Кіріспе

Британдық саясаткер (1881–1965)
телевизиялық кейіпкер

Джон Джеймс Лоусон, 1-ші барон Лоусон, ПК (16 қазан 1881 – 3 тамыз 1965) – британдық кәсіподақ жетекшісі және Лейборист партиясының саясаткері. Кенші болған, кейін Дурхам округінен Парламент мүшесі болып сайланды. Рамзи Макдональд пен Клемент Атли үкіметтерінде қызмет етті. 1950 жылы ол Дарем графтығындағы Бимиштен барон Лоусон атанды, кейде оны Бимиш бароны Лоусон деп атайды.

Өмірбаян

Лоусон Камберленд округының Уайтхейвен портында дүниеге келді және жақын жердегі Келлс ауылында өсті. Оның әкесі Джон Лоусон теңізші және кенші болған. Ол тоғыз жасында шахтада жұмыс істеуді бастады, он бір жасында әлемді аралап, кейіннен Корольдік теңіз күштерінің резервінде қызмет етті. Анасы Лизбет Савидж қатаң тәртіпті әйел еді. Әке-шешесі сауатсыз болған, ал отбасы сол кездегі көптеген адамдар сияқты кедейлікте өмір сүрді. Үш жасында Лоусон жергілікті Ұлттық мектепке, Гласс-хаус мектебіне барып оқуға үйренді. Бала кезінде ол танымал көркем әдебиетке қызығушылық танытты, ал кейінірек классикалық әдебиет пен поэзияны оқыды. Алты жасында отбасы Мэрипорт және Уоркингтон қалаларының жанындағы Флимби ауылына көшті. Отбасыда он бала болды: бес ұл мен бес қыз. Оның екі үлкен ағасы әкесімен бірге жергілікті шахтада жұмыс істеді, соның арқасында отбасының жағдайы жақсарды. Бір жылдан кейін олар Дарем графтығына көшіп, жұмыс істейтін мүшелері Болдон шахтасында жұмыс істеді. Отбасы Ынтымақтастық қоғамға қосылды және 1892 жылғы Дарем шахтерлерінің ереуіліне белсенді қатысқан кәсіподақ мүшелері болды. Мектептен тыс уақытында Джек Лоусон шаруашылық жұмыстарымен айналысып, 1890 жылы туған кіші інісі Уиллді қарауға көмектесетін. Лоусон он екі жасқа толғаннан кейін шахтада жұмыс істеуге кірісті. Ол бастапқыда есік ашушы болып жұмыс істеді, жүргізушілерге жол ашып, күніне он сағат жұмыс істеді. Оған күніне он пенс төленді, бұл оның өмірін жақсартты – енді оны ересек адам ретінде қарастырды. Бірнеше айдан кейін ол өзінің понисі бар жүргізуші болды. Тағы бірнеше жылдан кейін ол қосымша жұмыстарды атқара бастады, еңістерді тежеп, сигнал беру қоңырауларын бақылады. Ол кәсіподақ жиналыстарына қатысты, соның ішінде жыл сайынғы Дарем шахтерлерінің мерекесіне, онда ол кейінірек Уилл Крукс, Эллен Уилкинсон, Эрнест Бевин және Джордж Лансбери сияқты адамдармен танысты. Он сегіз жасында ол көліктік жұмысшы болды және кәсіподақ үшін сөйлеуге және жұмыс істеуге кірісті. Отбасының бес мүшесі шахтада жұмыс істегендіктен, Лоусондардың мәртебесі көтерілді және олар шахтаға жақын үйге, алдында бөлмесі бар үйге көшті. Осы кезеңде ол жиі құмар ойнап, көп оқыды: ақырында оқу құмар ойындарынан басым түсті. Ол экономика мен саясат туралы ештеңе оқымаған, бірақ қол жұмыскерлерінің төмен жалақы алып, бағаланбайтынына терең сенімді болды. Бұл ойлары әріптестері мен отбасы үшін қызық болды және ол оларды өзіне сақтап алды. Ол методисттер қоғамына қосылды, онда оның идеялары көбірек қабылданатын болды. "Еңбекшілер лидері" және "Кларион" газеттерін оқығаннан кейін Лоусон өзінің социалист екенін түсінді. Жиырма бір жасында ол Сандерлендтен келген және Болдондағы достарымен тұратын қызметші Изабелла Грэм Скоттпен танысты. Олар 1906 жылдың ақпан айында үйленді.

Кәсіподақшы

1904 жылы Лоусон Болдон қаласындағы Тәуелсіз Еңбек партиясының жаңадан құрылған бөлімшесіне қосылды. Ол лекция оқуға шақырылды, бірақ бастапқыда өзінің қабілетіне сенімсіздіктен бас тартты. Ол Ньюкасл қаласында социалистік кітап дүкенін тауып, көптеген жақын рухты адамдармен танысты және экономика мен қоғам туралы, соның ішінде Томас Карлайл мен Джон Раскиннің кітаптарын оқыды. Сол жылы ол шахтада жұмыс істейтін жұмысшы болды, ал бірнеше айдан кейін көмір салмасын тексерушінің көмекшісі болып сайланды. Ол тек шахтер болып жұмыс істеуден басқа жұмыстың нәтижесіне ұмтылмады, бірақ білімін жалғастырғысы келді. Ол шахтада жұмыс істейтін ұлдарға сабақ берді, содан кейін екі пайдаланылмаған шахта үйінде ересектерге арналған мектеп ашуға көмектесті. 1905 жылы Лоусон ИЛП-ның белсенді спикері болды, социализмді және Еңбек өкілдігі комитетін дәстүрлі түрде Либералдық партияны қолдаған Дарем шахтерлеріне түсіндірді. Сол жылы Лоусон Оксфордтағы Раскин колледжіндегі хат алмасу курсына қатысты. Келесі көктемде Лоусон колледжден хат алды, егер ол қалған алты айға ақша тапса, оған алты айлық стипендия беріледі. Бұл тұрмысқа жұмсалатын шығындармен бірге үлкен шығын болды, және Лоусон өмір бойы шахтер болып жұмыс істеуге бекінгендіктен, университет оқуының айқын артықшылығы болмады. Округтік кеңесші және кейін Вустер соборының деканы болған канон Уильям Мур Эде оны баруға көндірді және ақының бір бөлігін жинауға көмектесті; Лоусон мен оның әйелі жиһаздарын сатып, қолынан келгенін сақтады, ал қалғанын оның ата-анасы төледі. Оның әйелі Оксфордқа онымен бірге көшіп, бірнеше үйлерде қызметші болып жұмыс істеп, тұруға орын тапты. Оның ұстаздарының арасында Раскиннің проректоры және экономика бойынша лекторы болған Хастингс Лис Смит Лоусонға ерекше әсер етті. Жыл соңында Лоусонға тағы да алты айлық стипендия ұсынылды. Ол 1908 жылдың ақпанында екінші оқу жылына кірісті. Сол жылдың ортасында колледж кеңесі оның стипендиясын қалған бір жылға ұзартуға шешім қабылдағанын естіді. Оксфордтағы Манчестер колледжіне диплом алу үшін оқуға түсуге кеңес берілді. Ол риза болды, бірақ кәсіби мансапты қаламай, бас тартты; үш айдан кейін ол Болдонға оралды. Ол ИЛП және кәсіподақ өкілдері ретінде округ бойынша танымал болды. Ол өзінің кәсіподақ бөлімшесі үшін келіссөздер жүргізуші және Даремдегі Шахташылар кеңесінің делегаты болды. 1909 жылы оны кәсіподақ Дарем округі кеңесіне сайлауға шақырды, бірақ ол сайлау тізілімінде болмағандықтан, сайлауға қатысуға құқығы болмады. Джарроудан Лейбористтік Парламент мүшесі Пит Курран Лоусонды өзінің сайлау агенті етіп тағайындады: бұл ақысыз, қиын жұмыс болды және науқандар кезінде Лоусонның барлық бос уақытын, Джарроу бөліміне және оның айналасына саяхаттауды қажет етті. 1910 жылдың қаңтарында өткен жалпы сайлауда Курранның денсаулығы нашарлап, науқанға қатысуы қиын болды. Ол 100 дауыстан кемімен жеңіліске ұшырады және бір аптадан кейін қайтыс болды. Сол жылы Лоусонның тұңғыш қызы Ирен дүниеге келді. Желтоқсандағы жалпы сайлауда үгіт-насихат жүргізу кезінде Лоусонды Честер-ле-стриттегі достары Алма шахтасында көмір салмасын тексеруші лауазымына ұсынуды сұрады. Шахташылар таңдап, төлеген көмір салмасын тексеруші ретінде ол шахтерлердің қазған көмірі үшін толық соманы алуын қамтамасыз етуге және олардың заңды өкілі болуға жауапты болды. Лоусон қолмен жұмыс істеуден бас тартқысы келді, бірақ өтініш беруге келісті. Еңбек партиясы Джарроуды тағы да жоғалтты; сонымен бірге Альма шахташылары оны бірауыздан сайлады.

Парламент мүшесі

Осында қоныс аударғаннан екі жыл өткен соң, Лоусон Честер-ле-стрит бөлімшесінің округтік кеңесіне сайланды. Ол кеншілерге ең төменгі жалақы талап ететін памфлет жазды және 1912 жылғы кеншілер ереуілі кезінде Дурхемде осы мәселе бойынша жетекші тұлға болды. Ол әйелімен екінші қызы Эднаны, ал ағасы Уилл, оны оқытқан, Экономика және саясаттану мамандығы бойынша диплом алды. 1913 жылы ол Карлсбадта өткен Кеншілердің халықаралық форумына делегат болды. Лейпциг пен Дрезден арқылы сапар шегіп, ол Пруссия армиясының күшейіп келе жатқанын көрді, ал Балқанда бірінші дүниежүзілік соғысқа себеп болатын алапаттықтың куәсі болды. 1914 жылы соғыс басталғанда Уилл Лоусон Дурхам жеңіл жаяу әскерінің офицері болды. Джек Лоусон оның үлгісімен еріп, қызметке ерікті түрде келді; жылқы шаруасында тәжірибелі болғандықтан, ол Франциядағы Корольдік далалық артиллерияда жүргізуші болып тағайындалды. Том деген тағы бір бауырласы шекаралық полкке қосылды. 1915 жылы қаңтарда Уилл Лоусон Ипрге жіберілді және он үш айдан кейін шайқаста қаза тапты. Соғыс аяқталғаннан кейін Джек Лоусонға 1918 жылғы жалпы сайлауда Дурхамның Сиам бөлімінде бәсекеге түсу үшін уақытша рұхсат берілді; ол соғыс өтемақысына қарсы науқан жүргізді және коалициялық кандидатқа қарсы дауыстардың үштен бірін ғана жинады. Содан кейін ол Дербиширдегі Клипстонға жіберілді, онда демобилизацияланды. Алма кенішіне және округтік кеңес мүшесі ретінде қайтып келгеннен кейін ол денсаулығына қатысты мәселелерге тап болды және келесі жылғы кеңес сайлауы кезінде ауырып қалды. Сайысқа түскен Лейборист партиясы жүз кеңесшінің он шақтысын алып, кеңесте билікті иеленді. 1919 жылы Джон Тейлор, 1906 жылдан бері Честер-ле-стриттен сайланған және Лоусонның досы, денсаулығының нашарлауына байланысты мандатын тастады. Лоусон Дурхамды және кенішін тастап, Лондон мен Парламентке баруға құлшынбаса да, Лейборист партиясынан сайлауға түсуге көндірілді. Ол Дурхам кеншілер қауымдастығының қолдауымен он мыңнан астам дауыспен жеңіске жетіп, 1919 жылғы қарашада Парламентке енді. Рамзи Макдональд 1924 жылғы Лейборист үкіметінде Лоусонды Соғыс кеңсесінің қаржы хатшысы етіп тағайындады. Ол Клемент Атлимен бірге жұмыс істеді, екеуі де өте жақын достық пен өзара құрметке ие болды. Екеуі де бірнеше жыл бұрын өзіне бағынышты болған генералдарды басқаруға қызыққандықтан ерекше сезімде болды, бірақ генералдар оларды алдыңғыларынан гөрі жақсы көріп, оларды аз жалтақ деп санады. Ол 1929 жылғы Лейборист үкіметінде Еңбек министрлігінің Парламенттік хатшысы болып қызмет етті, бірақ 1931 жылғы жарылыстан кейін Макдональдтың Ұлттық үкіметке қосылу шақыруын қабылдамады. 1931 жылғы жалпы сайлау Лейборист партиясы үшін ауыр соққы болды, және Лоусон 1929 жылғы сайлауда жеңіске жеткен он жеті депутаттың ішінде өз орындарын сақтап қалған екі Дурхам Лейборист депутатының бірі болды. 1930 жылдары Лоусон депутаттық табысын жазу арқылы толықтырды. Ол 1932 жылы "Адамның өмірі" атты өмірбаянын жариялады, ол кеншілердің отбасылық өмірін көрсетеді. Одан кейін ол кеншілер туралы "Дөңгелектер астында" романымен және Питер Ли мен Герберт Смит туралы өмірбаяндармен бірге жазды. Ол сондай-ақ газеттер мен журналдарға да жазды.

Ескі мемлекет қайраткері

1935 жылы Лейбористік партияның басшысы болған кезде, ол партия үшін жаңа Қорғаныс комитеті құрды, ол Лоусонды А. В. Александрмен және Мэнни Шинвеллмен бірге тағайындады. 1936 жылы сәуірде Лоусон "Sunday Sun" газетінде Ұлттық үкіметтің бағыну саясатын сынаған мақала жазды: "Уинстонды қадағала" деп аталып, үкіметтің бағыну саясаты соғысқа әкелетінін және сол кездегі маңызды емес тұлға Уинстон Черчилль премьер-министр болып қайта оралатындығын болжады. 1939 жылы сәуірде Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, Сэр Джон Андерсон, Ішкі істер министрі, Лоусонды Солтүстік аймақтағы Азаматтық қорғаныс жөніндегі комиссардың орынбасары етіп тағайындады. Бұл аймақ Дарем, Нортумберленд және Солтүстік Ридингті қамтыды; Лоусон әуе шабуылдары мен ықтимал басқындыққа дайындық және бомбалау басталған кезде баспана мен көмек ұйымдастыруды қадағалады. Кейін Лоусон азаматтық қорғаныс саласында жұмысын жалғастыру үшін үкіметтегі лауазымнан бас тартты. Оның үшінші қызы Алма АТС-те қызмет етті; оның 1932 жылы туған ұлы Клайв 1942 жылы бомбадан қаза тапты. 1945 жылдың шілдесінде өткен жалпы сайлауда Лейбористік партия жеңіске жеткеннен кейін Лоусон Атлидің кабинетінде орын алып, Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Соғыстың соңғы айларында ол мыңдаған шақырым жерді аралап, Үндістан мен Қиыр Шығыстағы әскерлерге барып, әскери шараларда және жаппай жиналыстарда сөйледі. Оның ресми сапарларда белгіленген маршруттардан бас тартуы, бәрін өз көзімен көруді талап етуі және кездескен әркімді тоқтатып, тыңдауға дайын болуы жоғары лауазымды офицерлердің наразылығын тудырды. Алайда ол әскерлердің арасында үлкен құрметке ие болды, өйткені олар өздерінің біреуінің Соғыс министрлігінде қызмет ететініне қуанды. Лоусон соғыстан кейінгі операцияларды жоспарлауды бақылады, соның ішінде Германияны оккупациялау және жаппай демобилизация, оның жылдам және тиімді жүзеге асуын қамтамасыз етті. Ол сондай-ақ Атлидің кабинетіндегі негізгі одақтастарының бірі болды, әсіресе Герберт Моррисонмен болған ерте келіспеушіліктер кезінде. Алайда 1946 жылдың жазынан бастап Лоусон өзінің жұмысын қиын деп тапты: ол ауыр денсаулық проблемаларына ұшырап, ауруханаға түсуге мәжбүр болды және қазан айында алдыңғы қатардан зейнеткерлікке шықты. Соғыс кезіндегі армияның бас штабының бастығы Алан Брук Лоусонды тартымды және жоғары моральдық принциптері бар діншіл адам деп тапты; бірақ ол өзінің жұмысының қандай талаптар қоятынын білмеді және оған жіберілген құжаттарды оқымады. 1949 жылы Атлидің ұсынысы бойынша король Джек Лоусонды Даремнің лорд-лейтенанты етіп тағайындады. Ол 1949 жылдың желтоқсанында Ұлттық парктері комиссиясының төрағасының орынбасары болып тағайындалғаннан кейін парламенттен кетті, ал 1950 жылдың наурыз айында Бимиштен (Дарем графтығы) Барон Лоусон атанды. Лорд-лейтенанттар жалақы алмайды, сондықтан Лоусон, мұндай лауазымға тағайындалған алғашқы жұмысшылардың бірі ретінде, әлеуметтік жәрдем алды. Ол Лордтар палатасына қатысты, бірақ алдыңғы қатарда отырмады. Атлидің жақын досы болған ол 1950-ші жылдары Лейбористік партияны біріктіру үшін күресте оған моральдық қолдау көрсетті. Оның шәкірті Сэм Уотсон Дарем тау-кеншілерінің бас хатшысы және партияның ең ықпалды кәсіподақ жетекшісінің бірі болды. Лоусон 1958 жылы лорд-лейтенант лауазымынан зейнеткерлікке шықты және 1965 жылы 83 жасында қайтыс болды. Оның тұқым қуалайтын атағы қайтыс болғаннан кейін тоқтатылды. Бимиш қауымдастық мектебі оның құрметіне аталды. Ол көп жылдар бойы тарихшы сэр Артур Брайантпен достық қарым-қатынаста болды, бірақ соңғысының консервативті көзқарастарына қарамастан.