Кіріспе

X класы – 1943–1944 жылдары Корольдік теңіз күштері үшін салынған екінші дүниежүзілік соғыстағы шағын суасты кемелері класы. Бұл түпнұсқадағы "Арба" пилоттамалы торпедосынан әлдеқайда ірі болды. Жеке X Craft деп аталатын кемелер толық көлемді "аналық" суасты кемесімен (әдетте T немесе S класынан) буксирленуі үшін жобаланған, олар бортына экспедициялық экипажбен жеткізілген. Операциялық аймаққа жеткен соң, операциялық экипаж буксирлеуші суасты кемесінен X Craft-қа қайықпен ауыстырылып, экспедициялық экипаж қайықпен буксирлеуші суасты кемесіне оралып қайтқан. Шабуыл аяқталғаннан кейін X Craft буксирлеуші суасты кемесімен кездесіп, үйге буксирленген. Қашықтығы негізінен экипаждың шыдамдылығымен және нық қадамдылығымен шектелген, бірақ кемеде 14 күнге дейін немесе тиісті жаттығудан кейін жүруге болады деп есептелді. X Craft-тың өзі су бетінде және су астында жүзе алатын.

Ерекшеліктер

Кеме ұзындығы шамамен 16 метр (51 фут), ең үлкен диаметрі 2 метр (5.5 фут) болатын, су бетінде және су астында жүзе алатын. Қозғалтқышы 4 цилиндрлі Gardner 4LK X10 болды. (Ол да зәкірлеуге енген, бірақ шабуыл жасай алмады және экипаж басқа су асты кемесімен құтқарылды). "Тирпиц" қатты зақымданып, 1944 жылдың мамырына дейін қолданысқа жарамсыз болды; ол 1944 жылдың 12 қарашасында Норвегияның Тромсё қаласында "Катехизм" операциясы барысында Avro Lancaster бомбалаушыларымен жойылды. Осы әрекеті үшін Камерон мен Плейс "Виктория кресімен" марапатталды, ал Роберт Эйткен, Ричард Хэддон Кендалл және Джон Торнтон Лоример "Ардақты қызмет орденімен", ал Эдмунд Годдард "Батырлық медалімен" марапатталды. X8 командирі Джон Эллиот Смарт Британ империясының орденінің мүшесі (MBE) атанды. X5 жарылғыш зарядтарды сәтті орнатқан болуы мүмкін, бірақ бұл ешқашан толыққанды дәлелденбеді; оның командирі Хенти Крир медальмен марапатталмады, бірақ хабарламаларда есімі аталды. X Craft "Overlord" операциясына дайындық жұмыстарына қатысты. "Поштаға қабілетті" операциясы X20 су асты кемесімен (командирі лейтенант К.Р. Хадспет) қону жағалауларын зерттеуді көздеді, ол француз жағалауында төрт күн өткізді. Жағалауды перископ арқылы барлау және эхолотпен тексеру күндіз жүргізілді. Әр түнде X20 жағажайға жақындап, 2 суға түсуші жағаға жүзіп өтетін. Топырақ үлгілері резеңке қолғаптарға (презервативтерге) салынып жиналды. Суға түсушілер екі түн бойы Вирвилль-сюр-Мер, Моулинс-Сен-Лоран және Коллевилль-сюр-Мер жағалауларын зерттеді, бұл аймақ американдық "Омаха" жағажайы болып белгіленді. Үшінші түнде олар Орн сағасы (Сворд Бич) жағажайына суға түсуі керек еді, бірақ сол кезде шаршау (экипаж бен суға түсушілер тек бензедрин таблеткаларымен күш алған) және ауа райының нашарлауы Хадспетті операцияны қысқартып, 1944 жылдың 21 қаңтарында "Дельфин" базасына оралуға мәжбүр етті. Хадспет өзінің DSC орденіне қосымша тақта алды. X20 және X23 су асты кемелері, әрқайсысы бес адамнан тұратын экипажбен, Д-күні шабуылына қатысқан флоттың дұрыс жағажайларға (Гамбит операциясы) түсуіне көмектесу үшін навигациялық маяқтар ретінде жұмыс істеді, бұл "Біріктірілген операциялар пилоттық бөлімдерінің" (COPP) бір бөлігі болды. Кемелерге сондай-ақ радиомаяк пен эхолот орнатылған, олар Канада және Ұлыбритания кемелерін Сворд және Джуно жағалауларындағы тиісті орындарға бағыттауға көмектесті. Екі кемеде де оттегі баллондары экипажға осы операция кезінде ұзақ уақыт су астында қалуға мүмкіндік берді – теңізде өткізілген 76 сағаттың 64 сағаты. XE класты қайта жаңартылған су асты кемелерімен алыс шығыста операциялар жалғасты.

X-ұшақ пен экипаж

X3, бейресми түрде Piker 1 деп аталды, 1942 жылғы 4 қарашада Лох Стривенде қозғалтқыш клапанының ағуынан жоғалды. Барлық экипаж Дэвис су астынан құтылу аппаратын пайдаланып қашып кетті. X5, бейресми атауы Платипус, лейтенант Хенти Крир RNVR (сонымен қатар операцияның командирі) басқарды, экипажы С лейтенант Нельсон, мичман Малколм және ERA Mortiboys; өту экипажы лейтенант Терри Ллойд (басшы), L/S Element, Стокер Гаррити. Хенти Крир, Нельсон, Малколм және Мортибойлар шабуылда қаза тапты, бірақ X5-тің нақты тағдыры белгісіз. Лейтенант Базиль С. Г. Плейс басқарды, экипажы С лейтенант Р. Эйткен, лейтенант Уиттем және ERA Уитли; өту экипажы лейтенант Филип (басшы), жетекші теңізші Дж. Магэннис, Стокер Лак. X8, бейресми атауы Expectant, лейтенант Макфарлейн RAN басқарды, лейтенант EA Кирон RNVR; AH Harte (обыкновенный моряк) және GH Hollet (топливщик). 1942 жылғы 16 қыркүйекте Сыртис кемесімен сүйреліп келе жатып суға батып кетті. X10, бейресми атауы Excalibur, лейтенант Хадспет RANVR басқарды.

БАҚ-та

Бұл типтегі шағын су асты кемесі 1955 жылы Джон Миллс басты рөлде ойнаған "Біздің үстіміздегі толқындар" соғыс фильмінде көрсетілген. Бұл фильм "Сығанақ" операциясы мен "Тирпицке" қарсы өткен бұрынғы "Арба" шабуылдарының негізінде түсірілген. "X2" деп белгіленген X класты су асты кемесі 1959 жылғы "Жоңғар Бегемот" (немесе "Теңіз монстры Бегемот") фильмінде пайда болады. Бұл класс су асты кемелері кейіннен 1968 жылғы "Submarine X 1" фильмінде көрсетілді, онда Джеймс Каан екінші дүниежүзілік соғыста неміс кемесімен шайқаста су асты кемесі мен 50 экипаж мүшесін жоғалтқан Канада Корольдік теңіз ерікті резервінің офицері рөлін ойнады, содан кейін ол шағын су асты кемелерді қолданып рейдке қатысуға жаттықтырылатын экипаждарға екінші мүмкіндік алады. 1976 жылы Дуглас Риманның "Surface with Daring" романы X класты шағын су асты кемелері, әсіресе XE 16 және оның экипажы оккупацияланған Еуропада бірнеше құпия операцияларды орындайтын ойдан шығарылған оқиғаны баяндайды. 2006 жылы Александр Фуллертонның "Қоғаштық" романы X класты шағын су асты кемелері туралы ойдан шығарылған әңгімені қамтиды, соның ішінде басты кейіпкерлердің бірі басқаратын X 12 кемесі "Тирпицке" зақым келтіру үшін жарылғыш зарядтар орналастырады.