаған бөліктерін донорға бірден қайтарады. Басты артықшылығы – бір ғана вена пункциясы жасалады. Алайда, бұл процедура үшін денеден тыс үлкен қан көлемі қажет, және ААК арқылы процедураны жүргізу әлдеқайда ұзаққа созылады. Сондықтан, оны емдеу мақсатында қолдану сирек, көбінесе қан донорлығы орталықтарында қолданылады. Қанның ұюын болдырмау үшін, антикоагулянт қан денеден аферез аппаратына сорғыланғанда автоматты түрде қосылады.
Центрифугация айнымалылары
Центрифугация процесінің өзінде қажетті компоненттерді таңдап алу үшін басқарылатын төрт фактор бар. Біріншісі – айналу жылдамдығы және ыдыстың диаметрі, екіншісі – центрифугадағы "тұру уақыты", үшіншісі – қосылған ерітінділер, ал төртіншісі – донордың плазма көлемі мен жасушалық құрамы, оны бақылау қиынырақ. Көп жағдайда соңғы өнім – классикалық шөгінді қан үлгісі болып табылады: қызыл қан клеткалары төменде, тромбоциттер мен ақ қан клеткаларының (лимфоциттер/гранулоциттер, полиморф ядролы лейкоциттер, базафилдер, эозинофилдер/моноциттер) қалың қабаты ортасында және плазма жоғарыда орналасқан.
Түрлері
Аферездің көптеген түрлері бар.
Қайырымдылық
Дені сау донордан алынған қан қан тапсыру кезінде құрамына сәйкес бөліктерге бөлінеді, қажетті құрамдас бөліктері жиналады, ал жиналмаған бөліктері донорға қайтарылады. Осы типтегі жинауда сұйықтықты алмастыру әдетте қажет емес. Көптеген елдерде аферез доноры бүкіл қан донорына қарағанда жиі қан тапсыра алады. Құрамдас бөліктерді жинаудың бірнеше санаттары бар: Плазмаферез – қан плазмасы. Плазмаферез белгілі бір АВО тобының FFP (жаңа мұздатылған плазма) жинауға көмектеседі. Бұл процедурада FFP-дан басқа коммерциялық мақсаттарға иммуноглобулин өнімдері, плазма туындылары және сирек кездесетін ақ және қызыл қан клеткаларына қарсы антиденелерді жинау кіреді. Эритроцитаферез – қызыл қан клеткалары. Эритроцитаферез – толық қаннан эритроциттерді бөлу. Бұл көбінесе центробегтік шөгіндіру әдісімен жүзеге асырылады. Бұл процесс қызыл қан клеткалары ауруларына, мысалы, серпалы жасушалар дағдарысына немесе ауыр безгекке қарсы қолданылады. Эритроциттерді донорлық алу үшін автоматтандырылған қызыл қан клеткаларын жинау процедурасы «қос қызыл» немесе «қос қызыл клеткалар аферезі» деп аталады. Тромбоциттерді (тромбоферез, тромбоцитаферез) – қанның тромбоциттерін. Тромбоциттерді аферез арқылы жинау, ал қызыл, ақ қан клеткалары мен плазма компоненттерін донорға қайтару. Әдетте, өнім алтыдан онға дейін кездейсоқ тромбоциттер концентратына тең болады. Сапаны бақылау үшін аферезден алынған тромбоциттердің саны 3,0 × 1011-ден кем болмауы керек және сынаған өнімдердің 90%-да pH 6,2-ден кем болмауы керек, сондай-ақ оларды бес күн ішінде пайдалану қажет. Лейкаферез – лейкоциттер (ақ қан жасушалары). Лейкоферез – ПМН, базафильдер, эозинофильдерді пациенттерге трансфузия үшін алу, егер олардың ПМН әсерсіз болса немесе дәстүрлі терапия нәтиже бермесе. Гранулоциттер трансфузиясының пайдасын көрсететін деректер шектеулі. Бұл процедураның қиындықтары – жинаудың қиындығы және қысқа сақтау мерзімі (20-24 °C температурада 24 сағат). «Бөтелі» қабаты қызыл қан клеткалары қабатының үстінде орналасқандықтан, қызыл қан клеткаларын жинауды азайтатын HES (шөгіндіргіш зат) өнімділікті арттыру үшін қолданылады. Сапаны бақылау кезінде алынған концентраттың сынаған бірліктердің 75%-да 1,0 × 1010 гранулоциттер болуы және трансплантатты иесіне қарсы аурудың (активсіз лимфоциттер) алдын алу үшін өнімді сәулелендіру қажет. Сәулелендіру ПМН-нің қызметіне әсер етпейді. Әдетте қызыл қан клеткаларының азаматтық саны аз болғандықтан, мүмкін болған жағдайда АВО үйлесімділігін қолдану керек. Стенциалдық жасушаларды жинау – сүйек миының циркуляциялық жасушалары сүйек миын трансплантациялау үшін алынады.
Plasmapheresis – blood plasma. Plasmapheresis is useful in collecting FFP (fresh frozen plasma) of a particular ABO group. Commercial uses aside from FFP for this procedure include immunoglobulin products, plasma derivatives, and collection of rare WBC and RBC antibodies. Erythrocytapheresis – red blood cells. Erythrocytapheresis is the separation of erythrocytes from whole blood. It is most commonly accomplished using the method of centrifugal sedimentation. This process is used for red blood cell diseases such as sickle cell crises or severe malaria. The automated red blood cell collection procedure for donating erythrocytes is referred to as 'Double Reds' or 'Double Red Cell Apheresis.' Plateletpheresis (thrombapheresis, thrombocytapheresis) – blood platelets. Plateletpheresis is the collection of platelets by apheresis while returning the RBCs, WBCs, and component plasma. The yield is normally the equivalent of between six and ten random platelet concentrates. Quality control demands the platelets from apheresis be equal to or greater than 3.0 × 1011 in number and have a pH of equal to or greater than 6.2 in 90% of the products tested and must be used within five days. Leukapheresis – leukocytes (white blood cells). Leukopheresis is the removal of PMNs, basophils, eosinophils for transfusion into patients whose PMNs are ineffective or where traditional therapy has failed. There is limited data to suggest the benefit of granulocyte transfusion. The complications of this procedure are the difficulty in collection and short shelf life (24 hours at 20 to 24 °C). Since the "buffy coat" layer sits directly atop the RBC layer, HES, a sedimenting agent, is employed to improve yield while minimizing RBC collection. Quality control demands the resultant concentrate be 1.0 × 1010 granulocytes in 75% of the units tested and that the product be irradiated to avoid graft versus host disease (inactivate lymphocytes). Irradiation does not affect PMN function. Since there is usually a small amount of RBCs collected, ABO compatibility should be employed when feasible. Stem cell harvesting – circulating bone marrow cells are harvested to use in bone marrow transplantation.
Донордың қауіпсіздігі
Бір рет қолданылатын жиынтықтар – Аферез бір рет қолданылатын жиынтықтарды пайдалана отырып жасалады, сондықтан қанмен ластанған шлангтар немесе центрифугадан инфекция жұғу қаупі жоқ. Қан құрылғымен жанаспайды және ажырату кезінде жиынтықтан шықпайды. Қайта құю – Процедура аяқталғаннан кейін жиынтықта қалған қан донорға «қайта құю» процесі арқылы қайтарылады. Иммундық жүйеге тигізетін әсері – «қан лимфоциттерінің санының және сарысудағы иммуноглобулин концентрациясының дереу төмендеуі шамалы немесе орташа дәрежеде болады және ешқандай зиянды әсерлері белгілі емес. Иммундық жүйенің ұзақ мерзімді өзгерістері туралы мәліметтер аз».
Донорды таңдау
Қан тапсыруға кедері келтіретін дәрі қолданбаған, жұқпалы ауру тасымалдаушысы болу қаупі жоқ және тамыр құрылымы жарамды адамдар аферез доноры бола алады. Аферездік тромбоциттерді беру үшін донордың тромбоциттерінің саны 150 x 10^9/л-ден аспауы керек. Аферездік плазманы беру үшін донордың жалпы белок деңгейі 60 г/л-ден жоғары болуы тиіс. Екі есе қызыл қан шарларын аферез арқылы алу үшін, ер және әйел донорлардың гемоглобин деңгейі 14,0 г/дл-ден кем болмауы керек.
Аферез кезінде сұйықтықты алмастыру
Аферез жүйесі терапия үшін қолданылғанда, жүйе салыстырмалы түрде аз мөлшерде сұйықтықты (дене салмағының 10,5 мл/кг-нан аспайтын) алып тастайды. Дұрыс тамыр ішілік көлемді сақтау үшін бұл сұйықтықты қайта толтыру қажет. Қайта толтырылатын сұйықтық әр мекемеде әртүрлі болады. Егер физиологиялық сарысу (NS) сияқты кристаллоид қолданса, инфузия мөлшері алынған мөлшерден үш есе көп болуы керек, себебі онкотикалық қысымды сақтау үшін плазмадағы физиологиялық сарысудың 3:1 арақатынасы қажет. Кейбір мекемелер адам сарысуындағы альбумин қолданады, бірақ ол қымбатқа түседі және табу қиын болуы мүмкін. Жаңа мұздатылған плазманы (FFP) немесе осыған ұқсас қан компоненттерін пайдалануды жақтаушылар да бар, бірақ цитрат токсикалық әсері (антикоагулянттан), АВО тобының сәйкес келмеуі, инфекция және жасушалық антигендер сияқты қауіптер бар.